□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى سو رۇڭجى، حي حۇڭۋي
چيڭميڭ − ومىردەن وتكەندەردى ساعىنا ەسكە الاتىن ٴداستۇرلى مەرەكە ٴارى كۇللى تىرشىلىك جانداناتىن كوكتەمنىڭ بەتاشارى.
بيىلعى چيڭميڭ دەمالىسىندا ادامدار بۇرىنعى دانىشپانداردى ساعىنا ەسكە الۋمەن بىرگە، جابال كوكتەمگى سەيىلگە شىعىپ، تابيعاتپەن قاۋىشىپ، مادەنيەتتىڭ ٴمانىن ٴتۇسىنىپ، دەمالىستان ٴلاززاتتانىپ، ”ازا ٴبىلدىرۋ، قابىر سىپىرۋ + كوكتەمگى سەيىلگە شىعۋ + كورىپ ـ ٴبىلۋ“ سىندى كوپ نەگىزدى تۇتىنۋ كارتيناسىن قالىپتاستىردى. گۇل بازارىنداعى حوش ٴيىسى اڭقىعان كۇرەڭكەيدەن كورىنىس وڭىرىندەگى قايشالىسىقان ساياحاتشىلارعا، ونان مادەنيەت جاسامپازدىعى باقشاسىنداعى بەيزاتتىق مۇرالارعا دەيىن... تۇتىنۋ كوكتەم شۋاعىندا قاۋىرت ”ٴوسىپ“، كوكتەمگى ەكونوميكاعا تەرەڭ گۋمانيتارلىق ٴتۇس قوستى.
كۇرەڭكەيدىڭ ٴيىسى ساعىنىشتى ٴبىلدىردى
وركەنيەتتىڭ جاڭا سالتى ٴۇنسىز نارلەندىردى
4 ـ ايدىڭ 5 ـ كۇنى، چيڭميڭ · ۇرىمجىدەگى ٴىرى گۇل دۇكەندەرىندە گۇل بازارلارىندا ساتۋ ورلەۋى كوتەرىلدى. ميڭجۋ گۇل بازارىندا سارى، اق كۇرەڭكەي، كارناتيون، لالاگۇل سياقتى ادەمى گۇلدەر زات سورەسىنە تولتىرا ٴتىزىلىپ، قالا تۇرعىندارىنىڭ ازا ٴبىلدىرۋ، قابىر سىپىرۋداعى العاشقى تاڭداۋىنا اينالدى. ٴتىلشىنىڭ بايقاۋىنشا، بۇرىنعى جىلدارداعىعا ۇقسامايتىنى، بازارداعى ەلەكتروندى بالاۋىز شام، باقىت تىلەۋ لەنتاسى، ىدىرايتىن ازا ٴبىلدىرۋ بۇيىمدارى سياقتى قورشاعان ورتانى قورعايتىن تاۋارلار ٴوتىمدى بولىپ، قاعاز اقشا، بالاۋىز شام سياقتى ٴداستۇرلى ازا ٴبىلدىرۋ بۇيىمدارى ازايعان.
”بيىل سارى، اق كۇرەڭكەيدىڭ ٴبىر تالى 5 − 3 يۋان، قۇراما گۇل شارباعى 150 − 80 يۋان، ساتىلۋ مولشەرى بىلتىرعى سول تۇستاعىدان ٴبىر ەسە ارتتى“. ميڭجۋ گۇل بازارىنداعى ٴبىر گۇل دۇكەنىنىڭ قوجايىنى ما لي تىلشىگە بىلاي دەدى: 3 ـ ايدىڭ اياق شەنىنەن باستاپ گۇل تاپسىرىسى ٴۇرتىس ارتتى، كوپتەگەن كونە الارماندار چيڭميڭ دەمالىسىنان ٴبىر اپتا بۇرىن الدىن الا تاپسىرىس بەردى، ”كوپتەگەن قاريدار تاعى قوراپتاۋعا سۋلياۋ ىستەتپەۋدى، ىدىرايتىن قاعاز ىستەتۋدى ارنايى تاپسىردى“. ما لي: بۇل تۇتىنۋ داعدىسىنىڭ وزگەرۋى عانا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، ادامداردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ تانىمىنىڭ جوعارىلاۋى، ـ دەپ قارادى.
سول كۇنى ٴۇرىمجى قالالىق جەرلەۋ ىستەرى قىزمەت وتەۋ ورتالىعىنىڭ دۇڭشان ەكولوگيالىق باقشاسىندا قولدارىنا گۇل الىپ، ازا بىلدىرگەن، قابىر سىپىرعان ادامداردىڭ اياعى ۇزىلمەدى. قالا تۇرعىنى لي چيان شەشەسىنىڭ قابىرى الدىنا ٴبىر شوق كۇرەڭكەيدى اقىرىن قويىپ: ”شەشەم كوزى تىرىسىندە گۇلدى ەڭ جاقسى كورەتىن، گۇل ارقىلى ساعىنىشىمىزدى بىلدىرسەك، قورشاعان ورتانى تىپتەن قورعاۋعا بولادى ەكەن“، ـ دەدى.
جاس ۇرپاقتاردىڭ كەلىپ قوسىلۋى ٴداستۇرلى ازا بىلدىرۋگە، قابىر سىپىرۋعا جاڭا بەينەلەۋ ٴتاسىلىن قوستى. چىڭدۋدا قىزمەت ىستەيتىن 90 ـ جىلداردىڭ تۇلەگى جاڭ شياۋيۋە ”جيۋلۇڭ ەكولوگيالىق باقشاسى“ ۋيشين شاعىن باعدارلاماسى ارقىلى وكىلەتتى ازا ٴبىلدىرۋ، قابىر سىپىرۋ قىزمەت وتەۋىنە تاپسىرىس بەردى. ”199 يۋان اقشا جۇمساپ قىزمەتكەرلەردى قابىر تاسىن سىپىرۋعا، گۇل قويۋعا، ونان سوڭ تۇتاس بارىستاعى كەسكىندى قايتا ماعان جولداپ بەرۋگە ۇسىنىس ەتتىم“. ول بىلاي دەدى: مۇنداي ٴتاسىل داستۇرگە قۇرمەت ەتۋمەن بىرگە، جاستاردىڭ تۇرمىس ريتىمىنە دە ۇيلەسەدى.
چيڭميڭ كەزىندە دۇڭشان ەكولوگيالىق باقشاسى ينتەرنەتتە ازا ٴبىلدىرۋ، قابىر سىپىرۋ، ۋاقىت ـ كەڭىستىك حات ساندىعى، AI كونە سۋرەتتەردى قالپىنا كەلتىرۋ سياقتى تومەن كومىر قىشقىل گازدى ەسكە ٴتۇسىرۋ تاسىلدەرىن شىعاردى. ٴبىر شوق گۇل، ٴبىر ابزاتس ٴسوز قالدىرۋ، تىنىش كوڭىل − وركەنيەتتى ازا ٴبىلدىرۋ، قابىر سىپىرۋ ٴۇنسىز نارلەندىرەتىن تاسىلمەن ادامداردىڭ چيڭميڭ ەستەمەسىنە ٴسىڭىپ كەتتى.
كوكتەمگى سەيىلگە شىعىپ، تاۋ ـ وزەن اراسىندا تىرشىلىك تىنىسىنا شومدى
ازا ٴبىلدىرۋ، قابىر سىپىرۋدان سىرت، جاقىن ماڭدا كوكتەمگى سەيىلگە شىعۋ چيڭميڭ دەمالىسىندا ادامداردىڭ باستى تاڭداۋىنا اينالدى. ٴۇرىمجى قالاسىنداعى قۇرباندار قابىرستانىنان شىعىپ، اۆتوكولىكپەن جارتى ساعات جۇرسەڭىز، نانشان تاۋىنىڭ ەتەگىنە جەتىپ، ساعىنىش جەتەگىنەن ارىلعانداي كوڭىل كۇي وزگەرىسىندە بولاسىز. ”ازا ٴبىلدىرۋ، قابىر سىپىرۋ + كوكتەمگى سەيىلگە شىعۋ“ سىندى تۇتىنۋ ۇلگىسى كوكتەمگى ەكونوميكانى جانداندىردى.
بيىل ورتا، باستاۋىش مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ كوكتەمگى دەمالىسى مەن چيڭميڭ دەمالىسى قاباتتاسىپ، مادەنيەت، ساياحات تۇتىنۋ بازارىن ونان ارى جانداندىردى. شينجياڭ ساياحاتىنىڭ ەڭ ماڭىزدى جيناۋ ـ جونەلتۋ ورتالىعى رەتىندە، ٴۇرىمجى بۇكىل ەل بويىنشا كوكتەمگى دەمالىس ۇشاق بەلەتىنە تاپسىرىس بەرۋدەگى ٴوتىمدى نىسانالى جەردىڭ الدىڭعى 10 قاتارىنا ٴوتىپ، اتا ـ انالار مەن بالالار ۇناتاتىن ۇزاق جەلىلى ساياحات نىسانالى جەرىنە اينالدى. تۇڭچىڭ ساياحات ساندى مالىمەتتەرىندە كورسەتىلۋىنشە، چىڭدۋ − ٴۇرىمجى، حاڭجوۋ − ٴۇرىمجى سياقتى ٴوتىمدى اۋە جەلىلەرىنە تاپسىرىس بەرۋ قىزعىندىلىعى سايكەس مەزگىلدەگىدەن جەكە ـ جەكە %32 جانە %27 ارتقان.
ٴۇرىمجى اۋدانى كوكتەمگى سەيىلگە شىعۋدا الدىمەن تاڭدالاتىن جەرگە اينالدى. تيانشان ۇلكەن شاتقالى، شيبايياڭگوۋ، مياۋىرگوۋ سياقتى كورىنىس ٴوڭىرى وقۋشىلارعا جارتى باعادا تيىمدىلىك جاسادى، بۇل كوكتەمگى سەيىلگە شىعۋ، دالادا جاياۋ ٴجۇرۋ، اتا ـ انالار مەن بالالار بىرگە قىزىقتاۋ، بەيزاتتىق مۇرالاردى سەزىنۋ سياقتى كوكتەمگى ەرەكشە نىسانداردى قامتيدى. كورىنىس ٴوڭىرىنىڭ توڭىرەگىندەگى حالىقتىق تۇسەلحانالار، شارۋالار شاتتىعى ساياجايلارى دا جولاۋشىلار اعىنىنىڭ قاۋىرت مەزگىلىن قارسى الدى. شۇيشيگوۋ قالاشىعىنداعى ٴبىر حالىقتىق تۇسەلحانانىڭ جاۋاپتىسى لي جۋان بىلاي دەپ تانىستىردى: چيڭميڭ دەمالىسىندا قوناق بولمەلەر قوناقتارعا لىق تولدى، ”قوناقتاردىڭ كوبى وتباسىمەن كەلىپ، كۇندىز كوككە شىعىپ بۇلدىرگەن تەرسە، كەشتە قونىپ شارۋالار تۇرمىسىن سەزىنەدى. دەمالىس كەزىندە حالىقتىق تۇسەلحانانىڭ تيجارات سوماسى جايشىلىقتاعىدان 2 ەسەگە جۋىق ارتتى، كوپتەگەن قوناقتار بۇلدىرگەن تەرۋ، قاقتاما قاقتاۋ سياقتى سايكەستى قىزمەت وتەۋگە الدىن الا تاپسىرىس بەردى“.
بۇل ”كوكتەمگى ساياحات ورلەۋى“ قالا ساۋدا شەڭبەرىندە دە ايگىلەندى. مەرەكە كەزىندە اۆتونوميالى رايوندىق ساۋدا ىستەرى مەڭگەرمەسى كوپتەگەن تاراۋمەن بىرلەسىپ، ”چيڭميڭدە كوكتەمگى سەيىلگە شىعۋ“ تۇتىنۋدى جەبەۋ قيمىلىن ورىستەتۋگە ۇيىمداستىرىپ، كوكتەمگى دەمالىس سياقتى ٴتيىمدى ورايلارمەن ۇشتاستىرىپ، ٴتۇيىندى ساۋدا شەڭبەرلەرىن، جاياۋلار كوشەلەرىن كوكتەمگى گۇل تاماشالاۋ، دالالىق سپورت، مەرەكەلىك باس قوسۋ سياقتى تۇتىنۋ ورتاسىن قالىپتاستىرۋعا ۇيىمداستىردى. سونىمەن بىرگە ٴتۇرلى بۇيىمدار، دەنە تاربيە بۇيىمدارى تۇرىندەگى تاۋارلاردىڭ ساتىلۋىن جەبەۋ تەبىنىن ارتتىرىپ، كوپ نەگىزدى تۇتىنۋ ورتاسىن قالىپتاستىرىپ، ساۋدا، ساياحات، مادەنيەت، دەنە تاربيە، سالاماتتىق ىستەرىنىڭ ىشكەرىلەي توعىسۋىن ىلگەرىلەتتى.
ٴىرى ساۋدا سارايلارىنىڭ دالالىق بۇيىمدار ارناۋلى سورەسىندە شاتىر، دالادا تاماقتانۋ توسەنىشى، بۇكتەمەلى ورىندىق، تاۋعا شىعۋ اياق كيىمى، كۇننەن قورعاۋ جابدىعى سياقتى تاۋارلاردىڭ ساتىلۋ مولشەرى كورنەكتى جوعارىلادى. ”دەمالىس كەزىندە دوستارىممەن بىرگە قالا سىرتىنا بارىپ دالادا تاماقتانباقشى بولىپ، ارنايى جابدىق ساتىپ الۋعا كەلدىم“. ٴۇرىمجى حۇيجيا شىداي جۇڭشان جولى دۇكەنىندە قالا تۇرعىنى چىن شي دالادا تاماقتانۋ توسەنىشىن تاڭداي ٴجۇرىپ بىلاي دەدى: ساۋدا سارايى شىعارعان دالالىق قۇراما توپتامالارىنىڭ ساپا ـ باعا سالىستىرماسى وتە جوعارى بولىپ، جاستار جاعىنان ەرەكشە قارسى الىندى.
ٴۇرىمجى اۋدانىنان سىرت، كورلا، تۇرپان، سانجى، شىحىزى سياقتى قالالار دا قىرۋار قىسقا ارالىقتى ساياحاتشىلاردى قارسى الدى. المۇرت گۇلىن تاماشالاۋ، ورىك گۇلىن تاماشالاۋ، بۇلدىرگەن تەرۋ، حالىقتىق سالت ـ سانا قىستاعىن ارالاۋ − قولايلى قاتىناس، ونىڭ ۇستىنە باي مازمۇندى سەزىنۋ كوكتەمگى ساياحات جەلىسىن دەمالىس كەزىندەگى ساپاردىڭ قىزۋ تۇيىنىنە اينالدىردى. مافىڭۋو «2026 ـ جىلعى جۇڭگو مادەنيەت ساياحاتىنىڭ جاڭا ويىن ٴادىسى بايانداماسىن» جاريالاپ، ٴوز كولىگىمەن تيانشان جەڭىس تۋنەلىن كەسىپ ٴوتۋدى شينجياڭنىڭ ەرەكشە سەزىنۋ نىسانىنا ەنگىزدى.
وسى چيڭميڭ دەمالىسىندا ادامدار تاۋ ـ وزەن اراسىندا، ٴبىر جاعىنان، كوكتەمگى سەيىلگە شىعىپ، ەندى ٴبىر جاعىنان، تۇتىنۋدىڭ جاڭا ورلەۋىن كوتەردى.
مادەنيەت جۇلگەسى قاۋاشاق جارىپ، كوپ نەگىزدى كاسىپ كۇيى جارىسا جانداندى
چيڭميڭ دەمالىسىندا شينجياڭ مادەنيەت ـ ساياحات تۇتىنۋ بازارىنىڭ جاڭا كاسىپ كۇيى، جاڭا ورتاسى ۇزدىكسىز جارىققا شىقتى. مادەنيەت كەشىرمەلەرى، بەيزاتتىق مۇرالاردى كورمەلەۋ، زەرتتەپ ۇيرەنۋ ساياحاتى... وسى دەمالىس كۇندەرىندە تەك ”ارالاپ كورۋ“ عانا ەمەس، قايتا ”ويناۋعا دا، ۇيرەنۋگە دە، ساتىپ الۋعا دا“ مۇمكىندىك جاسالىپ، تۇتىنۋ ومىرشەڭ كۇشى قاۋلاتىلدى.
4 ـ ايدىڭ 4 ـ، 5 ـ كۇندەرى ٴتىلشى ٴۇرىمجى قالاسى ۋانكى تيانشان الاڭى، CCMALL ٴداۋىر الاڭى، ۋ ـ يۋە الاڭى سياقتى قالا ساۋدا كەشەندى تۇلعالارىنا بارعاندا، كوپتەگەن ساۋدا سارايلارىنىڭ ”كوكتەمگە“ قاتىستى نەگىزگى تاقىرىپتىق قيمىلدار شىعارعاندىعىن بايقادى. ميدۇڭ رايونى ۋ ـ يۋە الاڭى بەيزاتتىق مۇرالار بازارىن اشىپ، كەستە، جۇمىرتقا ويماسى، گۇلدى مومى سياقتىلاردى شوعىرلى كورسەتىپ، قالا تۇرعىندارىنىڭ ساۋدا سارايلارىن ارالاپ، سەيىل ـ سەرۋەن قۇرىپ، زات ساتىپ الۋمەن بىرگە، ٴداستۇرلى ونەردىڭ وزگەشە تارتىمدىلىعن جاقىن ارالىقتان سەزىنىپ، بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارىن ەلىتە تۇسىنۋىنە مۇمكىندىك جاسادى.
زەرتتەپ ۇيرەنۋ ساياحاتى چيڭميڭ دەمالىسىنىڭ ”القاۋلىسىنا“ اينالدى. ٴۇرىمجى 272 كوكتەمگى زەرتتەپ ـ ۇيرەنۋ جەلىسىن، 28 ٴتۇرلى ەرەكشە قيمىلدى جاريالادى، بۇل قىزىل رۋحتى جالعاستىرۋ، ەكولوگيالىق عىلىم جالپىلاستىرۋ، جىبەك جولىندا بايىرعىنى ىزدەۋ سياقتى نەگىزگى تاقىرىپتاردى قامتيدى. ٴۇرىمجى قالاسىنداعى 8 ـ ارميانىڭ شينجياڭدا تۇراتىن ٴىس باسقارماسى ەسكەرتكىش سارايى، شينجياڭ بايىرعى ەكولوگيالىق باقشاسى، شينجياڭ تيانشان جابايى حايۋاناتتار باقشاسى زەرتتەپ ۇيرەنۋدەگى ٴوتىمدى نىسانالى جەرگە اينالىپ، بالالاردىڭ ساياحات بارىسىندا كوز اياسىن كەڭەيتۋىنە مۇمكىندىك جاسادى.
4 ـ ايدىڭ 4 ـ كۇنى ٴۇرىمجى قالاسى ميدۇڭ رايونى سانداۋبا قالاشىعى ميانچاۋ ازىق ـ تۇلىك شەبەرحاناسىندا 84 ورتا مەكتەپ وقۋشىسى بەيزاتتىق مۇرا حۋابوبو زەرتتەپ ۇيرەنۋ ساباقحاناسىنا كىرىپ ٴبىر ٴتۇيىر تۇقىم حيكاياسىن تىڭداپ، حۋابوبونىڭ تاريحى مەن جاساۋ ونەرىن ۇعىستى. ميدۇڭ رايونى دارەجەلى بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارىنىڭ ۋاكىلدىك نىسانى ”گۇلدى مومى جاساۋ ونەرىنىڭ“ ۋاكىلدىك سيپاتتى جالعاستىرۋشىسى جياڭ ايحۋانىڭ جەتەكشىلىگىندە، وقۋشىلار ۇن يلەپ، ٴپىشىنىن كەلتىرىپ حۋابوبو جاسادى. ”حۋابوبو تەك ٴدامدى ۇن تاعامى عانا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، تىلەك پەن اۋىل ساعىنىشىن بەينەلەيدى“. جياڭ ايحۋا بىلاي دەدى: زەرتتەپ ۇيرەنۋ ارقىلى بالالاردىڭ بەيزاتتىق مۇرالاردى ۇناتۋىنا، بەيزاتتىق مۇرالاردى جالعاستىرۋىنا، جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ ولاردىڭ جۇرەگىنە تەرەڭ تامىر تارتۋىنا مۇمكىندىك جاساۋدى ٴۇمىت ەتەمىن.
چيڭميڭ كەزىندە التاي قالاسى 500 شاقىرىم . سالت ـ سانا كوشەسى جاڭا ٴداۋىر وركەنيەت امالياتى ٴتۇيىنى ”ٴبىزدىڭ مەرەكەمىز · چيڭميڭ“ بەيزاتتىق مۇرالار بازارى جانە ”ولەڭ ۇيقاستارىنداعى چيڭميڭ · تاۋ ـ وزەندى ماداقتاۋ“ مادەنيەتتى جالعاستىرۋ سەزىنۋ قيمىلىن ورىستەتتى، قازاق كەستەشىلىگى، بايىرعى تەرى شاڭعى جاساۋ ونەرى سياقتى بەيزاتتىق مۇرالاردى جالعاستىرۋشىلار ناقتى ورىندا ۇلگى ارقىلى كورسەتىپ، ساياحاتشىلارعا جەلپۋىش بەتىندەگى حاتكەرلىك، سۋرەت، حوش ٴيىستى قالتا جاساۋدى ەلىتە سەزىندىردى، ساۋساق ۇشى ىقپالداستىعى بارىسىندا ٴداستۇرلى مەرەكەنىڭ وزگەشە ٴمانىن سەزىندى.
سالقىن سامال ەسىپ، كوكتەم شۋاققا شومدى. وسى دەمالىستا ادامدار مەرەكەنىڭ كوركەمدىگىن سەزىنىپ، ”كوكتەمدى ىزدەپ شىعادى سەرۋەنشىلەر“ سىندى تاماشا تالپىنىسىن جالعاستىردى. تيانشان الابى كوكتەم شۋاعىنا شومىپ، گۇلدەر شەشەك اتتى.
