جاقسى تاجىريبەلەردى ويداعىداي قورىتىندىلاۋ، ويداعىداي قولدانۋ كەرەك
□ شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى يان فۋجيڭ
ي - ۋ جىجياڭنىڭ ورتا بولەگىندەگى تەڭىزگە، شەكاراعا جالعاسپايتىن اۋدان دارەجەلى قالا، الايدا رەفورما جاساۋ، ەسىك اشۋ تولقىنىندا توپ جارىپ دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى ۇساق تاۋارلار تورابىنا اينالدى. جۋىردا باس شۋجي شي جينپيڭ ماڭىزدى نۇسقاۋ بەرىپ، ”ي - ۋدىڭ دامۋ تاجىريبەسىن“ اناعۇرلىم ويداعىداي قورىتىندىلاپ، ويداعىداي پايدالانىپ، ءار جەردىڭ ءوز ءىس جۇزىندىگىنە ۇيلەسەتىن جوعارى ساپالى دامۋ جولىن اشۋ جونىندە ىزدەنىس جاساۋى كەرەكتىگىن باسا دارىپتەدى.
بۇل ءبىر جەردى تۇراقتاندىرۋ بولىپ قانا قويماي، اسىرەسە، نەگىزگى ساتىداعى سان قيلى جاعدايدان تيپتەردى تاۋىپ، تاجىريبەلەردى قورىتىندىلاپ، زاڭدىلىقتاردى پايدالانۋ سىندى تەرەڭ باسقارۋ پاراساتىن ايگىلەدى.
جەرگىلىكتى ورىننان ورتالىققا دەيىن شي جينپيڭ جولداس نەگىزگى ساتى امالياتى بارىسىندا جارىققا شىققان باعالى تاجىريبەلەرگە باستان - اياق باسا ءمان بەرىپ كەلدى. ”جينجياڭ تاجىريبەسىندەگى“ ايگىلى ماركا تانىمى، ”چاڭتيڭ تاجىريبەسىندە“ قورىتىلعان سۋ مەن توپىراقتىڭ شايىلۋىن وڭالتۋ ۇلگىسى، جاڭا داۋىردەگى ”فىڭچياۋ تاجىريبەسىندە“ قامتىلعان نەگىزگى ساتىنى باسقارۋ، ”سانميڭ ەمدەۋ ىستەرى رەفورماسى“ بۇكىل ەلدىڭ ەمدەۋ ىستەرى رەفورماسى ءۇشىن جول قاراستىردى... دامىتۋ جانە باسقارۋدىڭ جالپىلىق مانگە يە جاقسى تاسىلدەرى جەر - جەردىڭ ەكونوميكانى، قوعامدى دامىتۋىنا شابىت سيلادى.
تاجىريبەگە ءمان بەرۋ، سونداي - اق ودان زاڭدىلىق سيپاتتى تانىمعا قول جەتكىزىپ، ونان امالياتقا جەتەكشىلىك ەتۋ − ماركسيزمدىك ساياسي پارتيانىڭ تاماشا ءداستۇرى. ماركسيزمدىك تانىم نازارياسى بىلاي دەپ قارايدى: تانىم امالياتتان كەلەدى، تەك اماليات، تانىم، تاعى دا اماليات، تاعى دا تانىم سىندى قايتالانۋ ارقىلى عانا تانىمنىڭ جوعارىلاۋىن جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. مۇنداي جوعارىلاۋ تاجىريبەنى سۇرىپتاپ الۋ بولىپ تابىلادى.
1989 - جىلى شي جينپيڭ جولداس «ميندۇڭنىڭ 40 جىلى (1949 − 1989)» دەگەن كىتاپتىڭ العى سوزىندە بىلاي دەپ جازدى: ”بۇل كىتاپشانىڭ تاجىريبەلەردى قورىتىندىلاپ، بولاشاققا كوز جىبەرىپ، تىڭ ەڭبەكتەر قوسۋىمىزعا، ءسوزسىز، كومەكتەسەتىندىگىنە سەنەمىن“. تاعى ءبىر ”تيپتىك ماتەريالدار جيناعى“ «تامشىلار جيناعى» دەگەن كىتاپتىڭ العى سوزىندە ول بىلاي دەپ جازدى: ”قاھارمان ۇلگىلەر مەن وزات كوللەكتيۆتەردىڭ تيپتىك ۇلگىلىك رولى ارقىلى قاجىرلىلىقپەن شارۋاشىلىق قۇرۋ رۋحىن بارىنشا ساۋلەلەندىرىپ، ميندۇڭنىڭ ءتۇرلى قىزمەتتەرىن ىلگەرىلەتۋدەگى وراسان زور كۇشكە اينالدىرۋ كەرەك“.
تاجىريبەلەردى قورىتىندىلاۋدا ءبىر جەردىڭ امالياتتىق ىزدەنىسى ارقىلى باسقا جەرلەرگە پايدالى ۇلگى ازىرلەپ، اناعۇرلىم كەڭ كولەمدە دامۋدى جەبەيتىن قۋاتتى كۇش توپتاۋ كەرەك.
تاجىريبەلەر نەگىزسىز جارىققا شىقپايدى، كوبىنەسە ءبىرىنشى شەپتەگى ”تاجىريبە اتىزىندا“ دۇنيەگە كەلەدى.
”ءتۇرلى رەفورما بارىسىندا ۇنەمى تۇيىندە سىناق ەتۋ ءادىسى ارقىلى ءبىرقانشا تاجىريبەگە يە بولعاننان كەيىن جالپىلاستىرامىز“. شي جينپيڭ جولداس «جىجياڭ جاڭا سوزدەرىندەگى» ءبىر ماقالاسىندا ”تۇيىندە سىناق ەتۋدىڭ“ شەشۋشى ءمانىن اتاپ كورسەتتى. تۇيىندە سىناق ەتۋ دەگەنىمىز ”جۇرتتان وزىپ جۇرەكتىلىكپەن جول اشۋ“ رۋحىنا سۇيەنىپ، بۇرىنعىلار باسىپ كورمەگەن جولمەن ءجۇرۋ بولىپ تابىلادى.
2007 - جىلى شاڭحاي پۋدۇڭىنىڭ جالپىلىق سايكەستى رەفورماسىن تۇيىندە سىناق ەتۋ ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتىلىپ جاتتى. سول جىلى اشىلعان شاڭحاي قالالىق پارتكوم 9 - كەزەكتى كوميتەتىنىڭ ەكىنشى جالپى ماجىلىسىندە سول كەزدەگى شاڭحاي قالالىق پارتكومنىڭ شۋجيى شي جينپيڭ سوزىندە بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ”تۇيىندە سىناق ەتۋ تاجىريبەلەرىن مۇقيات قورىتىندىلاپ، دەر كەزىندە كەڭ كولەمدە جالپىلاستىرىپ، جەتىستىكتەردەن بىرگە يگىلىكتەنۋگە قۇلشىنۋ كەرەك“.
بۇل شاڭحايدىڭ ءوزىنىڭ رەفورماسىن، دامۋىن ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى تەرەڭ تولعانىسى بولىپ قانا قويماي، شاڭحايدىڭ رەفورما جاساۋداعى، ەسىك اشۋداعى ”سەركە“ رەتىندە، بۇكىل ەلدىڭ كەلەلى جاعدايىنا قىزمەت ەتۋ بورىشىن ءتىپتى دە ايقىن كورسەتتى.
2013 - جىلى 9 - ايدىڭ 29 - كۇنى ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش ەركىن ساۋدا سىناق رايونى − جۇڭگو (شاڭحاي) ەركىن ساۋدا سىناق رايونى ماڭدايشالىق اشىپ جۇمىس جۇرگىزە باستادى.
”ەركىن ساۋدا سىناق رايونىن تۇزىمدە جاڭالىق اشۋدىڭ بيىگى ەتىپ قۇرىپ شىعۋ، ساياساتتىڭ ويپاڭى ەمەس، كوشىرۋگە، جالپىلاستىرۋعا بولاتىن ەتۋ، تۇبەكتىك كورىنىس جاساۋ ەمەس، قالامشا باقشاسىن ءوسىرۋدى كوزدەۋ كەرەك“. ”شاڭحاي ەركىن ساۋدا سىناق رايونى قول جەتكىزگەن تاجىريبە − ءبىز وسى تاجىريبە اتىزىندا سىناق رەتىندە وسىرگەن تۇقىم، وسى تۇقىمداردى اناعۇرلىم كەڭ اۋماققا شاشىپ، تەزىرەك گۇل اشىپ جەمىس بەرۋىنە مۇمكىندىك جاساۋىمىز كەرەك“... باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ جەلىلەس ماڭىزدى سوزدەرى ەركىن ساۋدا سىناق رايونىندا قول جەتكىزگەن تۇزىمدە جاڭالىق اشۋ جەتىستىكتەرىنىڭ بۇكىل ەلگە بەت الۋىنا جەتەكشىلىك ەتتى.
ءبىر تۇيىننەن كوپ تۇيىنگە، جالاڭ تۇردەن جالپىلىققا، ءىشىنارالىقتان جالپى جاعدايعا دەيىن تاجىريبەلەردى قورىتىندىلاۋدىڭ، جالپىلاستىرۋدىڭ مۇنداي جولى ماسەلەنى شەشۋدىڭ ”ورتاق قۇپياسىن“ سۇرىپتاپ الىپ، رەفورمانى ۇزدىكسىز العا ىلگەرىلەتىپ، رەفورمانىڭ جەتىستىكتەرىن كەڭەيتۋ بولىپ تابىلادى.
تاجىريبەنى جالپىلاستىرۋ استە قاراپايىم ”كوشىرىپ جاپسىرۋ“ ەمەس. تاجىريبەلەردى جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي، ناقتى ۋاقىتتاعى جاعدايعا قاراي قالاي جالپىلاستىرۋ باسقارۋ دەڭگەيىن ەڭ سىننان وتكىزەتىن ءتۇيىن بولىپ تابىلادى.
فۋجياندا قىزمەت ىستەگەن كەزدە جينجياڭنىڭ دامۋ امالياتىن «جينجياڭ ۇلگىسى» دەپ اتاۋ كەرەك پە، الدە «جينجياڭ تاجىريبەسى» دەپ اتاۋ كەرەك پە دەگەندى تىلگە العاندا، شي جينپيڭ جولداس مىناداي ويىن ورتاعا سالعان ەدى: ”ۇلگىدە قاشاندا ءبىر ءتۇرلى تۇراقتى جۇلگە بولادى، مەن قالايدا جينجياڭنىڭ دامۋ امالياتى ءالى دە جالعاسۋدا، جاسامپازدىق تاجىريبەلەرى ءالى دە ۇزدىكسىز پىسىپ - جەتىلۋدە، ءالى دە كەمەلدەنۋدە جانە دامۋدا دەپ ويلايمىن، ءبىز ونى ’جينجياڭ تاجىريبەسى‘ دەپ اتاساق جينجياڭنىڭ سوڭعى جىلداردان بەرى باسىپ وتكەن جولىنا جانە توككەن تەرىنە تىپتەن ۇيلەسۋى، سونداي - اق ونىڭ بولاشاقتا اناعۇرلىم جاقسى ىستەپ، اناعۇرلىم تەز دامي الۋى جونىندەگى تىلەگىمىزگە تىپتەن ۇيلەسۋى مۇمكىن“.
ەكى ارىپتىك پارىق يكەمدى ديالەكتيكالىق دامۋ كوز اياسىن بەينەلەيدى. ەگەر تاجىريبە تۇراقتى ۇلگىگە اينالسا ومىرشەڭ كۇشىنەن ايرىلادى.
1993 - جىلى سول كەزدەگى فۋجوۋ قالالىق پارتكومنىڭ شۋجيى شي جينپيڭ جىڭديڭ اۋدانىنىڭ اۋىل - قىستاق نەگىزگى ساتى كادرلارىن فۋجوۋعا كەلىپ مىندەت الىپ شىنىعۋعا جانە ۇيرەنۋگە شاقىردى. فۋجياندا ۇيرەنگەن تاجىريبەلەردى قالاي قولدانۋ كەرەك؟
شي جينپيڭ جولداس بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ”سىزدەردىڭ قازىر فۋجياندا ۇيرەنگەن تاجىريبەلەرىڭىز سىزدەر جونىنەن ءبىر ءتۇرلى شابىت، ءبىر ءتۇرلى ۇلگى بولىپ، وي ورىستەرىڭىزدى اشۋعا ءتيىس، ءبىراق جىڭديڭگە قايتىپ بارعاننان كەيىن، ناقتى قىزمەتتەردى ءبىر جاقتى ەتۋدە استە فۋجياننىڭ ءادىسىن سول كۇيى كوشىرىپ قولدانباي، قايتا جىڭديڭنىڭ ءىس جۇزىندىگىن يگەرىپ، ويلارىڭىزدى ايقىنداپ، قاتىناستى رەتتەپ، شىندىقتى ءىس جۇزىنەن ىزدەپ، قىزمەتتى تىڭعىلىقتى ورىستەتۋلەرىڭىز كەرەك“.
تاجىريبەلەردى قورىتىندىلاپ، قولدانىپ، ”جالپىلىق“ پەن ”وزگەشەلىكتىڭ“ توعىسۋ ءتۇيىنىن ىزدەۋ كەرەك. ءارى تيپتەردەن جالپىلىق مانگە يە زاڭدىلىقتاردى ايىرىپ الۋ، ءارى زاڭدىلىقتاردى قولدانعاندا تۇرلىشە وڭىرلەردىڭ ەرەكشەلىگىنە تولىق قۇرمەت ەتۋ كەرەك.
”15 - بەسجىلدىقتىڭ“ باستاما جىلىندا ءبىز ءالى دە شەشۋگە ءتيىستى كوپتەگەن قيىن ماسەلەلەرگە ءدوپ كەلىپ وتىرمىز، بۇل ءبىزدىڭ ”تاجىريبەلەردى قورىتىندىلاۋ“ سىندى تاماشا ءداستۇردى ساۋلەلەندىرىپ، نەگىزگى ساتىنى جۇرەكتىلىكپەن جاڭالىق اشۋعا شابىتتاندىرىپ، ونان سوڭ جاندى ”تاجىريبەلەردى“ كەڭ - بايتاق جەرگە تاراتۋىمىزدى ءتىپتى دە قاجەت ەتەدى. وسىلاي بولعاندا ءبىزدىڭ جوعارى ساپالى دامۋ جولىمىز، ءسوز جوق، بارعان سايىن كەڭەيە تۇسەدى.
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 4 - ايدىڭ 29 - كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)
