□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى رىن جياڭ
تاياۋدا لوپنۇر اۋدانى شيڭپيڭ قالاشىعى داشي قىستاعىنداعى ”اشىق ـ جارقىن بالا“ جاستار ـ ورەندەر وتباسى ايرىقشا دۋمانعا بولەندى، ”تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتتى جالعاستىرىپ، رۋحاني مەكەندى بىرگە قۇرايىق“ نەگىزگى تاقىرىبىنداعى قيمىل وسى ارادا ورىستەتىلىپ، قاراستى اۋماقتاعى ٴار ۇلت جاستارى مەن ورەندەرى ٴبىر ارادا قۋانىشپەن باس قوسىپ، ماڭايىنداعى ۇلتتار ىنتىماعى شاعىن حيكايالارىمەن ٴبولىسىپ، قولونەر بۇيىمدارىن سەلبەسىپ جاساپ، قىزىقتى ىقپالداستىق بارىسىندا دوستىقتى تەرەڭدەتتى.
داشي قىستاعى بۇرىن ”ٴبىر جىلدىڭ ٴتورت ماۋسىمىندا اپپاق سور بولىپ جاتاتىن، تۇقىم سىڭىرىلسە دە استىقتان ٴونىم الىنبايتىن“ سورتاڭ جەر بولاتىن، قازىر ”وڭتۇستىك شينجياڭداعى ٴبىرىنشى قىستاققا“ اينالدى. داشي قىستاعىنىڭ العا باسقان ٴار قادامى قىستاق تۇرعىندارىنىڭ ٴبىر نيەتپەن ٴوزارا قارايلاسۋىنان، جەرگىلىكتى ورىنعا تامىر تارتقان قىستاق سالتى، قىستاق تالىمىنەن، قۇلپىرعان ۇلتتار ىنتىماعى گۇلدەرىن نارلەندىرۋدەن، اۋەلى، بىرگە بايۋدىڭ سۇبەلى جەمىسىنەن ايرىلا المايدى.
”ٴبىر ناندى ٴبولىپ جەدى“
داشي قىستاعىنداعى داشي كورمە سارايىندا قىستاقتىڭ بايۋعا بەت الۋ، ”وڭتۇستىك شينجياڭداعى ٴبىرىنشى قىستاققا“ اينالۋ تاريحى كورسەتىلدى. داشي قىستاعى پارتكومىنىڭ شۋجيى شاتگۇل راحمان كەزىندە وسى ارادا 10 جىلعا تاياۋ ٴتۇسىندىرۋشى بولعان، ونىڭ ايتقان ەڭ اسەرلى حيكاياسى ”ٴبىر ناندى ٴبولىپ جەيتىن“ داشي قىستاعىنىڭ قىستاق سالتىنىڭ كەلۋ قاينارى ەدى.
ۋاقىتتى كەرى شەگەرسەك، بۇرىنعى داشي قىستاعىندا جەر اپپاق بولىپ سورى شىعىپ جاتاتىن. قىستاقتاعى ۇيعۇر تۇرعىنداردىڭ دەنى سيىر، قوي باعىپ، جەمىس اعاشىن وسىرەتىن، قىستاقتاعى حانزۋ تۇرعىنداردىڭ كوبى كوكونىس، ماقتا ەگەتىن. ەكى ٴتۇرلى دامۋ جولىنىڭ بايلانىسى تىم از بولاتىن.
”داشي قىستاعىمىزدا مەيلى ۇيعۇر ۇلتى، الدە حانزۋ ۇلتى بولسىن، بارلىعى ٴبىر وتباسىنىڭ ادامدارى. ٴبىر ناندى ٴبولىپ جەپ، جۇمىس بولسا بىرگە ىستەپ، ٴبىر جولدى بىرگە باسادى“. سول كەزدەگى قىستاق پارتيا ياچەيكاسىنىڭ شۋجيى ٴساۋىر ماڭلىك قىستاق تۇرعىندارى جينالىسىندا وسىلاي دەگەن بولاتىن. قاراپايىم دا جاي سوزدەر بەينە تۇقىم سياقتى ٴاربىر ادامنىڭ جۇرەگىنە ۇيالادى.
قىستاق تۇرعىنى ايسا وشۇر ٴاسىلى تەك ٴبيداي عانا ەگەتىن، قىستاقتاعى حانزۋ تۇرعىننىڭ كومەگىندە 25 مۋ جەرگە تۇگەلدەي جاڭادان ماقتا ەكتى. 1990 ـ جىلى كۇزدە ماقتادان مول ٴونىم الىپ، وتباسىنىڭ تازا كىرىسى 20 مىڭ يۋاننان استى، ”مەن قۋانعانىمنان نەشە ٴتۇن بويى كوز ىلمەدىم، مۇنىڭ ٴبارى باۋىرلاستاردىڭ ەش بۇكپەسىز ۇيرەتۋىنىڭ ناتيجەسى. ولاردىڭ بۇلاي ىستەۋىنىڭ ماقساتى نە؟ داشيلىقتاردىڭ جاقسى تۇرمىس كەشىرۋىن كوزدەپ وتىر“.
مۇنداي ىنتىماقتاسا كۇرەس جۇرگىزۋ حيكاياسى داشي قىستاعىنىڭ ٴداۋىر داستانىندا مولىنان تابىلادى: ”قالتقىسىز مەيىرىمدى وتباسى“ تۇرسۇن سىمايىل 20 نەشە جىلدى ٴبىر كۇنگىدەي وتكىزىپ، ناۋقاسقا شالدىققان تاستاندى نارەستەنى باقتى؛ ”دەربەس شارۋاشىلىق قۇرعان وتباسى“ ياسىن ماڭلىك سامسا پىسىرۋ ونەرىمەن بۇكىل وتباسىن باقىتقا بولەدى؛ ”باعىمشىلىق شەبەرى“ احمەت ٴامدۇل اۋلا باعىمشىلىعىن، ەگىمشىلىگىن شالقىتتى... ٴاربىر كۇرەس جۇرگىزۋ حيكاياسىنىڭ استارىندا ٴار ۇلت قىستاق تۇرعىندارىنىڭ ٴوزارا كومەكتەسىپ، قارايلاسىپ، قول ۇستاسا العا باسقان بەينەسى جاتىر.
”ٴبىز داشيلىقتار ٴشول دالاداعى توراڭعىدايمىز، تامىرىمىز جەر استىندا ٴبىر ـ بىرىنە ورالىپ جاتىر، قۇمدى بوران قانشا كۇشتى بولسا دا قۇلاتا المايدى“، ـ دەدى شاتگۇل راحمان تەبىرەنە.
”التىن ـ كۇمىس ناعىز بايلىق سانالمايدى، ىنتىماق ـ بەرەكە ناعىز باقىت“
داشي قىستاعىنداعى انار كوشەسى الىس ـ جۋىققا ايگىلى، الايدا كوشەدە انار ەگىلمەگەن، مۇنداعى كورشى ـ قولاڭدار، اۋىلداستار اناردىڭ دانىندەي تىعىز ۇيىسقان.
ٴار جىلى كوكتەم مەرەكەسى قارساڭىندا، انار كوشەسى قىپ ـ قىزىل تۇسكە ەنىپ، قىزىل تۇمشالامالى شامدار ٴۇيدىڭ دودەگەسىنە جانە كوشەلەرگە ٴىلىنىپ، ٴار ۇلت بۇقاراسى كوكتەم مەرەكەسىن شاتتانا بىرگە تويلاپ، باس قوسۋ تاماعىن بىرگە دايىندايدى.
ٴار رەتكى باس قوسۋ تاعامدارىنىڭ بارلىعى ٴدامدى تاعامداردىڭ جاۋھارى: قىزارتىپ پىسىرىلعان اشتى ـ تۇشتى قوي سيراعى ادامدى قىزىقتىرادى، بۋى بۇرقىراعان ەت، التىنداي سارى جىلتىراعان پالاۋ، سارىمساق ارالاستىرىلعان تەڭىز تاراقشاسىنىڭ حوش ٴيىسى مۇرىندى جارادى، تاعى كوكتەم مەرەكەسىندە كەم بولسا بولمايتىن تۇشپارا دا بار. كوپشىلىك بىرگە ىسكە كىرىسىپ قامىر يلەپ، قيما دايىنداپ، جايماسىن جايىپ، تۇشپارا تۇيەدى، ٴاربىر ادامنىڭ تۇيگەن تۇشپاراسى ۇقساماعانىمەن، ٴبارى ۇقساس ەرەكشە ٴدامدى.
داشي قىستاعىندا ساقتالىپ كەلگەن ىنتىماق سۇيىسپەنشىلىگى كورشى ـ قولاڭداردى مەيىرگە بولەپ قانا قويماي، تاۋ ـ تەڭىزدەن وتەتىن نيەتتەستىك كوپىرىن سالدى.
2025 ـ جىلى جازدا يۇننان ۇلتتار داشۋەسى ”قىزىل اناردى ٴبىر نيەتپەن بىرگە كەسكىندەۋ“ امالياتتىق ۇيىرمەسى داشي قىستاعىنا كەلىپ، قىستاقتا تۇڭعىش ولكە سىرتىنداعى ”جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەۋ تاربيەسىن امالياتتا ايگىلەۋ بازاسىن“ قۇردى. جوعارى مەكتەپ وقۋشىلارى ساۋىر ماڭلىككە امانداسا بارىپ، ونىڭ داشي قىستاعىنىڭ كۇرەس تاريحى جونىندەگى اڭگىمەلەرىن تىڭدادى؛ قىستاق تۇرعىندارى مەن وقۋشىلار بىرگە يۇنناننىڭ حوش ٴيىستى قالتاسىن جاساپ، حالىق اندەرىن بىرگە شىرقادى، ديانچى كولىنىڭ جاعاسىنان كەلگەن ٴان اۋەنى داشي قىستاعىندا جاڭعىردى.
اماليات ۇيىرمەسىنىڭ مۇشەسى ٴالينۇر الىم داشي قىستاعىنان شىققان جوعارى مەكتەپ وقۋشىسى. قازىر ول يۇننان ۇلتتار داشۋەسىندەگى ٴبىر جەتەكشىگە اينالدى، مەكتەپ تاعى ”ٴالينۇر قىزمەت كەڭسەسىن“ قۇرىپ، ۇلتتار ىنتىماعى، العاباسارلىعى تاربيەسىنە كۇش سالدى. قازىر لوپنۇر اۋدانىندا يۇننان ۇلتتار داشۋەسىنەن وقۋ تاۋىسقان 6 جاس وقىتۋشى بار، ولار شەكارا وڭىرگە تامىر تارتىپ، ىنتىماق تۇقىمىن سەبەتىن باعبانعا اينالدى.
اعا بۋىنداردىڭ ىنتىماق سەنىمىن امالياتتا ايگىلەۋىنەن جاستاردىڭ ىنتىماق مەيىرىن جەتكىزۋىنە دەيىن، داشي قىستاعىنداعى ٴار ۇلت بۇقاراسى ٴبىر نيەتپەن قول ۇستاسىپ، ٴوزارا قارايلاسىپ، كومەكتەسىپ، ”التىن ـ كۇمىس ناعىز بايلىق سانالمايدى، ىنتىماق ـ بەرەكە ناعىز باقىت“ دەگەننىڭ تەرەڭ ٴمانىن ٴتۇسىندىردى.
”قالتاسى قامپايدى، رۋحى اسقاق بولدى“
”قالتا قامپايۋ، رۋح اسقاق بولۋ“ سىندى قىستاق ٴتالىمى داشي قىستاعىنىڭ بايۋ باعدارناماسى بولۋمەن بىرگە، قىستاق تۇرعىندارىنىڭ زاتتىق مولشىلىقتان رۋحاني بايۋعا وتكەندىگىنىڭ ناقتى بەينەسى.
ٴوزارا كىرىكپەلى قونىستانۋدى نەگىز ەتكەن انار كوشەسى ۇلتتار ىنتىماعىنان ۇلگى كورسەتۋ ٴتۇيىنى بولىپ قانا قويماي، ونان دا ماڭىزدىسى، داشي قىستاعىنىڭ ”وتباسىلارىن ارالاۋ ۇلگىسىندەگى“ ساياحات جولى. قىستاقتا تاعى اۋىل ـ قىستاق كەشكى بازارى، لوپنۇر نان كوشەسى، مادەنيەت ـ ساياحات ساۋدا كوشەسى سياقتى ساياحات كوشە اۋماقتارى قۇرىلىپ، ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ الەۋمەتتىك قيمىل كەڭىستىگى كەڭەيتىلىپ، ”ساياحاتتاۋ، زات ساتىپ الۋ“ ساياحات فاكتورلارىن مولايتۋمەن بىرگە، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەۋدى نەگىزگى جەلى ەتىپ، داشي حيكاياسى جاقسى باياندالىپ، ٴار ۇلت بۇقاراسى اناردىڭ دانىندەي تىعىز ۇيىسۋعا جەتەكتەلىپ، بىرگە قونىستاناتىن، بىرگە ۇيرەنەتىن، بىرگە جۇمىس ىستەيتىن، بىرگە شاتتاناتىن، بىرگە ساياحاتتايتىن قىستاق قونىس ورتاسى قالىپتاستى.
داشي قىستاعىنىڭ كوركەمدىگى تەك سىرتقى كورىنىسىندە عانا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، ىشكى مانىندە. ٴتۇستى سۋرەت قابىرعاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىندا ادام كۇشىنە سۇيەنۋدەن ماشينالاسۋعا دەيىنگى وزگەرىستىڭ تامىرى ايقىن كورىنەدى، ول _ ٴارى قىستاق تاريحى تاربيەسى، ٴارى كوركەمونەرلىك اشەكەيلەۋ. 360 نەشە وتباسىنىڭ اۋلاسى وزگەرتىلىپ، كورىكتەندىرىلىپ، اۋىلدىڭ اۋەلگى بەينەسى ساقتالۋمەن بىرگە، جاراسىمدى دا كورىكتى اۋىل ـ قىستاق قۇرىلدى.
داشي كورمە سارايىنداعى كونە سۋرەتتەر سورتاڭ دالادان ”وڭتۇستىك شينجياڭداعى ٴبىرىنشى قىستاققا“ وزگەرۋ بارىسىن ٴۇنسىز باياندايدى؛ اۆياتسيا ـ عارىش سارايى بالالاردىڭ عارىشقا ۇشۋ ارمانىن تۇتاندىردى؛ جۇڭحۋا مادەنيەت باقشاسىندا حاتكەرلىك، شاي ونەرى، قاعاز ويمانى سەزىنۋ ساباقتارى ٴار ۇلت ساياحاتشىلارىنىڭ جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ تارتىمدىلىعىن جاقىن ارالىقتان سەزىنۋىنە مۇمكىندىك جاسادى.
ايسا وشۇر ٴوزىنىڭ شاعىن اۋلاسىن ”نيەتتەستىك شاعىن اۋلاسىنا“ وزگەرتىپ، ٴوزى ۇلتتار ىنتىماعىنان ۇلگى كورسەتۋ داۋالىن جوبالاپ، 56 ۇلت پورترەتى بويىنشا قاعاز قيماسىن قيىپ شىقتى، ”داشي قىستاعىنا كەلگەن ٴاربىر ادامعا داشي قىستاعىنىڭ ىنتىماقتاسا بايۋ حيكاياسىن تانىستىرامىن“.
”ٴبىز ەڭ كوركەم كورىنىستىڭ ادامداردىڭ تاتۋلىعى، ەڭ ۇلكەن بايلىقتىڭ كوڭىلدىڭ جاراسىمدىلىعى ەكەندىگىنە كامىل سەنەمىز“، ـ دەدى شاتگۇل راحمان.
