− تيانشان الابىندا شۇعىلا شاشقان جاس كۇرەسكەرلەر جونىندە ەستەلىك
□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى سى لۋلۋ
4 ـ ايدىڭ 30 ـ كۇنى اتۇش قالاسى قاراجول اۋىلى شەيىت باستاۋىش مەكتەبىندە وقۋ ـ اعارتۋعا كومەككە كەلگەن مۇعالىم وقۋشىلارعا ساباق وتۋدە.
□ سۋرەتتى شۇي شيانحاۋ تۇسىرگەن
”جاستىق كوكتەم دەگەن نە“؟
”جاستىق كوكتەم − وتان ەڭ قاجەت ەتكەن جەردە تامىر تارتىپ وركەن جايىپ، گۇل اشىپ جەمىس بەرۋ“.
”ماسەلەن“؟
”ماسەلەن، شينجياڭ“.
4 ـ مامىر جاستار مەرەكەسى كەلۋ قارساڭىندا تيانشان الابىنان شارىقتاعان ٴۇن جاستىق كوكتەمنىڭ جاندى تۇسىندىرمەسىن جازدى. جاڭا داۋىردەگى شينجياڭ جاستارى وتتاي ىستىق جۇرەكپەن قاراپايىم قىزمەت ورنىن شەكارا بەلگىسىنە اينالدىرىپ، جالىنداعان جاستىق كوكتەمىن وتانعا دەگەن تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىككە تولى داستان ەتىپ جازدى.
تامىرىن ىرىستى مەكەننىڭ ەڭ تەرەڭىنە جايدى
”وتاننىڭ قاجەتى − جاستاردىڭ تالعامى“. بۇل شينجياڭ تيانچى ەنەرگيا شەكتى جاۋاپكەرشىلىك سەرىكتەستىگىنىڭ ورىنباسار باس ديرەكتورى شياۋ لۋدىڭ سەنىمى. 10 جىلدىڭ الدىندا ول باتىلدىقپەن بەيجيڭنەن اۋىلى شينجياڭعا ورالدى.
”قىزمەت ورتاسى جاپالى بولعانىمەن، ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ اۋىر مىندەتىن ارقالاۋ قانشالىقتى جاپالى بولسا دا تاتيدى“. ول ۇجىمدى باستاپ جوڭعار ويپاتىنا تامىر تارتىپ، ٴسىلتى قۇرامى جوعارى كومىردى ورتەۋ تەحنولوگياسىنان قامال الىپ، دۇنيە جۇزىندەگى جەكە شۇڭقىردىڭ كولەمى ەڭ ۇلكەن بولعان كەنگە پايدالاناتىن شوفەرسىز اۆتوكولىك شوعىرىن قالىپتاستىرىپ، ٴوندىرىس ونىمدىلىگىن %37 جوعارىلاتۋدى ىلگەرىلەتىپ، كومىر كاسىبىنىڭ سيفرلانۋعا قاراي تيپ جاڭالاۋىنا ”جۇڭگو جوباسىن“ ارنادى. 10 جىلدىق جاپا ـ ماشاقاتتا سامايىن قىراۋ شالعانىمەن، ونىڭ كوز جانارىنان تاباندىلىقتىڭ ۇشقىنى بايقالادى: ”جاپا شەگۋدەن قورىقپايمىز، قامال الۋدان شەگىنبەيمىز، ٴبىز ناقتى ىستەۋ ارقىلى ەنەرگيامەن قامداۋدى قامتاماسىز ەتۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالايمىز“ ، ـ دەدى.
وسىعان ۇقساس، التاي قالاسى قىزىلتاس قالاشىعىنداعى 90 ـ جىلداردىڭ تۇلەگى، شەكارا كۇزەتشىسى قاينار تولقىن دا ”جاپا ـ ماشاقاتقا ٴوزى جەگىلۋدى“ تاڭدادى.
”ۋشىلىك شەكارا لەنياسىنداعى ٴاربىر شاتقالداردى تۇگەل ارالاپ شىقتىم، مەن شاتقالدارعا، ماعان شاتقالدار ابدەن تانىس بولىپ كەتتى“. قاينار جىل سايىن قار كەشىپ، شەكارانى شارلاپ، 8 جىل بويى قاقاعان اياز بەن شىلىڭگىر ىستىققا قاراماي ٴاربىر ساي ـ جىلعالاردى، قىساڭ ـ اسۋلاردى جۇرەك تۇكپىرىنە ۇيالاتىپ، ٴوزىن شەكارا بويىنداعى ”ٴتىرى كارتاعا“ اينالدىرىپ، ىلگەرىندى ـ كەيىندى اۆتونوميالى رايوندىق ”شەكارا قورعانىس قىزمەتىندەگى وزات جەكە“، التاي ايماقتىق ”ەڭ ارداقتى شەكارا كۇزەتشىسى“ سياقتى اتاقتارعا يە بولدى. وسى جاس شەكارا كۇزەتشىسىنىڭ جانارىنان تاباندىلىعى مەن مۇندالايدى: ”ٴومىر بويى ٴبىر عانا شارۋامەن اينالىسامىن، وتان ٴۇشىن شەكارا قورعايمىن!“
”جابدىقتاردىڭ ۇنىندەگى قالىپسىزدىقتار، ساندى مالىمەتتىڭ وزگەرىسى تۇگەلدەي كىنارات پەن كومەسكى حاۋىپ ـ قاتەردى اڭعارتادى“. حۋاديان ىلە كومىر ەلەكتر شەكتى سەرىكتەستىگى جابدىقتاردى قورعاۋ ٴبولىمىنىڭ جىلۋ مەڭگەرۋ ارناۋلى جۇمىسشىسى، 90 ـ جىلداردىڭ تۇلەگى ما حايچياڭ گرۋپپانى باستاپ كۇندىز ـ ٴتۇنى قامال الىپ، بۋ ماشيناسى قازانشىعىنىڭ تەمپەراتۋرا وزگەرىسى سياقتى تەحنولوگيالىق قيىن ماسەلەلەردى ارت ـ ارتىنان شەشتى. ول جيىنى 50گە تاياۋ قورعاۋ، ساپالىلاندىرۋ نىسانىن باسقارىپ جانە وعان ات سالىسىپ، 25 ٴتۇرلى تەحنولوگيالىق قيىن ماسەلەنى شەشتى، 2025 ـ جىلى داڭقپەن ”اۆتونوميالى رايوندىق ەڭبەك ەرى“ اتاعىنا يە بولدى، ول قىزمەتتەستەرىنىڭ كوڭىلىندە اتى ـ زاتىنا ساي ”گەنەراتور اگراگاتتارىنىڭ ەڭ سەنىمدى قورعاۋشىسى“.
”شينجياڭنىڭ ورنىقتىلىعى مەن دامۋى بەرىك ەنەرگيا قامتاماسىزدىعىنان ايرىلا المايدى، جاس پارتيا مۇشەلەرى، ٴسوز جوق، وسى جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاۋى كەرەك!“ بۇل سەرت ما حايچياڭنىڭ اينىماس تاباندىلىعى سانالادى.
ىقىلاس ـ ىنتاسىن ەڭ قاجەتتى جاندارعا ارنادى
”ٴبىر ناۋقاس بالاعا باسىن كوتەرۋدى ۇيرەتۋ بارىسىندا، بالكىم، مەن مىڭ رەتتەن استام قايتالاي جاتتىقتىرعان بولۋىم مۇمكىن، الايدا ول ماعان جىميىپ قاراعان ساتتە، بارلىق بەرگەن بوداۋىمنىڭ تەككە كەتپەگەندىگىن سەزىندىم“. قاشقار قالاسىندا اينۇر حالىق قۇرعان ”انالار ٴۇيى“ مۇگەدەك بالالارعا قىزمەت وتەۋ ورتالىعى − مۇگەدەك بالالاردىڭ مەيىرلى تۇراعى.
13 جىلدىڭ الدىندا اينۇر كاسىپ تيبىن جاڭالاپ، الەۋمەتتىك يگىلىك سيپاتتى شارۋاشىلىق قۇرۋشى بولىپ، بۇكىل شينجياڭنىڭ جەر ـ جەرىندەگى جالپى 1500دەن استام مۇگەدەك بالانىڭ ساۋىقتىرۋ جاتتىعۋىن جۇرگىزۋىنە كومەكتەستى. اۆتونوميالى رايوندىق ساياسي كەڭەستىڭ مۇشەسى رەتىندە، ول ىلگەرىندى ـ كەيىندى نەشە ونداعان ۇسىنىس جوبا تاپسىرىپ، قاشاندا مۇگەدەك بالالاردىڭ ۇقىق ـ مۇددەسى ٴۇشىن قانجىلىك بولدى، ”مۇگەدەك بالالاردىڭ باسقا بالالار سياقتى كۇن نۇرىنا شومىلىپ، كوڭىلدى ەسەيىپ ـ ەرجەتۋىنە مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك“. مىنە بۇل ونىڭ قاراپايىم ارمانى.
شينجياڭ مەديتسينا داشۋەسىنە قاراستى 1 ـ شيپاحانا ساپا باسقارۋ ٴبولىمىنىڭ ورىنباسار مەڭگەرۋشىسى سايا ماحات ۇندەۋگە بەلسەنە ٴۇن قوسىپ، ياركەن اۋداندىق حالىق شيپاحاناسىنا كومەكتەسىپ، دەن ـ قويا، سۇيىسپەنشىلىكپەن نەگىزگى ساتىنىڭ ەمدەۋ ٴبىرىنشى شەبىنەن تاپجىلمادى. ول ٴوزى باستاماشى بولىپ وسى شيپاحانادا وسپە اۋرۋلار ٴبولىمىن قۇرىپ، اۋدان كولەمىندەگى تۇڭعىش ”اۆتونوميالى رايون دارەجەلى راكتان بولاتىن اۋىرسىنۋدى جۇيەلى ەمدەۋدەن ۇلگى كورسەتۋ ناۋقاس ٴۇيىن“ قۇرىپ، جەرگىلىكتى ورىنداعى شيپاحانالاردىڭ الۋان ٴتۇرلى ەمدەۋ تەحنولوگياسىندا ”جوق بولۋ جاعدايىن“ جۇزەگە اسىرىپ، جالپىلىق قۋاتىنىڭ بۇكىل شينجياڭداعى اۋدان دارەجەلى شيپاحانالاردىڭ الدىڭعى قاتارىنا وتۋىنە دەم بەردى. ول تاعى نەگىزگى ساتى شيپاگەرلەرىن اقىسىز جەتەكتەپ جانە تاربيەلەپ، جەرگىلىكتى ورىنعا ”الىپ كەتۋگە بولمايتىن“ ەمدەۋ تىرەكتىلەرى قوسىنىن جەتىلدىرىپ بەردى. ”اۋىلداستاردىڭ ناۋقاسىن ەسىك الدىندا ويداعىداي ەمدەتۋىنە مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك، بۇل بارىنەن دە ماڭىزدى“. ول وسى ٴسوزىن اۋزىنان تاستامايتىن.
”تاسقىن سۋىنا بىرنەشە رەت كومىلسەم دە ۇرەيمەن ساناسپادىم، تەك ادام قۇتقارۋدى عانا ويلادىم“، ـ دەدى كۇشار قالالىق ٴورت ٴسوندىرۋ، ورتتەن ساقتانۋ، قۇتقارۋ ـ كومەكتەسۋ ۇلكەن اترەتىنىڭ جىڭۋيى لي يۇنفي 2018 ـ جىلعى تاسقىن اپاتىنداعى قۇتقارۋ ـ كومەكتەسۋدى ەسكە العاندا. سول كەزدە ول بۋىرقانعان تاسقىنعا سەكىرىپ ٴتۇسىپ، شىعا الماي قالعان ەرلى ـ زايىپتىنى ٴساتتى قۇتقارادى، الايدا ٴوزى لاي ـ قۇمعا تۇنشىعىپ، دەنە قۋاتى سارىپ بولىپ، باسى اينالىپ سول جەردىڭ وزىندە ەسىنەن تاندى.
لي يۇنفي كوپ رەت قاسقايا قارسى اتتانىپ، حاۋىپ ـ قاتەرگە قارسى ىلگەرىلەپ، قاتەرلى ساتتە كەۋدە كەرىپ العا شىعىپ، قيىنشىلىقتا قالعان بۇقارانى بار كۇشپەن قۇتقارىپ، بۇقارانىڭ مال ـ مۇلىك حاۋىپسىزدىگىن قورعادى. نەگىزگى ساتىعا تامىر تارتۋدان سىرت، ول باستاماشى بولىپ ”لين جيلۋ ەرىكتىلەر قىزمەت وتەۋ اترەتىن“ قۇرىپ، جىلدار بويى قيىنشىلىعى بار قاۋىمعا كومەكتەسىپ ـ سۇيەمەلدەپ، ورەندەر مەن بالالارعا قامقورلىق جاساپ، شاعىن ىزگى ىستەرى ارقىلى سول قالاداعى بۇقاراعا مەيىر جەتكىزىپ، كوپتەگەن داڭقتارعا يە بولدى. القاۋ الدىندا، ول اۋەلگى ماقساتىنان اينىماي، تەك ٴبىر ـ اق اۋىز ٴسوز ايتتى: ”وت پەن سۋدان تايىنباي، شىن پەيىلمەن حالىق ٴۇشىن قىزمەت ىستەيمىن، ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ قيىنشىلىعى − مەنىڭ ٴىسىم“.
نۇر ـ شۋاعىن ٴتىپتى دە الىسقا شاشتى
”ساحناداعى بىرنەشە قادام ٴۇشىن، ساحنا استىندا 10 نەشە جۇپ جاتتىعۋ اياق كيىمىن توزدىرۋعا تۋرا كەلەدى“. ٴۇرىمجى قالالىق چينجۇي تەاتر ۇيىرمەسىنىڭ (شينجياڭ چينجۇي تەاتر ۇيىرمەسى) ورىنباسار باستىعى لي مين 15 جۇپ جاتتىعۋ اياق كيىمىنىڭ استارىنداعى توككەن تەر مەن تاباندىلىقتى وسىلاي سۋرەتتەدى. بىلتىر ول جۇڭگو تەاترى مەيحۋا سيلىعىن الىپ، شينجياڭنىڭ وسى سيلىق تۇرىندە ”جوقتان بار بولۋىن“ جۇزەگە اسىردى. ول حالىققا تيىمدىلىك جاساۋ بويىنشا جيىنى 500 رەتتەن استام كونسەرت قويىپ، ٴار ۇلت وقۋشىلارىنا دەن قويا جەتەكشىلىك ەتتى. ”چينچياڭ تەاترى جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ جاۋھارى، مەن ونىڭ تيانشان الابىندا ۇرپاقتان ـ ۇرپاققا جالعاسىپ ايتىلا بەرۋىن ٴۇمىت ەتەمىن“. ونىڭ بۇل ٴسوزى ارىندى ايتىلدى.
”تاجىريبەنىڭ ٴساتسىز بولۋى قالىپتى جاعداي، كەيدە ٴبىر ساندى مالىمەتتەن پارىق كورىنەدى، بىرنەشە اي بويى توككەن تەردى قايتا باستان توگۋگە تۋرا كەلەدى“. شينجياڭ داشۋەسىنىڭ پروفەسسورى تاڭ ياكۇن عىلمي زەرتتەۋدىڭ ٴبىرىنشى شەبىندە ىشكەرىلەي ەڭبەكتەنىپ، مەملەكەت دارەجەلى، ولكە، مينيسترلىك دارەجەلى كوپتەگەن ٴتۇيىندى تاقىرىپتاردى باسقارىپ، ٴبىر قىدىرۋ جوعارى ساپالى عىلمي زەرتتەۋ جەتىستىكتەرىن جاراتىپ، شينجياڭنىڭ ستراتەگيالىق دارىندىلاردى باۋلۋ جوسپارىنداعى بىرەگەي عىلىم ـ تەحنولوگيا كوشباسشى دارىندىلارى قاتارىنا ٴساتتى تاڭدالدى. عىلمي زەرتتەۋ جولىندا ونىڭ كۇرەس جىگەرى ەشقاشان مۇقالعان ەمەس. بورىشتى تىلگە تيەك ەتكەندە، ول باتىل بىلاي دەدى: ”ٴبىز ساباق مىنبەسىندەگى ادام تاربيەلەۋشى عانا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، شەكارا وڭىردەگى عىلمي زەرتتەۋدىڭ ٴبىرىنشى شەبىنە تامىر تارتىپ، عىلىم ـ تەحنولوگيادا ٴوز كۇشىنە سۇيەنۋدىڭ، ٴوزىن الۋەتتەندىرۋدىڭ باستاماشىسى بولۋعا قۇلشىنامىز“.
”تەڭىزدى تۇڭعىش كورگەنىمدە، دوڭگەلەكتى ورىندىقتا وتىرىپ كوز جاسىمدى كولدەتتىم، اسىلىندە باتىلدىقپەن اتتانسا بولعانى، جول قانشا الىس بولسا دا جەتۋگە بولادى ەكەن“. ناۋقاس سەبەبىنەن مۇگەدەك بولعان شينجياڭدىق بويجەتكەن اياتحان بەكتۇر تاعدىرعا باس يمەي، مەملەكەتتە ٴبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ٴتىل ـ جازۋدى وزدىگىنەن ۇيرەندى، 27 جاسىندا ارمانىنا جەتىپ ٴوز حيكاياسىن باسپادان شىعاردى؛ تۋما مۋزيكالىق تالانتىنىڭ، سونداي ـ اق كۇن سايىن قاجىرلىلىقپەن جاتتىعۋدىڭ ارقاسىندا، ٴتۇرلى حالىقتىق مۋزيكا جارىستارىندا اعالاپ العا شىقتى؛ جاڭا مەديا ورلەۋى الدىندا، ول ىرىقتىلىقپەن وزگەرىسپەن قاۋىشىپ، اپپارات كوزى جانە ٴان اۋەنى ارقىلى اۋىلىنىڭ مادەنيەت جاۋھارىن الىسقا بەت الدىردى. ”تەك باتىلدىقپەن ارمانعا قانات قاقساق بولعانى، الىستارعا جەتە الادى ەكەنبىز“، ـ دەدى ول.
”وتاننىڭ قاجەتى − جاستاردىڭ تالعامى“، ”ٴومىر بويى ٴبىر عانا شارۋامەن اينالىسامىن، وتان ٴۇشىن شەكارانى قورعايمىن“، ”وت پەن سۋدان تايىنباي، شىن پەيىلمەن حالىق ٴۇشىن قىزمەت ىستەيمىن“... وسى ەكپىندى ۇندەر − سەرت ٴارى ولاردىڭ كۇن سايىن تاپجىلماي كەلگەن جاستىق جاۋاپناماسى. بۇل جاستار سان مىڭداعان شينجياڭ كۇرەسكەرلەرىنىڭ ىقشام كورىنىسى، ولاردىڭ قىزمەت ورىندارى تۇرلىشە بولعانىمەن، ۇقساس سەنىمدى بىرگە ٴتۇسىندىرىپ، جەكە تالپىنىسىن مەملەكەتتىڭ دامۋ كەلەلى جاعدايىمەن توعىستىرىپ، جاستىق كوكتەمىن وتان ەڭ قاجەت ەتكەن جەردە قۇرىشتاي شىڭدادى.
شينجياڭ سىندى وسىناۋ ىرىستى توپىراقتا ٴتىپتى دە كوپ جاستار ٴداۋىردىڭ ۇتىلامالى تاياقشاسىن مىقتى ۇستاپ، جالىندى سەرتى، ناقتى ىستەپ جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋى ارقىلى تيانشان الابىندا جاستىق كوكتەمنىڭ بۋىرقانعان تولقىنىنا ۇزدىكسىز قوسىلۋدا.
