− 2026 ـ جىلى كوكتەمدەگى جۇڭگو مەملەكەت باسشىسى ديپلوماتياسى جونىندە ەستەلىك
□ شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى
”چاپو زۇڭتۇڭ مىرزامەن تانىسقانىما وتە قۋانىشتىمىن. جۇڭگوعا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەنىڭىزدى قارسى الامىن، ٴسىز ەرتىپ كەلگەن ۋاكىلدەر ۇيىرمەلەرىن جانە مينيسترلەردى دە قارسى الامىن. ٴسىز زۇڭتۇڭ بولعاننان بەرى، موزامبيكتىڭ ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋىندا تىڭ تابىستارعا قول جەتكىزىلدى، مەن ٴسىزدى قۇتتىقتايمىن“.
4 ـ ايداعى بەيجيڭ، كوكتەم شۋاعى جاندى جادىراتادى. 4 ـ ايدىڭ 21 ـ كۇنى تۇستەن كەيىن حالىق سارايىندا شامدار سامالاداي جارقىراپ، مەملەكەت ٴتوراعاسى شي جينپيڭ بيىل تۇڭعىش بولىپ جۇڭگوعا ساپارلاي كەلگەن افريكا ەلدەرىنىڭ مەملەكەت باسشىسى موزامبيك زۇڭتۇڭى چاپونى قىزۋ قارسى الدى. بۇل ٴبىر اپتادان استام ۋاقىتتان بەرى، ٴتوراعا شي جينپيڭ بەيجيڭدە ديدارلاسقان 6 ـ شەتەلدىك قوناق.
وسى كوكتەمدە دۇنيە ٴجۇزىنىڭ جەر ـ جەرىنەن كەلگەن باسشىلار جۇڭگودا ٴجيى ساپاردا بولدى، ٴتوراعا شي جينپيڭ ٴتۇرلى تاسىلدەر ارقىلى ٴار ەلمەن، ٴار سالامەن ىشكەرىلەي پىكىرلەستى، جۇڭگو قاربالاس ”ديپلوماتيا ماۋسىمىن“ قارسى الدى. زور وزگەرىس جاعدايىنداعى دۇنيە ٴجۇزى كۇن سايىن كورنەكتىلەنگەن جۇڭگو رولىنا كۋا بولۋدا، ”شىعىسقا نازار اۋدارۋ“ ايبىندى ٴداۋىر اعىمىنا اينالدى.
ىنتىماقتى، سەلبەستىكتى جەبەپ، دامۋ ورايىنان بىرگە يگىلىكتەنىپ، ادىلدىكتى، تۋراشىلدىقتى باتىل ۇستانۋ... ٴتوراعا شي جينپيڭ جۇڭگوشا ٴىرى ەل ديپلوماتياسىن ٴوزى جوبالاپ جانە وعان قولباسشىلىق ەتىپ، اۋمالى ـ توكپەلى دۇنيە جۇزىنە ەڭ قىمباتتى ورنىقتىلىق جانە ايقىندىلىق ازىرلەپ، جۇڭگونىڭ دۇنيە ٴجۇزىنىڭ بىلىقپالىق جاعدايىندا ورنىن باسۋعا بولمايتىن تىرەككە اينالۋىنا جەتەكشىلىك ەتتى.
(1)
2 ـ ايدىڭ 4 ـ كۇنى ەگىنشىلىك كالەندارى بويىنشا كوكتەم باسى. بەيجيڭدە 2 رەتكى مەملەكەت باسشىلارى ديپلوماتيالىق قيمىلى دۇنيە ٴجۇزىنىڭ نازارىن اۋداردى − ٴتوراعا شي جينپيڭ ىلگەرىندى ـ كەيىندى رەسەي زۇڭتۇڭى پۋتينمەن بەينە ەكراندا ديدارلاستى، امەريكا زۇڭتۇڭى ترامپپەن تەلەفوندا سويلەستى.
ٴبىر كۇندە رەسەي، امەريكا ەكى ٴىرى ەل باسشىلارىمەن ىقپالداستىق جاساۋ جۇڭگو ديپلوماتياسىندا كوپ كەزدەسپەيدى. دۇلەي داۋىل، اساۋ تولقىندى حالىقارالىق جاعداي الدىندا ٴتوراعا شي جينپيڭ نەگىزگى ٴىرى ەلدەرمەن ستراتەگيالىق قاتىناستى جاسامپازدىقپەن تەرەڭدەتىپ، جۇڭگونىڭ جاۋاپكەرشىلىك ارقالايتىن ٴىرى ەلدىك جاۋاپكەرشىلىگىن ايگىلەدى.
ٴىرى ەلدەر قاتىناسى دۇنيە ٴجۇزى جاعدايىنا ىقپال جاسايدى. بيىل − جۇڭگو مەن رەسەيدىڭ ستراتەگيالىق ىستەستىك سەرىكتەستىك قاتىناس ورناتقاندىعىنىڭ 30 جىلدىعى، «جۇڭگو − رەسەي تاتۋ كورشىلەستىك، دوستىق سەلبەستىك شارتىنا» قول قويىلعاندىعىنىڭ 25 جىلدىعى؛ جۇڭگو مەن امەريكا جەكە ـ جەكە ازيا − تىنىق مۇحيت ەكونوميكالىق سەلبەستىك ۇيىمى باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي ٴماجىلىسىن، 20 ەل توبى باسشىلارىنىڭ ٴماجىلىسىن وتكىزەدى. كوكتەم باسىنداعى ىشكەرىلەي اۋىس ـ كۇيىستىڭ ماقساتى − بيىلعى ٴىرى ەلدەر قاتىناسىنىڭ بىرتىندەپ كەمەلدەنۋى ٴۇشىن رول ۇستاپ، جول باستاۋ.
جىل باسىنان بەرى، حالىقارالىق نەگىزگى اعىمدىق مەديالار بيىلعى جۇڭگو ديپلوماتياسىنىڭ قاربالاستىعى مەن ىسكەرلىگىنە ۋادەلەسىپ قويعانداي ٴجيى نازار اۋداردى. امەريكا «فوربەس جۋرنالى» سايتىندا جاريالانعان ماقالادا بىلاي دەلىنگەن: جۇڭگو ٴار كۇنى دەرلىك قىزىل كىلەم توسەپ اناعۇرلىم ورنىقتى دامۋ ورتاسىن قاراستىراتىن شەتەلدىك ساياسي قايراتكەرلەردى قارسى الادى.
1 ـ ايدىڭ 4 ـ كۇنىنەن 7 ـ كۇنىنە دەيىن ٴتوراعا شي جينپيڭنىڭ ۇسىنىسىمەن كورەيا زۇڭتۇڭى لي زايميڭ جۇڭگودا مەملەكەتتىك ساپاردا بولىپ، جۇڭگو مەن كورەيا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ 2 ايدان استام ۋاقىت ىشىندە ٴوزارا ساپاردا بولۋىن جۇزەگە اسىردى؛ سونىمەن بىرگە 1 ـ ايدىڭ 4 ـ كۇنىنەن 8 ـ كۇنىنە دەيىن يرلانديا زۇڭليى مارتين جۇڭگودا رەسمي ساپاردا بولدى، بۇل يرلانديا زۇڭليىنىڭ اراعا 14 جىل سالىپ جۇڭگوعا تاعى دا كەلۋى؛ وسىدان كەيىنگى ٴبىر ايدا كانادا زۇڭليى كارنەي، فينلانديا زۇڭليى ورپو، انگليا باس ٴۋازىرى ستارمەر، ۋرۋگۆاي زۇڭتۇڭى ورسي دە ارت ـ ارتىنان كەلدى...
” ’1 ـ ايدىڭ 15 ـ كۇنىنەن بۇرىن تۇگەل مەرەكە‘. ٴسىز جۇڭگولىقتاردىڭ كوكتەم مەرەكەسى كەزىندە جۇڭگوعا ساپارلاي كەلدىڭىز، بەينە تۋىس ـ تۋعان، دوس ـ جاراندار قىدىرىپ جۇرگەنىندەي، جۇڭگو − گەرمانيا قاتىناسىنىڭ تىعىزدىعى مەن جوعارى دەڭگەيىن ايگىلەدىڭىز.“ 2 ـ ايدىڭ 25 ـ كۇنى ەگىنشىلىك كالەندارى بويىنشا 1 ـ ايدىڭ 9 ـ كۇنى، ٴتوراعا شي جينپيڭ دياۋيۇيتاي مەملەكەتتىك قوناق ۇيىندە گەرمانيا زۇڭليى مەرزبەن كەزدەسكەندە وسىلاي دەدى.
جاڭا جىل باستالعاننان كوكتەم مەرەكەسىنە دەيىن، توڭىرەكتەگى ەلدەردەن باتىس ەلدەرىنە، لاتىن امەريكاسىنداعى ەلدەرگە دەيىن بەيجيڭ كۇللى جۇرت كوز تىككەن ”جۇڭگوعا ساپارلاۋ ورلەۋىن“ قارسى الدى. مەملەكەتتىك ەكى ماجىلىستەن كەيىن تۇركمەنستان، يسپانيا، اراب بىرىككەن امىرلىگى، رەسەي، ۆيەتنام، موزامبيك... كوپ ەلدىڭ ساياسي قايراتكەرلەرى جۇڭگوعا شوعىرلى كەلىپ، كوكتەمدەگى جۇڭگو ديپلوماتياسى جوعارى ورلەۋ كوتەردى.
”2023 ـ جىلى ٴسىز تۇڭعىش رەت جۇڭگوعا كەلگەنىڭىزدە، مەن سىزگە ستراتەگيالىق تاباندىلىققا يە جۇڭگو − يسپانيا قاتىناسىن تۇلعالاۋ كەرەك دەدىم، ٴبىز مۇنى ورىندادىق. 3 جىلدان بەرى، حالىقارالىق جاعدايدا وزگەرىس پەن بىلىقپالىق قاباتتاسسا دا، جۇڭگو − يسپانيا قاتىناسى باستان ـ اياق ورنىقتى دامىپ، جۇڭگو − ەۆروپا قاتىناسىنا ورنىقتىلىق ۇستەدى.“ 4 ـ ايدىڭ 14 ـ كۇنى 4 جىلدان بەرى جۇڭگوعا 4 ـ رەت ساپارلاي كەلگەن يسپانيا باس ٴۋازىرى سانچەس الدىندا ٴتوراعا شي جينپيڭ سوڭعى جىلدارداعى ەكى جاقتىڭ بارىس ـ كەلىسىن ەسكە الىپ، جۇڭگو − يسپانيا قاتىناسىنىڭ كەلەسى قادامداعى دامۋىنا جول نۇسقاپ، جەتەكشىلىك ەتتى.
تۋىس ـ تۋعانىڭ جاقىن بولعاندى، كورشى ـ قولاڭ تاتۋ بولعاندى قالايدى. قارسى الۋ سالتى، كەڭەس، قول قويۋ سالتى، جۇڭگو − ۆيەتنام جاستارى ۋاكىلدەرىمەن بىرگە كەزدەسۋ، قارسى الۋ قوناعاسى، ىقىلاستى قوشتاسۋ... 4 ـ ايدىڭ 15 ـ كۇنى باس شۋجي، مەملەكەت ٴتوراعاسى شي جينپيڭ ۆيەتنام كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس شۋجيى، مەملەكەت ٴتوراعاسى سۋ لينمەن ورتاق كوڭىل ٴبولىپ وتىرعان جالپى جاعداي سيپاتتى، ستراتەگيالىق سيپاتتى ماسەلەلەر جونىندە ۇزاق ۋاقىت ىشكەرىلەي پىكىر اۋىستىرىپ، كوپتەگەن جاڭا ماڭىزدى ورتاق تانىمعا كەلدى. 4 ـ ايدىڭ 7 ـ كۇنى سۋ لين ۆيەتنامنىڭ مەملەكەت ٴتوراعاسى بولىپ ەندى عانا سايلاندى، بۇل ونىڭ سايلانعاننان كەيىنگى تۇڭعىش ساپارى ەدى.
تۇسىنىسسەڭ بوگەت بولماس قيان ـ قيىر شەت جاعا، مۇراتى بىرلەر تاۋ، تەڭىزدەن وتەدى. 4 ـ ايدىڭ 21 ـ كۇنى كەشقۇرىم، ٴتوراعا شي جينپيڭ موزامبيك زۇڭتۇڭى چاپومەن بىرگە ەكى جاقتىڭ ٴبىر قىدىرۋ سەلبەستىك حۇجاتتارىنا قول قويىلۋىنا كۋا بولدى. قول قويۋ، حۇجات اۋىستىرۋ، قول الىسۋ... 20 نەشە سەلبەستىك حۇجاتتىڭ سالت ۋاقىتى 20 مينۋتقا تايادى. قىزۋ شاپالاق ٴۇنى قايتا ـ قايتا كوتەرىلدى، جۇڭگو − موزامبيك قاتىناسىنىڭ جاڭا داۋىردەگى جۇڭگو − موزامبيك تاعدىرلاس ورتاق تۇلعاسى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەندىگى قۇتتىقتالدى، سونداي ـ اق جاڭا داۋىردەگى بارلىق جاعدايدا بىردەي جۇڭگو − افريكا تاعدىرلاس ورتاق تۇلعاسىن قول ۇستاسا بىرگە قۇرۋدىڭ جالىندى ومىرشەڭ كۇشى ايگىلەندى.
حالىقارالىق قوعام ەشقاشان ٴدال بۇگىنگىدەي جۇڭگوعا ىقىلاسپەن نازار اۋدارىپ كورگەن ەمەس، جۇڭگوعا جاقىنداسۋدى ارمانداپ كورگەن ەمەس. ۇزدىكسىز جالعاسقان ”جۇڭگوعا ساپارلاۋ ورلەۋى“ ٴار ەلدىڭ بەيبىتشىلىككە، ورنىقتىلىققا تالپىنىسىن، سەلبەسىپ تەڭ يگىلىككە كەنەلۋ جونىدەگى قولداۋىن، جۇڭگو ورايىنا ٴمان بەرۋىن جاندى بەينەلەپ، ”قۇلىقتى ادام جالعىز قالمايدى، وعان نيەتتەس سەرىك قالايدا تابىلادى“ دەگەندى پارمەندى ايگىلەدى.
(2)
بۇگىنگى جۇڭگونى قالاي تانۋ كەرەك؟
1 ـ ايدىڭ 16 ـ كۇنى تۇستەن بۇرىن حالىق سارايىنداعى «تاۋ ـ وزەن نەتكەن كورىكتى» اتتى الىپ جۇڭگوشا سۋرەت الدىندا ٴتوراعا شي جينپيڭ جۇڭگودا تۇراتىن 18 باس ەلشىنىڭ تاپسىرعان مەملەكەتتىك جولداماسىن قابىلدادى. وسىدان كەيىن سويلەگەن سوزىندە ٴتوراعا شي جينپيڭ جۇڭگوعا جاڭا مىندەت وتەۋگە كەلگەن ەلشىلەرگە ”سوقىردىڭ ٴپىلدى سيپاۋى“ دەگەن ٴتامسىلدى ايتىپ بەردى.
”ٴپىلدىڭ ٴبىر اياعىن سيپاسا، بۇل ٴبىر دىڭگەك دەيدى؛ ٴپىلدىڭ قارنىن سيپاسا، ٴبىر تام دەيدى. ٴبىراق بۇل، ٴىس جۇزىندە، تولىق ٴبىر ٴپىل ەمەس. جۇڭگونىڭ دامۋى دا بىركەلكى ەمەس، ونىڭ ۇستىنە مادەنيەتى دە كوپ نەگىزدى. جۇڭگونى ٴتۇسىنۋ ٴۇشىن، ٴبىر جالپىلىق اسەرگە يە بولىپ شىنايى جۇڭگونى جان ـ جاقتى تانۋ كەرەك“.
ٴتوراعا شي جينپيڭنىڭ ٴسوزى جۇڭگودا تۇراتىن ەلشىلەرگە قاراتا ايتىلعان، سونداي ـ اق بۇكىل دۇنيە جۇزىنە قاراتا ايتىلعان.
”جۇڭگونىڭ اشىق ەسىگى بارعان سايىن ايقارا اشىلادى، جوعارى ساپالى دامۋ ارقىلى دۇنيە جۇزىنە اناعۇرلىم كوپ ايقىندىلىق جانە جاڭا قوزعالىس قۋات قوسىپ، بىرگە دامۋدى، كوركەمدىكتەن ورتاق يگىلىكتەنۋدى جۇزەگە اسىرادى“.
ادامدار جۇڭگو ديپلوماتياسىنىڭ جاڭا قۇبىلىسىن سۇيىنە اڭگىمەلەدى: ٴتىپتى دە كوپ شەتەل باسشىلارى جۇڭگودا ساپاردا بولعان كەزىندە جۇڭگونىڭ جەر ـ جەرىنە بارىپ، ناقتى ورىندا ەكسكۋرسيالاۋ، ساپارلاۋ بارىسىندا شىنايى، ستەرەولدى جۇڭگونى جان ـ جاقتى ىشكەرىلەي ٴتۇسىندى.
2 ـ ايدىڭ 26 ـ كۇنى تۇستە گەرمانيا زۇڭليى مەرز بەيجيڭنەن ۇشاقپەن جىجياڭنىڭ حاڭجوۋىنا باردى، يۇيشۋ عىلىم ـ تەحنولوگياسىنا كەلىپ، ادام ٴپىشىندى قۇلتەمىرمەن نولدىك ارالىقتا ىقپالداستى. بىرگە ساپارلاي كەلگەن گەرمانيانىڭ 30داي باس كاسىپورنىنىڭ جوعارى دارەجەلى باسقارۋشىلارى جاپا ـ تارماعاي قول تەلەفوندارىن الىپ، كەلەشەك سەزىمگە تولى وسى ساتتەردى ەستەلىككە الدى.
يرلانديا زۇڭليى مارتين شاڭحايدى جۇڭگوعا ساپارلاي كەلۋ ساپارىنىڭ ٴبىر بەكەتى ەتىپ تاڭدادى، ويتكەنى ”شاڭحاي ماگنيت سياقتى باۋراۋ قۋاتىنا يە ەرەكشە قالا“. وعان تەرەڭ اسەر قالدىرعانى، ازىق ـ تۇلىك ساۋداسىمەن جانە زەرتتەۋ ـ اشۋمەن شۇعىلداناتىن يرلانديانىڭ ٴبىر كاسىپورنى شاڭحايعا ىرگە تەپكەننەن كەيىن، كوپ جىلدىق دامۋ ارقىلى العاشقى بىرنەشە قىزمەتكەردەن 1400دەن استام قىزمەتكەرگە كەڭەيىپ، يرلانديا مەن جۇڭگونىڭ ەكونوميكا ـ ساۋدا سەلبەستىگىنىڭ كومەسكى كۇشىنىڭ وراسان زور ەكەندىگىن ايگىلەگەندىگى بولدى.
بيىل − جۇڭگونىڭ ”15 ـ بەسجىلدىعىنىڭ“ باستاما جىلى. الداعى 5 جىلدا جانە ونان دا ۇزاق مەزگىلدە جۇڭگو جوعارى ساپالى دامۋدى ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتىپ، جوعارى دەڭگەيدە سىرتقا ەسىك اشۋدى كەڭەيتىپ، ٴار ەلگە اناعۇرلىم ۇزاق ”وراي ٴتىزىمىن“ ازىرلەپ، دۇنيە جۇزىنە قۇشاعىن ايقارا اشىپ، اناعۇرلىم كوپ مەملەكەتتەردەگى كاسىپورىنداردىڭ جۇڭگو بازارىنىڭ ”شالقار تەڭىزىندە“ ”ىركىلىسسىز مالتاۋىن“ قارسى الادى.
ٴتوراعا شي جينپيڭنىڭ ٴسوزى سەنىمدى دە پارمەندى بولدى: ”بىزدە جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدى باتىلدىقپەن ىلگەرىلەتۋ بەكىمى دە، جوعارى دەڭگەيدە سىرتقا ەسىك اشۋ ارقىلى دۇنيە جۇزىمەن دامۋ ورايىنان بىرگە يگىلىكتەنۋ پەيىلى دە بار، ٴوز دامۋىمىز ارقىلى دۇنيە ٴجۇزى ەكونوميكاسىنىڭ ارتۋىنا سەنىم جانە قوزعاۋشى كۇش ۇستەيمىز“.
ۇلتتىڭ گۇلدەنۋىنە كۇش سالعان ٴبىر مەملەكەت باتىس ەلدەرىمەن مۇلدە پارىقتى جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋ جولىن تاپتى، كەڭ جۇڭگو ورايىندا قانداي نۇرلى بولاشاق قامتىلعان؟
موزامبيك زۇڭتۇڭى چاپو جۇڭگوعا كەلگەننەن كەيىن، بەيجيڭگە توتە بارماي، الدىمەن 5 كۇن ۋاقىت جۇمساپ، حۋنان مەن چيڭحايعا بارىپ كوردى. 4 ـ ايدىڭ 19 ـ كۇنى ٴتوراعا شي جينپيڭ كەزىندە قىزمەت تەكسەرگەن چيڭحاي حۋجۋ تۋزۋ اۆتونوميالى اۋدانىنىڭ بان ـ يان قىستاعىندا چاپو جۇڭگونىڭ شەت ـ شالعاي اۋىل ـ قىستاقتارىنىڭ كەدەيلىكتەن ارىلۋ بارىسىن ناقتى ورىندا ۇعىستى. ول شىنايى تەبىرەنە بىلاي دەدى: ”مىڭ ەستىگەننەن ٴبىر كورگەن ارتىق. بۇل ارادا مەن جۇڭگونىڭ كەدەيلىكتى ازايتۋ تاجىريبەسى مەن كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋداعى جەڭىس جەتىستىكتەرىن ٴوز كوزىممەن كوردىم“.
جۇڭگوعا تالاي رەت كەلگەن سۋ لين بۇل جولى جوعارى قارقىندى پويەزبەن شيۇڭ ـ ان جاڭا رايونى مەن گۋاڭشيگە ەكسكۋرسيالاي، ساپارلاي بارۋدى تاڭدادى. ”مەنىڭ بۇل رەتكى جۇڭگوداعى ساپارىم توتەنشە ەرەكشە بولدى، جوعارى قارقىندى پويەزگە وتىرىپ سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە باردىم... ولكەلەر اراسىنداعى دامۋدىڭ تەپە ـ تەڭدىگىن سەزىندىم، بۇل جۇڭگونىڭ وڭىرلىك سايكەستى دامۋىنىڭ وتە جاقسى ىستەلگەندىگىن تۇسىندىرەدى“.
”دۇنيە ٴجۇزى جاقسى بولعاندا عانا جۇڭگو جاقسى بولادى؛ جۇڭگو جاقسى بولسا، دۇنيە ٴجۇزى ٴتىپتى دە جاقسى بولادى“ دەگەندى تەرەڭ تۇسىنگەن جۇڭگو باستان ـ اياق اشىق، سيىسىمدى بولۋ ارقىلى كىربەڭدىك قامالىن بۇزىپ، ٴوزارا پايدا جەتكىزىپ تەڭ يگىلىككە كەنەلۋ ارقىلى تەكە ـ تىرەستەن اتتاپ ٴوتىپ، ٴوزىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋى ارقىلى دۇنيە جۇزىنە قارىشتاۋ ورايىن جاراتۋعا كۇش سالىپ كەلەدى.
جۇڭگوداعى ساپارىن اياقتاتۋ قارساڭىندا انگليا باس ٴۋازىرى ستارمەر ٴتوراعا شي جينپيڭ بايانداعان ”سوقىردىڭ ٴپىلدى سيپاۋى“ دەگەن تامسىلدەن سيتات كەلتىرىپ بىلاي دەدى: وسى زامانعى جۇڭگونىڭ كەڭ ـ بايتاقتىعى مەن كۇردەلىلىگىن مويىنداپ ٴارى وعان قۇرمەت ەتىپ، جۇڭگونىڭ قول جەتكىزگەن بارلىق تابىستارىن كورە ٴبىلۋ ٴتيىس.
ساپار بارىسىندا جۇڭگونى ٴتۇسىندى، اۋىس ـ كۇيىس بارىسىندا سەلبەستىكتى تەرەڭدەتتى. جۇڭگو − ۋرۋگۆاي بىرلەسكەن مالىمدەمەسى، جۇڭگو − ۆيەتنام بىرلەسكەن مالىمدەمەسى، جۇڭگو − موزامبيك بىرلەسكەن مالىمدەمەسى... ”جۇڭگوعا ساپارلاۋ ورلەۋىندە“ سەلبەستىك حۇجاتتارى مەديالاردا كەڭ كولەمدە حابارلانىپ، ەكراندا ٴجيى ـ ٴجيى كورسەتىلدى ٴارى دۇنيە جۇزىنە مىنانى ٴبىلدىردى: جۇڭگومەن ساپارلاس بولۋ −− ورنىقتىلىق جانە ايقىندىلىقپەن ساپارلاس بولۋ، وراي جانە دامۋمەن ساپارلاس بولۋ.
مەرز مىنالاردى ٴبىلدىردى: گەرمانيانىڭ كاسىپورىن سالاسىنداعىلار جۇڭگو بازارىنا باسا ٴمان بەرەدى، جۇڭگومەن سەلبەستىكتى ونان ارى تەرەڭدەتىپ، ٴوزارا پايدا جەتكىزىپ ٴوزارا تيىمدىلىك جاساۋدى، بىرگە دامۋدى جۇزەگە اسىرۋدى ٴۇمىت ەتەدى؛ سانچەس جۇڭگو كاسىپورىندارىنىڭ يسپانياداعى قارجى قوسۋ سەلبەستىگى يسپانيا ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن پارمەندى جەبەگەندىگىن القاپ، ساۋدا، قارجى قوسۋ، جاڭا ەنەرگيا سياقتى سالالارداعى سەلبەستىكتى كۇشەيتۋدى ٴۇمىت ەتتى؛ سۋ لين مىنالاردى ٴبىلدىردى: جۇڭگو جاقتىڭ ”15 ـ بەسجىلدىق“ جوبانى ٴساتتى اتقاراتىندىعىنا سەنەمىن، جۇڭگو جاقپەن ەكونوميكا ـ ساۋدا، قارجى قوسۋ، تەمىر جول سياقتى نەگىزدىك قۇرىلعىلار جانە ساياحات سەلبەستىگى دەڭگەيىن جوعارىلاتۋدى قالايمىز...
”جۇڭگو جاق بيىل 5 ـ ايدىڭ 1 ـ كۇنىنەن باستاپ، افريكاداعى ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتقان 53 ەلگە كەدەن باجىسىن الماۋ شاراسىن جاپپاي اتقارادى“، ”ساۋدا، جاڭا ەنەرگيا، زەردەلى ەكونوميكا سياقتى سالالارداعى سەلبەستىكتى كۇشەيتىپ، مادەنيەت، وقۋ ـ اعارتۋ، عىلمي زەرتتەۋ، دەنە تاربيە اۋىس ـ كۇيىسىنە دەم بەرۋ كەرەك“، ”ٴوزارا پايدا جەتكىزىپ تەڭ يگىلىككە كەنەلەتىن سەلبەستىك جولى جونىندە ۇمتىلىس جاساپ، كاسىپ سالاسى تىزبەگىنىڭ، قامداۋ تىزبەگىنىڭ ورنىقتىلىعىن، ىركىلىسسىزدىگىن بىرگە قورعاۋ كەرەك“...
ديدارلاسۋ، كەڭەس وتكىزۋ بارىسىندا ٴتوراعا شي جينپيڭنىڭ سەنىممەن اشىق جاريالاۋى، شىنايى ۇسىنىس ەتۋى ٴتىپتى دە كوپ ەلدەگى دوستاردى ”وسىزامانداندىرۋ جولىنداعى ساپارلاستار“ بولۋعا شاقىردى.
(3)
2 ـ ايدىڭ سوڭىنان باستاپ يران سوعىسى باستالىپ ٴارى جالعاسىپ، حالىقارالىق قوعام ٴدوپ كەلگەن ەڭ شۇعىل سىن ـ سايىستاردىڭ بىرىنە اينالدى. جاۋاپكەرشىلىك ارقالايتىن ٴىرى ەل رەتىندە، جۇڭگو دۇنيە كوپكە ورتاق دەگەن پەيىلىن، كوكىرەك كەرە جاۋاپكەرشىلىك ارقالايتىن كۇشىن ايگىلەدى.
”قازىر دۇنيە ٴجۇزى وزگەرىسى، ٴداۋىر وزگەرىسى، تاريح وزگەرىسى بۇرىن بولماعان تاسىلمەن كەڭەيۋدە، ادامزات قوعامى بەيبىتشىلىك كەرەك پە، الدە سوعىسۋ كەرەك پە، ىنتىماقتاسۋ كەرەك پە، الدە قارسىلاسۋ كەرەك پە، دامۋ كەرەك پە، الدە شەگىنۋ كەرەك پە دەگەن تاريحي تالعامعا ٴدوپ كەلدى“.
4 ـ ايدىڭ 14 ـ كۇنى ٴتوراعا شي جينپيڭ ساپارلاي كەلگەن اراب بىرىككەن امىرلىگىنىڭ ابۋدابي پاتشا مۇراگەرى حاليدپەن كەزدەستى. وسى رەتكى كەزدەسۋدە ٴتوراعا شي جينپيڭ ورتا شىعىستىڭ بەيبىتشىلىگى مەن ورنىقتىلىعىن قورعاۋ جانە جەبەۋ جونىندە 4 ٴتۇرلى ماڭىزدى قۋاتتامانى ورتاعا قويىپ، قاقتىعىستان قۇتىلۋعا، بەيبىتشىلىكتى جۇزەگە اسىرۋعا جۇڭگو جوباسىن ازىرلەدى.
”بەيبىت قاتار تۇرۋ پرينسيبىنە تاباندى بولۋ كەرەك“، ”مەملەكەتتىڭ يەلىك ۇقىعى پرينسيبىنە تاباندى بولۋ كەرەك“، ”حالىقارالىق زاڭمەن باسقارۋ پرينسيبىنە تاباندى بولۋ كەرەك“، ”دامۋ مەن حاۋىپسىزدىكتى ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋعا تاباندى بولۋ كەرەك...“ 4 قۋاتتاما جۇڭگو جاقتىڭ بەيبىتشىلىكتى جەبەۋ، سوعىستى توقتاتۋ، تىلدەسۋدى دارىپتەۋ، الاۋىزدىقتى شەشۋدەگى دايەكتى تۇرعىسى مەن بەلسەندى قۇلشىنىسىن تولىق ايگىلەپ، جاعدايدى باسەڭدەتۋدى ىلگەرىلەتۋگە تىڭ قوزعاۋشى كۇش ۇستەدى.
الەمدە تەك ٴبىر عانا جەر شارى بار، ادامزات ورتاق ٴبىر مەكەندە تۇرادى. الەم ٴۇشىن جوسپار جاساعاندا عانا جاراسىمدى بىرگە ٴومىر ٴسۇرىپ، ٴبىر ـ ٴبىرىن تابىسقا جەتكىزۋگە بولادى ٴارى تاريحتىڭ سىنىنان سۇرىنبەي وتۋگە بولادى.
”ورتا شىعىس سوعىسىنىڭ ىقپالى سىرتقا جايىلىپ افريكا ەلدەرىن شارپىدى، جۇڭگو جاق افريكا جاقپەن قول ۇستاسا توتەپ بەرىپ، بەيبىتشىلىكتى بىرگە جەبەۋدى، دامۋدى بىرگە كوزدەۋدى قالايدى.“ 4 ـ ايدىڭ 21 ـ كۇنى موزامبيك زۇڭتۇڭى چاپومەن كەڭەس وتكىزگەندە، ٴتوراعا شي جينپيڭ ورتا شىعىس جاعدايىن تاعى ٴبىر رەت تىلگە تيەك ەتىپ، افريكالىق دوستارمەن پرينسيپكە تاباندى بولىپ بەيبىتشىلىكتى جەبەۋ، تاباندىلىقتى ساقتاپ دامۋدى كوزدەۋ، سەلبەسىپ تەڭ يگىلىككە كەنەلىپ تيپتىك ۇلگى ورناتۋ سىندى بەرىك تىلەگىن جەتكىزدى.
بوران ـ شاشىندا جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋ ايگىلەنەدى، ٴىرى ەل ٴدال وسىنداي بولادى.
2026 ـ جىلعى جاڭا جىلدى قۇتتىقتاۋ سوزىندە ٴتوراعا شي جينپيڭ بىلاي دەدى: بۇگىنگى دۇنيە جۇزىندە وزگەرىس پەن بىلىقپالىق قاباتتاسىپ، ٴىشىنارا وڭىرلەر ٴالى دە سوعىس ٴورتىنىڭ وتىندە تۇر. جۇڭگو باستان ـ اياق تاريحتىڭ دۇرىس جاعىندا تۇرىپ، ٴار ەلمەن قول ۇستاسا دۇنيە ٴجۇزىنىڭ بەيبىت دامۋىن جەبەپ، ادامزاتتىڭ تاعدىرلاس ورتاق تۇلعاسىن قۇرۋدى ىلگەرىلەتۋدى قالايدى.
ايبىندى دا اسقاق سوزدەر ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى ەندەي ٴوتىپ، باياندى كۇشتى جارىققا شىعارۋدا. شىعىستاعى ٴىرى ەلدىڭ باۋراعىشتىعى، تۇپتەپ كەلگەندە، ٴبىزدىڭ باستان ـ اياق تاريحتىڭ دۇرىس جاعىندا تۇرۋىمىزدا، ادامزاتتىڭ العا باسۋى جاعىندا تۇرۋىمىزدا، كوپ جاقتىلىق جاعىندا تۇرۋىمىزدا.
”بولشەكتەنۋ، قارسىلاسۋ، تەكە ـ تىرەستىڭ شىعار جولى جوق ەكەنى انىق، دۇنيە ٴجۇزىن ورمان قاعيداسىنا قايتا قايتارۋ جۇرتقا جاقپايدى، بۇكىل جەر شارىنداعىلاردىڭ ٴوزارا قارايلاسىپ، ىنتىماقتاسا سەلبەسۋى عانا بىردەن ـ ٴبىر دۇرىس تالعام“. ٴتوراعا شي جينپيڭنىڭ تەرەڭ ٴۇڭىلۋى كۇشتى ۇندەستىك تۋدىردى.
لاتىن امەريكاسى جانە كارايب ەلدەرى ورتاق تۇلعاسىنىڭ 10 ـ كەزەكتى باسشىلار ماجىلىسىنە قۇتتىقتاۋ تەلەگرامماسىن جولداپ، جۇڭگونىڭ باستان ـ اياق لاتىن امەريكاسى جانە كارايب ەلدەرىمەن جاقسى دوس، جاقسى سەرىك بولاتىندىعىن باسا دارىپتەدى؛ برازيليا زۇڭتۇڭى لۋلامەن تەلەفوندا سويلەسىپ، جۇڭگو مەن برازيليانىڭ تاريحتىڭ دۇرىس جاعىندا باتىل تۇرىپ، ەكى ەلدىڭ جانە جەر شارىنىڭ وڭتۇستىگىنىڭ ورتاق مۇددەسىن اناعۇرلىم ويداعىداي قورعايتىندىعىن اتاپ كورسەتتى... ٴتوراعا شي جينپيڭ كەڭ الەمدىك كوز ايامەن، اۋىر تاريحي جاۋاپكەرشىلىكپەن دۇنيە جۇزىندەگى العاباسار كۇشتەردى ۇزدىكسىز ىنتىماقتاستىرىپ، تار جول، تايعاق كەشۋلەردەن بىرگە وتەتىن، تاعدىرلاس بولاتىن تەلەگەي ۇلى كۇشتى ۇزدىكسىز ۇيىستىردى.
”جۇڭگونىڭ مادەنيەت ٴداستۇرى ’تاتۋلىقتى بارىنەن باعالى ساناۋ‘، كوزدەيتىنى ’تاتۋ بولۋمەن بىرگە، ٴوز ەرەكشەلىگىن ساقتاۋ‘ “. ٴتوراعا شي جينپيڭ جۇڭگونىڭ بەيبىت دامۋ جولىمەن جۇرۋگە تاباندى بولاتىن وركەنيەت نەگىزىن تەرەڭ اتاپ كورسەتىپ، حالىقارالىق قوعامدى ۇزاق تاريحقا يە جۇڭحۋا وركەنيەتىن ىشكەرىلەي تۇسىنۋگە جەتەكتەدى.
600 جىلدان استام تاريحى بار گۋگۇڭ سارايىنداعى 3 ۇلكەن سارايدىڭ ماڭدايشالىعىنداعى ”جاراسىمدىلىق“ دەگەن سوزدە جۇڭگو حالقىنىڭ ەجەلدەن بەرى بەيبىتشىلىكتى، جاراسىمدىلىقتى، تاتۋلىقتى قاستەرلەۋى مەن سەنىمى قامتىلعان. فينلانديا زۇڭليى ورپو قاربالاس ساپار كۇن تارتىبىندە گۋگۇڭ سارايىن ارنايى ەكسكۋرسيالاپ، تەبىرەنە بىلاي دەدى: ”تاريحقا باي وسى ەجەلگى ەسكەرتكىش ٴزاۋلىم عيماراتتار قاز ـ قاتار تىزىلگەن وسىزاماندانعان قالا ورتالىعىندا جىم ـ جىرت بوي سوزىپ تۇر، مۇنداي كۇشتى سالىستىرما ادامدى تاڭ قالدىرادى“.
كوكتەمنىڭ تولاسسىز جاۋعان جاڭبىرلى كۇنىندە انگليا باس ٴۋازىرى ستارمەر شاڭحاي قالا مادەنيەتىنىڭ ”تامىرى“ سانالاتىن جياڭنان كلاسسيكالىق باۋ ـ باقشاسى يۇييۋان باقشاسىنا كەلدى. يۇييۋان باقشاسى شام كورمەسىن تاماشالاپ، حۋدەسۋ پراندىگىن ساتىپ الىپ، جۇڭگو شايىنىڭ ٴدامىن تاتتى، ستارمەر جول بويى جۇڭگو جۇرتشىلىعىمەن ىقپالداستى. ول مىنالاردى ٴبىلدىردى: قازىرگى اۋمالى ـ توكپەلى، نازىك حالىقارالىق جاعدايدا انگليا جاقتىڭ ٴوزارا قۇرمەت ەتۋ، ٴوزارا سەنۋ رۋحىن نەگىزگە الىپ، جۇڭگو جاقپەن ۇزاق ۋاقىت ورنىقتى بولاتىن جالپى بەتتىك ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك قارىم ـ قاتىناس ورناتۋى توتەنشە ماڭىزدى.
ۋرۋگۆاي زۇڭتۇڭى ورسي جۇڭگودا ساپاردا بولعان كەزىندە بەيجيڭ شەتەل ٴتىلى داشۋەسىنە بارىپ وقىتۋشى ـ وقۋشىلارمەن اڭگىمەلەستى ٴارى جۇڭگو − ۋرۋگۆاي ەكى ەل دوستىعىنىڭ سيمۆولى بولعان شىرشا اعاشىن سۋاردى. كەزىندە تاريح مۇعالىمى بولعان ول تەرەڭ تەبىرەنىپ بىلاي دەدى: وقشاۋلانۋشىلىق، سىڭار جاقتىلىق سىن ـ سايىسقا توتەپ بەرۋ جولى ەمەس، جۇڭحۋا وركەنيەتى ۇزاق ۋاقىتقا جالعاسادى ٴارى بولاشاقتى بىرگە اشۋعا كۇش سالادى، ۋرۋگۆاي جۇڭگونىڭ ورتاق قۇن كوزقاراسىنا يە سەرىگى.
”بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىن ۇيتقى ەتكەن حالىقارالىق جۇيەنى جانە حالىقارالىق زاڭدى نەگىز ەتكەن حالىقارالىق ٴتارتىپتى قورعاپ، تەپە ـ تەڭ، ٴتارتىپتى دۇنيە ٴجۇزىنىڭ كوپ ۇيەكتەنۋىن، جالپىعا ٴتيىمدى، سيىسىمدى ەكونوميكانىڭ جاھاندانۋىن ىلگەرىلەتىپ، ادامزاتتىڭ تاعدىرلاس ورتاق تۇلعاسىن قۇرۋدى جەبەۋ كەرەك“. بۇل تاريحتى تياناق ەتكەن تەرەڭ تولعانىس، سونداي ـ اق بولاشاقتى بەتكە الىپ، الەمدىك باسقارۋ وزگەرىسىن ىلگەرىلەتەتىن، جاڭاشا حالىقارالىق قاتىناس ورناتاتىن جۇڭگو جوباسى.
تاريحتىڭ تەگەرشىگى بۇراڭدىقتار بارىسىندا العا ىلگەرىلەگەندە، جۇڭگوشا ٴىرى ەلدىك ديپلوماتيانىڭ بورىشى مەن جاۋاپكەرشىلىگى جانە داۋىرلىك قۇنى بارعان سايىن كورنەكتىلەنەدى. شي جينپيڭ ديپلوماتيا يدەياسىنىڭ جەتەكشىلىگىندە جانە ٴتوراعا شي جينپيڭنىڭ مەملەكەت باسشىسى ديپلوماتياسىنىڭ جەتەكشىلىگىندە، بەيبىت دامۋ جولىمەن بۇلجىماي جۇرگەن جۇڭگو دۇنيە جۇزىنە كوكتەمنىڭ جىلۋىن، سەنىمىن جانە كۇش ـ قۋاتىن ۇزدىكسىز جەتكىزۋدە.
(تىلشىلەر ياڭ يجۇن، سۇن ي، شاۋ يبو، ساۋ جيايۋە، ۋاڭ بين)
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 5 ـ ايدىڭ 4 ـ كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)
