− باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ نەگىزدىك زەرتتەۋدى كۇشەيتۋ جونىندەگى اڭگىمە ماجىلىسىندە سويلەگەن ماڭىزدى ٴسوزىن ۇيرەنۋ، دايەكتىلەندىرۋ جونىندە
□ حالىق گازەتىنىڭ شولۋشىسى
”15 ـ بەسجىلدىق“سىندى نەگىزدى بەكەمدەيتىن، جاپپاي كۇش سالاتىن شەشۋشى مەزگىلدى تياناق ەتىپ، نەگىزدىك زەرتتەۋدى قايتكەندە جاپپاي كۇشەيتىپ، ەلىمىزدىڭ ٴتول جاسامپازدىق قابىلەتىن جوعارىلاتۋعا بولادى؟ باس شۋجي شي جينپيڭ نەگىزدىك زەرتتەۋدى كۇشەيتۋ جونىندەگى اڭگىمە ماجىلىسىندە جان ـ جاقتى ورنالاستىرۋ جاساپ، بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: ”وقۋ ـ اعارتۋ، عىلىم ـ تەحنولوگيا، دارىندىلاردىڭ دامۋىن ٴبىر تۇلعالى ىلگەرىلەتۋ كەرەك“، ”نەگىزدىك زەرتتەۋدى قولداۋدى، قامتاماسىز ەتۋدى كۇشەيتۋ كەرەك“، ”نەگىزدىك زەرتتەۋ جاعىنداعى حالىقارالىق اۋىس ـ كۇيىستى، سەلبەستىكتى تەرەڭدەتۋ كەرەك“.
ٴتول جاسامپازدىق ”0دەن 1گە دەيىنگى“ جاسامپازدىق، عىلىم ـ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋدىڭ ”قاينار بۇلاعى“. پارتيا 18 ـ قۇرىلتايىنان بەرى، شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ پارمەندى باسشىلىعىندا، ٴبىز جاڭا عىلىم ـ تەحنولوگيا توڭكەرىسى مەن كاسىپ سالاسى وزگەرىسىنىڭ ۇلكەن بەتالىسىنا سايكەسىپ، عىلمي زەرتتەۋدىڭ، تەحنولوگيالىق اشۋدىڭ ٴتول جاسامپازدىق باعدارىن كۇشەيتىپ، ٴبىر توپ كەلەلى نەگىزدىك زەرتتەۋ مىندەتىن ٴساتتى ۇيىمداستىرىپ، كۆانتتىق عىلىم ـ تەحنولوگيا، ماتەريال عىلىمى، زات عىلىمى، بيولوگيا عىلىمى، كەڭىستىك عىلىمى، جاساندى زەردە سياقتى نەگىزدىك الدىڭعى لەكتىك باعىتتا ٴبىر توپ كەلەلى ٴتول جاسامپازدىق جەتىستىكتەر جاراتتىق. ەلىمىزدىڭ نەگىزدىك زەرتتەۋ جانە ٴتول جاسامپازدىق قابىلەتى ۇزدىكسىز جوعارىلاپ، ”تۇيىننەن قامال الۋدان“ ”جۇيە قابىلەتىن جوعارىلاتۋعا“ قاراي قادام تاستادى.
كەزەكتە دۇنيە ٴجۇزى ۇلكەن عىلىم داۋىرىنە ٴوتىپ، عىلمي زەرتتەۋ توتەنشە ماكرولىق جاققا قاراي ٴورىس اشتى، توتەنشە ميكرولىق جاققا قاراي تەرەڭدەدى، توتەنشە جاپالى شارت ـ جاعدايعا قاراي اياق باستى، توتەنشە جان ـ جاقتى توعىسۋعا قاراي كۇش سالدى. حالىقارالىق عىلىم ـ تەحنولوگيا باسەكەسىنە توتەپ بەرىپ، جوعارى دەڭگەيدەگى عىلىم ـ تەحنولوگيادا ٴوز كۇشىنە سۇيەنىپ ٴوزىن الۋەتتەندىرۋ، جاڭا دامۋ ارناسىن قالىپتاستىرۋدى ىلگەرىلەتۋ، جوعارى ساپالى دامۋ ٴبىزدىڭ نەگىزدىك زەرتتەۋدى كۇشەيتىپ، شەشۋشى تەحنولوگيالىق ماسەلەلەردى ٴتۇپ قاينارىنان جانە تومەنگى ساتىدان باستاپ شەشۋىمىزدى شۇعىل قاجەت ەتەدى. 2035 ـ جىلى عىلىم ـ تەحنولوگيادا قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋ ستراتەگيالىق نىساناسىن كوزدەپ، ٴتول جاسامپازدىق قابىلەتىن كۇش سالا جوعارىلاتقاندا عانا ەكونوميكالىق ناقتى قۋات، عىلىم ـ تەحنولوگيالىق ناقتى قۋات، مەملەكەت قورعانىسى ناقتى قۋاتى، جالپىلىق مەملەكەت قۋاتى تۇلعالىق جاقتان جوعارىلايدى، سوندا عانا اناعۇرلىم كوپ كەلەلى ٴتول جاسامپازدىق جانە شەشۋشى، وزەكتى تەحنولوگيالاردان قامال الۋ ارقىلى ادامزات وركەنيەتىنىڭ العا باسۋىنا تىڭ دا اناعۇرلىم زور ۇلەس قوسۋعا بولادى.
ەلىمىزدىڭ ٴتول جاسامپازدىق قابىلەتىن جوعارىلاتۋدا ٴارى قاجىماي ـ تالماي ۇزاق ۋاقىت كۇش سالۋ، ٴارى ٴتۇيىندى يگەرىپ، شەبەرلىكپەن ٴىس تىندىرۋ كەرەك. نەگىزدىك زەرتتەۋدى كۇشەيتۋدە، سايىپ كەلگەندە، جوعارى دەڭگەيلى دارىندىلارعا سۇيەنۋ كەرەكتىگىن تەرەڭ تانۋ قاجەت. وقۋ ـ اعارتۋ، عىلىم ـ تەحنولوگيا، دارىندىلاردىڭ دامۋىن ٴبىر تۇلعالى ىلگەرىلەتىپ، نەگىزدىك زەرتتەۋ دارىندىلار قوسىنىن زورايتۋ − ەلىمىزدىڭ ٴتول جاسامپازدىق قابىلەتىن جوعارىلاتۋدىڭ نەگىزدىك تىرەگى. كەزەكتە نەگىزدىك زەرتتەۋدىڭ ۇيىمداسۋ دارەجەسى بارعان سايىن جوعارىلاپ، تۇزىمدىك قامتاماسىزدىق پەن ساياساتتىق جەتەكتەۋدىڭ نەگىزدىك زەرتتەۋگە جاسايتىن ىقپالى بارعان سايىن زورايىپ كەلەدى. نەگىزدىك زەرتتەۋدى قولداۋدى، قامتاماسىز ەتۋدى كۇشەيتۋ − تۇبەگەيلى وزگەرىس سيپاتتى جاڭالىق اشۋ جەتىستىكتەرىن جارىققا شىعارۋدى ىلگەرىلەتۋدىڭ تابيعي تالعامى. عىلىم ـ تەحنولوگيا العاباسارلىعى دۇنيە جۇزىلىك، داۋىرلىك تاقىرىپ. الەمدىك جاڭالىق اشۋ تورىمەن ىرىقتىلىقپەن توعىسىپ، نەگىزدىك زەرتتەۋ جاعىنداعى حالىقارالىق اۋىس ـ كۇيىستى، سەلبەستىكتى تەرەڭدەتۋ − اشىق سەلبەستىك بارىسىندا ٴوز كۇشىنە سۇيەنىپ ٴوزىن الۋەتتەندىرۋدىڭ ىشكى تالابى.
قازىرگى دۇنيە جۇزىندەگى باسەكە، سايىپ كەلگەندە، دارىندىلار باسەكەسى، وقۋ ـ اعارتۋ باسەكەسى. مۇندا ٴىس جۇزىندىك جاعدايمەن ۇشتاستىرىپ، ”نەگىزدىك زەرتتەۋ دارىندىلارى قوسىنىن زورايتۋدى“ ٴتۇيىندى ارقاۋ ەتىپ، ىشكەرىلەي تالداۋ جاساپ، تۇسىنىكتى تەرەڭدەتۋ كەرەك.
باس شۋجي شي جينپيڭ بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ”دارىندىلاردىڭ ٴوسىپ ـ جەتىلۋ زاڭدىلىعىنا بويسۇنۋ كەرەك“، ”عىلمي زەرتتەۋدىڭ ٴبىرىنشى شەبىندە دارىندىلاردى بايقاۋعا جانە جەتىلدىرۋگە ٴمان بەرۋ كەرەك“، ”مىندەت ارقىلى جەتەكتەۋگە، اعا بۋىندار جاستاردى تاربيەلەۋگە تاباندى بولىپ، جاس دارىندىلاردى كۇش سالا سۇيەمەلدەۋ كەرەك“. وسى ايقىن تالاپتار دارىندىلاردى باۋلۋ، ەنگىزۋ، پايدالانۋ قىزمەتىن جان ـ جاقتىلى ويداعىداي ىستەۋگە ماڭىزدى ٴادىسناما ارقىلى جەتەكشىلىك ەتتى.
دارىندىلاردىڭ كولەمى مەن ساپاسىنا كوز جىبەرسەك، 2024 ـ جىلى ەلىمىزدىڭ نەگىزدىك زەرتتەۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالپى ۋاقىتتىق بالاماسى 597 مىڭ ادامعا (جىل) جەتىپ، 2012 ـ جىلداعىنىڭ 2.8 ەسەسىندەي بولدى؛ ەلىمىزدىڭ ىشكى وڭىرلەرىندە ەنگىزىلگەن دۇنيە جۇزىندە جوعارى دەڭگەيلى عالىمداردىڭ سانى 2014 ـ جىلعى 111 ادامنان (رەت) 2025 ـ جىلى 1406 ادامعا (رەت) ارتىپ، دۇنيە جۇزىندەگى يەلەگەن سالىستىرماسى %.19.7كە جوعارىلادى...
دارىندىلاردى باۋلۋ مەن پايدالانۋعا كوز جىبەرسەك، مەملەكەتتىڭ ٴتۇيىندى زەرتتەۋ ـ اشۋ جوسپارىنا ات سالىسقان زەرتتەۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىندا 45 جاستان تومەنگى عىلمي زەرتتەۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ سالىستىرماسى 80 پايىزدان اسقان؛ ونەركاسىپ جانە ينفورماتسيالاندىرۋ مينيسترلىگىنىڭ تۇڭعىش توپتاعى ”ەلەۋلى عىلىم ـ تەحنولوگيا تۇرىندەگى كاسىپورىنداردى جەتىلدىرۋگە“ تاڭدالعان شاڭحايدىڭ ”موسۋ كەڭىستىگى“ جاس دارىندىلاردىڭ ۇلكەن تىرەك بولۋىنا، نەگىزگى رول اتقارۋىنا مۇمكىندىك جاسادى، شارۋاشىلىق قۇرۋشىلاردىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى 28 جاستان تومەنگى جاستار...
وقۋ ـ اعارتۋ، عىلىم ـ تەحنولوگيا، دارىندىلار ىشكى جاقتا بىردەيلىكتى ساقتاپ، ٴبىر ـ بىرىنە تىرەك بولدى. ”15 ـ بەسجىلدىق“ جوبا باعدارلاماسىندا ”وقۋ ـ اعارتۋ، عىلىم ـ تەحنولوگيا، دارىندىلاردىڭ دامۋىن ٴبىر تۇلعالى ىلگەرىلەتۋ“ جونىندە ارناۋلى ورنالاستىرۋلار جاسالدى. بولاشاقتى بەتكە العاندا، وقۋ ـ اعارتۋدىڭ نەگىزدىك تىرەكتىك رولىن، عىلىم ـ تەحنولوگيانىڭ شەشۋشى جەتەكتەۋ رولىن، دارىندىلاردىڭ ٴتۇبىرلى جەبەۋ رولىن تىعىز بىرلىككە كەلتىرىپ، عىلىم ـ تەحنولوگيا سالاسى مەن وقۋ ـ اعارتۋ سالاسى سايكەسىپ ادام تاربيەلەۋ مەحانيزمىن ساپالىلاندىرسا، ٴسوز جوق، نەگىزدىك زەرتتەۋ زاپاس كۇشتەرىن ۇزدىكسىز جەتىلدىرىپ، نەگىزدىك زەرتتەۋدىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋدىڭ ەسەلەپ ارتۋ اسەرىن قالىپتاستىرۋعا بولادى.
نەگىزدىك زەرتتەۋدى ورىستەتۋ زاتتىق قامتاماسىزدىقتى قاجەت ەتەدى، رۋحاني تىرەكتى ٴتىپتى دە قاجەت ەتەدى. نان رىندۇڭنان شۋە چيكۇنعا دەيىن، ”ەكى بومبى، ٴبىر جاساندى سەرىك“ ارداگەرلەرىنەن جاڭا داۋىردەگى جاس عالىمدارعا دەيىن نەشە ۇرپاق عىلىم ـ تەحنولوگيا قىزمەتكەرلەرى وتاننىڭ ٴۇمىتىن اقتاۋعا بەل بۋعان ادال نيەتپەن، ”سۋىق ورىندىققا“ وتىرۋعا پەيىل تاباندىلىقپەن، ”جان باسپاعان وڭىرگە“ ەرلىكپەن اتوي سالعان جۇرەكتىلىكپەن جۇڭگونىڭ نەگىزدىك زەرتتەۋىنىڭ ”ىلەسە جۇگىرۋدەن“، ”قاتارلاسا جۇگىرۋدەن“ ٴىشىنارا سالالاردا ”باستاپ جۇگىرۋگە“ دەيىنگى تاريحي سەكىرۋىن جۇزەگە اسىردى. جاڭا جورىقتا عالىمدار رۋحىن زور كۇشپەن اسقاقتاتىپ، قالىڭ عىلمي زەرتتەۋ قىزمەتكەرلەرىن ۇلى مۇرات ورناتۋعا، وتاندى سۇيۋگە، ۇلەس قوسۋعا، جاڭالىق اشۋدى مۇرات ەتۋگە ىنتالاندىرىپ، جاستار مەن ورەندەردىڭ بولجامپازدىق قابىلەتى مەن ىزدەنۋ قىزعىندىلىعىن جۇمىلدىرساق، ٴسوز جوق، نەگىزدىك زەرتتەۋدىڭ ٴىزباسارلارى بار بولادى، دارىندىلار توپ ـ توبىمەن شىعاتىن بولادى.
ەلىمىزدى عىلىم ـ تەحنولوگيادا قۋاتتى مەملەكەت ەتىپ قۇرىپ شىعۋ − تاياۋ زاماننان بەرگى جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ تالىقپاي تالپىنعان ارمانى. قازىر تاريحتىڭ ۇتىلامالى تاياقشاسى بىزدەي وسى ٴداۋىر ادامدارىنىڭ قولىنا تاپسىرىلدى، اناعۇرلىم ايبىندى جوبا ٴبىزدىڭ جۇزەگە اسىرۋىمىزدى كۇتۋدە. ٴبىز شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ توڭىرەگىنە اناعۇرلىم تىعىز ىنتىماقتاسىپ، شي جينپيڭ جاڭا ٴداۋىر جۇڭگوشا سوتسياليزم يدەياسىن جاپپاي دايەكتىلەندىرىپ، ۇلى مۇرات، اسقاق جىگەر ورناتىپ، قامال الىپ قيىندىقتاردى جەڭۋگە بەل بايلاپ، قاجىماي ـ تالماي قايراتتى تاسقىنداتىپ، جوعارى دەڭگەيدەگى عىلىم ـ تەحنولوگيادا ٴوز كۇشىنە سۇيەنۋدى، ٴوزىن الۋەتتەندىرۋدى جۇزەگە اسىرىپ، عىلىم ـ تەحنولوگيادا قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋ جولىندا قۇلشىنا كۇرەس جۇرگىزەيىك.
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 5 ـ ايدىڭ 3 ـ كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)
