5 ـ ايدىڭ 30 ـ كۇنى ٴۇرىمجى قالاسى تيانشان رايونى جەڭىس جولى ٴمالىسىنىڭ ياڭماۋحۋ الەۋمەتتىك اۋماعى ”بەيزاتتىق مۇرا ارقىلى 1 ـ ماۋسىمدى قارسى الۋ، تەرى قۋىرشاق بالالارعا سەرىك بولۋ“ قيمىلىن ورىستەتىپ، كوپتەگەن كىشكەنتاي دوستاردى قاتىناسۋعا باۋرادى. سۋرەتتە: كىشكەنتاي دوستار تەرى قۋىرشاق تەاترىن تاماشالاۋدا.
□ سۋرەتتى سۇن جىنسۇڭ تۇسىرگەن
”بەس جۇلدىزدى قىزىل تۋ كوك اسپاندا نارتتاي قىزىل بولىپ جاينادى، ول مەنىڭ جۇرەگىمدە دە ماڭگى وشپەيتىن قىزىل.“ 2025 ـ جىلى 7 ـ ايدا شەريا اۋدانى شەريا قالاشىعى سەنترلى باستاۋىش مەكتەبىنىڭ وقۋشىسى پاتيماحان پارھات تۇڭعىش رەت بەيجيڭدەگى تيان ـ انمىن الاڭىنا بارىپ، مەملەكەت تۋىن شىعارۋ سالتىن كورىپ، اسەرلەنگەنىنەن كوزىنە ىستىق جاس الدى.
اۆتونوميالى رايون قۇرىلعاندىعىنىڭ 70 جىلدىعى نەگىزگى تاقىرىبىنداعى جەتىستىكتەر كورمەسىندە وسى بەينەجازبا باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ نازارىن اۋداردى، ول قاباعات قۋانىپ: ”نەتكەن جاقسى ايتقان! بالالار بولاشاقتا، ٴسوزسىز، جارامدى ازامات بولادى“، ـ دەدى.
وتكەن بىرنەشە جىلدا توپ ـ توپ شينجياڭدىق بالالار جۇرت نازارىنا ٴىلىنىپ، قاراماققا قاراپايىم بولعانىمەن، شەكسىز شىنايى ساتتەر ارقىلى ەكراننىڭ ٴىشى ـ سىرتىنداعى سان مىڭداعان ادامداردى اسەرلەندىردى. ولار ٴبىز جۇڭحۋا ۇلتىمىز دەدى؛ ولار مەملەكەت تۋىن جەرگە تۇسىرۋگە بولمايدى دەدى؛ ولار مەملەكەت تۋى كوتەرىلگەن كەزدە كوز جاسىمىزدى توقتاتا المادىق دەدى؛ ولار اكەمىز سياقتى وتاننىڭ شەكارا ٴوڭىرىن قورعايمىز دەدى...
”1 ـ ماۋسىم“ حالىقارالىق بالالار مەرەكەسى قارساڭىندا ادامدى اسەرلەندىرەتىن وسىناۋ ورەندەردىڭ بەت ـ بەينەسىنە قايىرىلا قاراساق، وتاندى ادالدىقپەن ٴسۇيۋ، جاۋاپكەرشىلىكتى باتىلدىقپەن ارقالاۋ، ارمانعا قۇلاش سەرمەۋ جونىندەگى ٴداۋىر ورەندەرىنىڭ شەجىرەسىن وقي الامىز.
ادال نيەتتى اۋەلگى ماقسات كۇندەلىكتى تۇرمىسقا تامىر تارتتى
بىلتىر ”وتانعا ماحاببات . جۇڭحۋا ساپارى“ اتىنداعى شينجياڭ جاستار مەن ورەندەر جازعى دەمالىس كەزىندەگى زەرتتەپ ۇيرەنۋ كۋرسى وقۋشىسىنىڭ ٴبىرى رەتىندە، پاتيماحان مىڭ شاقىرىم جول باسىپ، تۇڭعىش رەت بەيجيڭدەگى تيان ـ انمىنعا بارىپ تۋ شىعارۋ سالتىن تاماشالادى. مەملەكەت ٴانى شىرقالعاندا ول اياعىنىڭ ۇشىمەن تۇرىپ، كوز جانارى قات ـ قابات ادامدار اراسىنان ٴوتىپ، باياۋ كوتەرىلگەن بەس جۇلدىزدى قىزىل تۋعا قادالا قارادى، بىردەن پارلاعان كوز جاسىن ەش توقتاتا المادى.
وسى ساتتەردى ەستەلىككە العان مەملەكەت ەلەكتر تورى شينجياڭ ەلەكتر قۋاتى شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ قىزمەتكەرى جاڭ گۇيحۋا بىلاي دەدى: ”شەكارا وڭىردەگى بالالاردىڭ وتاننىڭ گۇلدەنىپ ـ كوركەيگەندىگى مەن قۇدىرەتتەنگەندىگىنە ٴوز كوزدەرىمەن كۋا بولۋىنا مۇمكىندىك جاسالدى، ولاردىڭ تابيعي ايگىلەگەن وتانشىلدىق سۇيىسپەنشىلىگى _ جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىنىڭ تامىر تارتىپ وركەن جايۋى بولىپ تابىلادى“.
بەيجيڭنەن قايتىپ كەلگەننەن كەيىن پاتيماحان مەكتەپتىڭ تۋ شىعارۋ سالتىنىڭ جۇرگىزۋشىسى بولدى. تۋ شىعارۋ سالتىن تۇڭعىش رەت باسقارعاندا ساسقالاقتاعاندىعىنان قولى دىرىلدەپ تۇردى. ٴبىراق مەملەكەت تۋى كوتەرىلگەن سول شاقتا، قىزىل تۋعا كوز تاستاعان پاتيماحاننىڭ ابىرجىعان كوڭىل كۇيى لەزدە باسىلىپ، بارعان سايىن جاتىق سويلەدى.
”پاتيماحاننىڭ كەشىرمەلەرى مەكتەپتەگى ٴاربىر بالانىڭ كوڭىلىنە بەيجيڭگە بارىپ كورۋ كەرەك ەكەن دەيتىن وي سالدى“، ـ دەدى ونىڭ كلاس جەتەكشىسى جۋ يانجۇن.
قازىر پاتيماحاننىڭ جاڭا ارمانى بار، ديپلومات بولعىسى كەلەدى. بىرەۋلەر ودان: تيان ـ انمىنداعى مەملەكەت تۋىن كورىپ، ونان سوڭ مەكتەپ اۋلاسىنداعى مەملەكەت تۋىن كورگەندە قانداي سەزىمدە بولدىڭ؟ ـ دەپ سۇراعاندا، ول باتىل تۇردە: ”سالماعى ٴتىپتى اۋىرلادى، وتان ٴار بالامەن تىلەكتەس ەكەن“، ـ دەدى.
بيىل 5 ـ ايدا پاتيماحان پيونەرلەر ۋاكىلى رەتىندە، جۇڭگو پيونەرلەر وتريادى شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق 8 ـ قۇرىلتايىنا قاتىناستى. ٴماجىلىس زالىندا ول ٴتۇپ ـ ٴتۇزۋ وتىرىپ، ٴاربىر تاپسىرمانى مۇقيات ەستەلىككە الدى. گرۋپپالارعا ٴبولىنىپ تالقى جۇرگىزگەندە ول باتىلدىقپەن ورنىنان تۇرىپ بىلاي دەدى: ”تيان ـ انمىن الاڭىندا تۋ شىعارۋ سالتىن تاماشالاعاننان كەيىن، وقۋلىقتا ايتىلعان وتاندى شىنايى ٴتۇسىندىم. قازىر مەن مەكتەپتىڭ تۋ شىعارۋ سالتىنىڭ جۇرگىزۋشىسىمىن، ٴار جولى قۇرمەت بىلدىرۋگە شاقىرعانىمدا كوڭىلىمدەگى سول ٴبىر قىزىل تۋمەن سويلەسكەندەي بولامىن“.
وتانعا مۇنداي تابيعي سۇيىسپەنشىلىك ۇلۇقشات اۋدانىنداعى باستاۋىش مەكتەپتەگى 3 وقۋشىنىڭ جۇرەگىنە دە بىردەي تەرەڭ ۇيالادى. 5 ـ ايدىڭ 6 ـ كۇنى كەشتە بايقۇرۇت قالاشىعى بايقۇرۇت قىستاعى باستاۋىش مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى قىران سۇرانالي، بەگزات توحتىمامەت جانە نۇرباقىت ٴادىل جول شەتىندە بالشىق جۇققان ٴبىر مەملەكەت تۋى جاتقاندىعىن بايقايدى، ۇشەۋى ايرىقشا قۇنتتىلىقپەن جەردەن الىپ، ۇيلەرىنە اپارىپ مەملەكەت تۋىن جۋىپ تازالاعاننان كەيىن بايقۇرۇت شەكارا ساقشى بولىمشەسىنە تاپسىرىپ بەرەدى.
”نەلىكتەن ساقشى بولىمشەسىنە جەتكىزدىڭدەر“؟ ”ويتكەنى ٴبىز جۇڭگولىقپىز، مەملەكەت تۋىن جەرگە تۇسىرۋگە بولمايدى. مەملەكەت تۋىن ايالاۋ ٴاربىر ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى، ٴبىز تەك ىستەۋگە ٴتيىستى ٴىستى عانا ىستەدىك“، ـ دەدى 3 بالا اسا ىقىلاستى بەينەمەن.
ساقشى بولىمشەسىنىڭ حالىق ساقشىسى ۋاڭ شيۇڭشيۇڭ بىلاي دەدى: ”مەملەكەت تۋىن قادىرلەۋ، وتاندى قىزۋ ٴسۇيۋ _ بۇل نەشە ۇرپاق ادامداردىڭ ٴوز باسىنان ونەگە كورسەتىپ تاربيەلەپ، بالالاردىڭ كوز ـ قۇلاعى ٴۇيىر بولۋىنان قالىپتاسقان تۋما قاسيەت“.
ٴوزارا قارايلاسۋدىڭ ٴبارى تۇرمىستىڭ اسىلگى بەينەسى
جەمسارى اۋدانىنىڭ ساحاراسىندا فۋجياندىق فوتوگراف لۋ باي: ”سەن قاي ۇلتسىڭ“؟ ـ دەپ سۇراعاندا، قازاق ۇل بالا قاني ىبىراي تۇسىنبەي قايىرا سۇرادى: ”ٴبىز، ارينە، جۇڭحۋا ۇلتى بولامىز! ٴسىز بىلمەيسىز بە“؟ ەڭ باقىتتى ٴىسىنىڭ نە ەكەندىگىن سۇراعاندا، ول كىشكەنتاي سەرىكتەرىمەن بىرگە: ”جۇڭگودا تۋدىم! جۇڭگولىقپىن!“ ـ دەپ قوسىلا ايعايلادى.
ٴسوزىن ايتىپ بولعان سوڭ قاني تاعى وڭتۇستىك فۋجيان اكسەنتىندە «شيامىن، بەينە، ٴبىر ٴان سياقتى» اتتى ٴاندى ورىندادى. شيامىن شينجياڭعا باعىتتامالى كومەكتەسۋ بويىنشا ولاردىڭ مەكتەبىن سالىپ بەردى، ٴارى اسپاپ جەتكىزدى، ٴارى وقىتۋشى جىبەردى، بالالار وسى ٴان ارقىلى العىستارىن بىلدىرمەك بولدى. قاني وڭتۇستىك فۋجيان اكسەنتىن ۇيرەنۋدىڭ قيىن ەكەندىگىن، ٴوزىنىڭ ٴبىر ايدان استام ۋاقىت جۇمساپ ارەڭ يگەرگەندىگىن ايتتى. بىلتىر ول ساباقتاستارىمەن بىرگە شيامىنعا بارىپ زەرتتەپ ۇيرەنۋ جۇرگىزگەندە تەڭىزدى تاماشالادى، قايتىپ كەلگەننەن كەيىن ەسىنەن شىعارا الماي: ”شيامىن وتە كوركەم ەكەن، ٴار ۇلت ٴبىر ٴۇيلى جانداي“، ـ دەدى.
لۋ باي تەرەڭ اسەرمەن بىلاي دەدى: ”بالالاردىڭ شىن سوزدەرى شينجياڭداعى ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ ٴوزارا توعىسىپ، بىرگە ٴومىر سۇرگەن كۇندەلىكتى تۇرمىسىن ەڭ شىنايى ايگىلەدى، مۇنداي شىن پەيىل كىسىنى توتەنشە اسەرلەندىرەدى“.
قىزۋ ٴسۇيۋ اۋىز جۇزىندە عانا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، شەشۋشى ساتتە اتويلاپ الدا جۇرۋدە بەينەلەنەدى.
بيىل 3 ـ ايدىڭ 11 ـ كۇنى ٴۇرىمجى قالاسىندا كەنەت قالىڭ قار جاۋدى. سايباق رايونى چاڭجياڭ جولى الەۋمەتتىك قاتىناس بەكەتىنىڭ جانىندا ٴبىر الەۋمەتتىك اۆتوبۋز قارعا باتىپ، شوفەر ابىرجىپ تەرگە مالشىنادى. ”جۇرىڭدەر، اۆتوبۋزدى يتەرەيىك!“ دەگەن ۇسىنىس ايتىلىسىمەن ـ اق مەكتەپ كيىمىن كيگەن ٴبىر توپ ورەن كەۋدە كەرىپ العا شىقتى. 3 ادام، 5 ادام، 10 ادام... ولار جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ، ”ٴبىر، ەكى، ٴبىر، ەكى“ دەگەن بۇيرىق ٴۇنى ىشىندە قالىڭ قارعا باتقان الەۋمەتتىك اۆتوبۋزدى اقىرىن يتەردى.
وقۋشى ابدۇللا تۇرداحۇنباي بىلاي دەدى: ”بۇل اۆتوبۋزدى يتەرۋدەن بۇرىن 2 اۆتوكولىكتى يتەرگەن ەدىم، بىلەگىمدى كوتەرە الماي قالىپپىن، ٴبىراق ساباقتاستارىمنىڭ توپ ـ توبىمەن كەلگەندىگىن كورىپ، كوڭىلىم جاي تاپتى“. اۆتوبۋزدى يتەرىپ شىعارعاننان كەيىن وقۋشىلار ٴۇستى ـ باسىنداعى قاردى قاعىپ، بۇرىلىپ كەتە باردى.
ىلە ـ شالا ”اۆتوبۋز يتەرگەن ورەندەردىڭ“ كىم ەكەندىگى تۇراقتاندى _ ٴۇرىمجى قالالىق 4 ـ ورتا مەكتەپتىڭ وقۋشىلارى ەكەن. كوپشىلىكتىڭ القاۋىن ەستىگەندە وقۋشىلار ۇيالىپ: ”شامامىزدىڭ كەلىسىنشە كومەكتەسەمىز، اسىلىندە دە ىستەۋگە ٴتيىستى ٴىسىمىز، ٴبارىمىز قاتتى قۋاندىق، كومەككە مۇقتاج ادامدارعا ۇزدىكسىز كومەكتەسەمىز“، ـ دەدى.
ۇرپاقتان ـ ۇرپاققا جالعاستى، ورەندەر جاۋاپكەرشىلىك ارقالادى
كەيبىر جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاۋ مەزەتتىك ٴىس بولسا، كەيبىر جاۋاپكەرشىلىكتى ٴومىر بويى ارقالاۋ كەرەك.
”ٴداۋىر ونەگەسى“ لاچين بايەكەنىڭ قىزى دۇرحان لاچين كىشكەنتايىنان ٴۇش ۇرپاق ادامنىڭ شەكارانى شارلاۋ، شەكارانى كۇزەتۋ حيكاياسىن تىڭداپ ەرجەتكەن ەدى.
2025 ـ جىلعى باس ستانسيانىڭ كوكتەم مەرەكەسى ساۋىق كەشىندە ول سيلى قوناقتار ورنىندا وتىرىپ، ٴسال ۇيالا كۇلىمسىرەدى، ٴبىراق ىشتەي وزىنە مىناداي باتىل سەرت بەردى: ”حونچيراپقا قايتىپ بارىپ، اكەم سياقتى شەكارا ٴوڭىردى قورعايمىن“. باۋىرى لادير لاچين دە كۇننەن ـ كۇنگە ەسەيىپ كەلەدى، اپەكە ـ باۋىر ەكەۋى ۇتىلامالى تاياقشاسىن بىرگە الۋدى ەرتەدە ـ اق اقىلداسقان بولاتىن.
قازىر دۇرحان لاچين ارمانداعان جوعارى مەكتەبىنە قابىلدانىپ، ساقشى كيىمىن كيىپ، اكەسىنىڭ تۋىن تاپسىرىپ الىپ، ”وتان ٴۇشىن شەكارانى قورعاۋ“ داڭقىن جالعاستىرۋعا بەل بايلادى. لادير اپەكەسىنىڭ ساقشى كيىمىن كيگەن سۋرەتىن توسەگىنىڭ باسىنا جاپسىرىپ: ”مەن، ٴسوز جوق، اكەم مەن اپەكەم سياقتى تاباندىلىقپەن وتاننىڭ ٴاربىر سۇيەم جەرىن ويداعىداي قورعايمىن“، ـ دەدى مۇقياتتىلىقپەن.
مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايىنىڭ ۋاكىلى ٴدولاتمان كاميك لاچين بايەكەنىڭ جاقسى دوسى، ”شەكارا وڭىرگە تامىر تارتۋ، ٴبىر نيەتپەن ٴوزارا قارايلاسۋ سىندى رۋح نەشە ۇرپاق جاستاردىڭ قولىندا ۇتىلامالى جالعاستىرىلىپ، ٴسوز جوق، تيانشان الابىندا سارقىلماس كۇشكە اينالادى“.
وسىناۋ شينجياڭدىق ورەندەردىڭ ٴسوز ـ ارەكەتىندە سۇيىسپەنشىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىك سونشاما تابيعي بەينەلەندى. مەملەكەت، ىنتىماق، دوستىق سۇيىسپەنشىلىك ولار جونىنەن العاندا تاماشا ٴسوز عانا ەمەس، قايتا شىن جۇرەكتەن شىققان تالعام، تابيعي ايتىلعان ٴسوز، كۇندەلىكتى تۇرمىس.
جاقسى توپىراق عانا جاقسى ٴونىم بەرە الادى. بيىل شينجياڭ ”وڭتۇستىك شينجياڭداعى 5 ايماق، وبلىستاعى بالالارعا قامقور الەۋمەتتىك اۋماق بويىنشا ۇلگى كورسەتەتىن 100 الەۋمەتتىك اۋماق قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋدى“ جىلدىق حالىق تۇرمىسىنا قاتىستى 10 ناقتى ٴىس قاتارىنا ەنگىزدى؛ ”اشىق ـ جارقىن بالا“ جاستار ـ ورەندەر وتباسى قيمىلى بىرىنەن سوڭ ٴبىرى جالعاستى؛ ٴتۇرلى زەرتتەپ ۇيرەنۋ قيمىلدارى ارقىلى بۇكىل شينجياڭنىڭ جەر ـ جەرىندەگى ٴتىپتى دە كوپ بالا بەيجيڭ، شاڭحاي، شي ـ ان سياقتى جەرلەرگە ۇيرەنۋگە بارۋ ورايىنا يە بولدى... جوعارى دەڭگەيدە جوبالاۋدان نەگىزگى ساتى امالياتىنا دەيىن ٴاربىر قامقورلىق شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسىندا بارعان سايىن تىعىز، جۇمساق تور قالىپتاستىرىپ، ٴار ۇلت ورەندەرى مەن بالالارىن قورعادى.
شينجياڭدىق بالالاردىڭ كوڭىل تورىندە مەملەكەت بار، نازارىندا تاۋ ـ وزەن بار، تابانىنىڭ استىندا اعا بۋىندار باسقان جول بار، وزدەرىنە ٴتان ارمان دا بار. ولار بالعىن ۇندەرىمەن تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىكتى جىرلاپ، كىشكەنتاي الاقاندارىمەن ايبىندى قىزىل تۋدى بيىك كوتەردى، بەينە كەيبىر تۇقىمداردىڭ كوك تىرەگەن بايتەرەككە اينالۋىن كۇتۋدىڭ قاجەتى جوق بولعانى سياقتى، ولاردىڭ توپىراق جارعان بەينەسى ـ اق ادامدارعا كوكتەمنەن حابار جەتكىزەدى.
