□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى دۋ جيانحۇي
5 ـ ايدىڭ 25 ـ كۇنى كەشتە، بايىنعولين موڭعۇل اۆتونوميالى وبلىسى بۇگۇر اۋداندىق 4 ـ ورتا مەكتەپتىڭ اۋلاسىندا قىزىل انار دراما ۇيىرمەسىندەگىلەردىڭ بىركەلكى ساڭقىلداي شىققان داۋىستارى جاڭعىرىپ تۇردى. مەكتەپ اۋلاسىنداعى ادامدى اسەرلەندىرەتىن وسى كورىنىستى حىبەيدەن شينجياڭعا كومەككە كەلگەن وقىتۋشى سۇن كاي، دۇڭ كۇنيۋە ەرلى ـ زايىپتىنىڭ 6 جىلدىق ٴۇن ـ ٴتۇنسىز تاباندىلىقپەن تەر توگۋىنەن بولە قاراۋعا بولمايدى.
”شينجياڭداعى بالالارعا وقىتۋشى تاپشى“. بۇل بۇرىنعى كەزەكتەردە شينجياڭعا كومەككە كەلگەن قىزمەتتەستەرىنىڭ ۇنەمى ايتاتىن ٴسوزى ٴارى سۇن كاي مەن ايەلىنىڭ شينجياڭعا كومەككە كەلۋىنىڭ سەبەبى ەدى.
2019 ـ جىلى 12 ـ ايدا ەرلى ـ زايىپتى ەكەۋى 7 جاستاعى ۇلىن ەرتىپ شالعايداعى بۇگۇرگە كەلىپ، جەكە ـ جەكە ورتالاۋ مەكتەپتىڭ ٴتىل ـ ادەبيەت ساباعىن، تاريح ساباعىن وقىتۋ قىزمەتىن ارقالادى.
جەرگىلىكتى ورىندا از ۇلت وقۋشىلارى كوپ، مەملەكەتتە ٴبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ٴتىل ـ جازۋ نەگىزى ٴبىرشاما ٴالسىز، وقىتۋ قيىندىعى نەداۋىر زور ەدى. سۇن كاي وقىتۋ ٴتاسىلىن ۇزدىكسىز جاڭالاپ، ساباقتى تارتىمدى ەتىپ وتۋگە قۇلشىندى، «يۇيگۇڭنىڭ تاۋدى كوشىرۋىن» اڭگىمەلەگەندە، ول ۇستەلدەردەن ەلىكتەمەلى كورىنىس جاساپ، وقۋشىلاردىڭ كۇرەس جۇرگىزۋ رۋحىن ەلىتە سەزىنۋىنە مۇمكىندىك تۋدىردى؛ جاڭ چياننىڭ باتىس وڭىرگە ەلشىلىككە بارعانىن اڭگىمەلەگەندە، ول سۋرەتتەر مەن جازبا تاريحي ماتەريالداردى ۇشتاستىرىپ، بۇرىنعىلاردىڭ تاباندىلىقپەن ۇلەس قوسۋ رۋحىن شەشىلە اڭگىمەلەدى... سۇن كايدىڭ قۇلشىنۋىندا وقۋشىلاردىڭ ۇيرەنۋ بەلسەندىلىگى ارتىپ، ناتيجەسى ورنىقتى جوعارىلادى.
سۇن كاي تاعى مەكتەپتە باستاماشىلدىقپەن قىزىل انار دراما ۇيىرمەسىن قۇرىپ، 20 مىڭ ارىپتىك ٴتول دراما «يۇيگۇڭنىڭ تاۋدى كوشىرۋىن» جازدى. دراما ۇيىرمەسى قۇرىلعان باستاپقى مەزگىلدە وقۋشىلاردا ەشقانداي ساحنالىق ورىنداۋ نەگىزى جوق ەدى، جاتتىعۋ كەزىندە جايىلىپ ٴتارتىپسىز كەتەتىن، ادەتتە مىنەزى جايدارى سۇن كاي تۇڭعىش رەت اشۋعا باسىپ: ”سەندەردى جەتەكتەگەن ەكەنمىن، ٴسوز جوق، سەندەردى بۇگۇردەن سىرتقا الىپ شىعىپ، بۇدان دا ۇلكەن ساحنادان بوي كورسەتۋلەرىڭە مۇمكىندىك جاسايمىن“، ـ دەدى.
”سول كەزدەرى سۇن مۇعالىم ۇنەمى داۋىسى قارلىعىپ قالسا دا، ٴار كۇنى ٴبىزدى جاتتىقتىرىپ، بەينەمىزدى قايتا ـ قايتا دۇرىستايتىن، 3 اي دەگەندە ارەڭ درامانى جاتىق يگەردىك“، ـ دەدى دراما ورىنداۋعا قاتىناسقان وقۋشى احمەت ٴالي. سوڭىندا بۇل دراما 2021 ـ جىلعى اۆتونوميالى رايوننىڭ ”جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى قۇرىلعاندىعىنىڭ 100 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ بايلانىسىمەن وتكىزىلگەن بۇكىل شينجياڭداعى ورتا، باستاۋىش مەكتەپتەردىڭ دراما كورمەلىك قويىلىمىن باعالاۋدا“ ورتالاۋ مەكتەپتەر گرۋپپاسى بويىنشا 1 ـ دارەجەلى سيلىققا يە بولدى.
سۇن كايدىڭ باستاۋىندا بۇگۇر اۋدانىنداعى كوپتەگەن مەكتەپ ىركەس ـ تىركەس دراما ۇيىرمەلەرىن قۇردى.
دۇڭ كۇنيۋە دە بار زەيىنىن وقىتۋدى يگەرۋگە، ولقىلىقتى تولىقتاۋعا سالدى. بۇگۇرگە كەلگەن باستاپقى مەزگىلدە ول 2 اي ۋاقىتتا 10نان استام مەكتەپكە بارىپ تەكسەرۋ ـ زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، 20 مىڭ ارىپتەن استام ساباق تىڭداۋ اسەرىن جازىپ، جەرگىلىكتى ورىنعا ۇيلەسەتىن ساباق دايىنداۋ ولشەمىن قورىتىندىلاپ شىقتى، بۇل جاس وقىتۋشىلاردىڭ تاريح ساباعىن وقىتۋدا پايدالاناتىن ۇلگى نۇسقاسىنا اينالدى.
2022 ـ جىلدىڭ سوڭىندا ٴبىرىنشى دۇركىن شينجياڭعا كومەكتەسۋ مەرزىمى اياقتايتىن كەزدە وقۋشىلار قايتا ـ قايتا ”مۇعالىم كەتپەڭىزشى“ دەپ كوزدەرىنە جاس الدى. بالالاردىڭ شىن ىقىلاسپەن الىپ قالۋعا قۇلشىنعانىن كورگەن سۇن كاي مەن ايەلى دە ولاردى قيماي قالدى.
”مەكتەپ دراما ۇيىرمەسى اۋىل ـ قالاشىق مەكتەپتەرىندە ٴالى جالپىلاسقان جوق، ٴالى كوپتەگەن بالا جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتى ەرەكشە ساباعىن تىڭداپ كورگەن جوق.“ وسىنداي وكىنىش پەن قيماستىق سەزىمدى ارقالاعان سۇن كاي مەن ايەلى 2023 ـ جىلى 2 ـ ايدا 2 ـ رەت شينجياڭعا كومەككە بارۋدى ىرىقتىلىقپەن ٴوتىنىش ەتتى.
”قىسقا مەرزىمدىك وقىتۋعا كومەكتەسۋ تەك ٴبىر مەزەتتىك قاجەتتى قاناعاتتاندىرادى، جەرگىلىكتى ورىن ٴۇشىن كەتپەيتىن وقىتۋشىلار قوسىنىن تاربيەلەپ بەرۋ كەرەك“، ـ دەدى سۇن كاي، بۇل ٴارى وسى ەرلى ـ زايىپتىنىڭ شينجياڭعا 2 ـ رەت كومەككە كەلۋىندەگى ماقساتى، ياعني ٴتۇيىندى جالاڭ ساباق بەرۋدەن وقىتۋدى زەرتتەۋ ارقىلى جەتەكشىلىك ەتۋگە، وقىتۋشىلارعا كومەكتەسۋ، ولاردى جەتەكتەۋگە ويىسۋ ەدى.
سۇن كاي ”شينجياڭعا كومەكتەسۋ ٴتىل ـ ادەبيەت ايگىلى وقىتۋشىلار قىزمەت كەڭسەسىنە“ سۇيەنىپ، وقىتۋدى زەرتتەۋ جونىندە لەكسيا سويلەۋدى ۇدايىلاندىرا ورىستەتىپ، وقىتۋ تاجىريبەسىن ٴبولىسىپ، جيىنى 1000نان استام (رەت) وقىتۋشى تاربيەلەدى. ٴتىل ـ ادەبيەت وقىتۋشىسى گۇلنۇر احات تەبىرەنە بىلاي دەدى: ”سۇن مۇعالىمنىڭ لەكسياسى بىزگە جاڭا وقىتۋ وي جەلىسىن اشتى، قازىر بالالار ٴداستۇرلى ولەڭدەردىڭ كوركەمدىگىن سەزدى، ٴتىل ـ ادەبيەت ۇيرەنۋ بەلسەندىلىگى بارعان سايىن جوعارىلادى“.
دۇڭ كۇنيۋە جاس وقىتۋشىلاردىڭ تولىسۋىنا ٴتۇيىندى كومەكتەستى. جەرگىلىكتى ورىنداعى جاس وقىتۋشىلاردىڭ ٴوزى وقىعان كاسىپتەن تىسقارى ساباق بەرەتىن، تاجىريبەسى جەتكىلىكسىز بولۋ جاعدايىنا مەڭزەس، ولارعا ساباق دايىنداۋدى، وقۋلىقتى جەتە يگەرۋدى بىردەن ـ بىردەن ۇيرەتتى. جاعراپيا ساباعىن وتۋدەن تاريح ساباعىن وتۋگە اۋىسقان ٴدىلنۇر ابلەت دۇڭ كۇنيۋەنىڭ جەتەكشىلىگىندە كاسىپتىك قابىلەتى ورنىقتى جوعارىلاپ، مەكتەپتىڭ تىرەكتى وقىتۋشىسىنا اينالدى.
2024 ـ جىلدىڭ سوڭىندا بۇگۇر اۋداندىق باتىس ٴوڭىر باسقاقتىعى مۇراجايى اشىلۋدان ىلگەرى، تۇسىندىرۋشىلەر كوپ رەت سىناپ سويلەپ كورسە دە، ٴتۇسىندىرۋ ونىمدىلىگى ويداعىداي بولماعاندىعى بايقالدى. دۇڭ كۇنيۋە تۇسىندىرۋشىلەردى باۋلۋ قىزمەتىن ىرىقتىلىقپەن مىندەتىنە الىپ، تۇسىندىرمەنى ٴارىپ، سويلەم بويىنشا وڭدەدى. ٴتۇسىندىرۋشى ٴپاريدا پارحات بىلاي دەدى: ”دۇڭ مۇعالىمنىڭ جەتەكشىلىگىندە كوپشىلىكتىڭ تاريح جونىندەگى تۇسىنىگى تەرەڭدەدى، تۇسىندىرگەن كەزدە دە بارىنشا ورنىقتى، سەنىمدى بولدىق“.
بيىل 2 ـ ايدا سۇن كاي مەن ايەلى 3 ـ رەتكى شينجياڭعا كومەكتەسۋ ساپارىن باستادى.
”ٴبىزدىڭ شينجياڭعا كومەكتەسۋدەگى اۋەلگى ماقساتىمىز _ شەكارا وڭىردەگى بالالارعا اناعۇرلىم جاقسى وقۋ ـ اعارتۋ جەتكىزۋ، قازىر وسى اۋەلگى ماقساتىمىز ومىرلىك مۇراتقا اينالدى. وتان قاجەت ەتكەن جەرگە بارىپ، بۇقارانىڭ قاجەتىنە جاراعاندا عانا ٴومىر قۇنىن جۇزەگە اسىرۋعا بولادى“، ـ دەدى سۇن كاي.
سۇن كاي ەرلى ـ زايىپتى ەكەۋى دە ٴۇيدىڭ جالعىزى، ۇيدەگى ٴتورت ۇلكەن كىسى ولاردىڭ شەكارا وڭىرگە وقۋ ـ اعارتۋعا كومەكتەسۋگە بارۋىن بار كۇشپەن قولداپ، ٴبىر اۋىز رەنىش بىلدىرگەن جوق. ”ۇيدەگىلەردىڭ قولداۋى بىزگە ەڭ كۇشتى قۋات بولدى“، ـ دەدى دۇڭ كۇنيۋە.
بىلتىر باتىس ٴوڭىر باسقاقتىعىنىڭ قوردالى تاريحي مادەنيەت مايەگىن ارقاۋ ەتە وتىرىپ، سۇن كاي مەن ايەلى «تيانشاندا باسىن ٴباي تىككەندەرگە ماداق»، «تاريحتى جازىپ، مۇراعاتتاردى ساقتاپ، قاھارماندار مەن اقىلماندارعا قۇرمەت ٴبىلدىرۋ» سياقتى ٴتول ادەبيەت ـ كوركەمونەر درامالارىن جاساپ، بۇگۇر اۋدانىندا جەرگىلىكتى تاريحي مازمۇنداعى ادەبيەت ـ كوركەمونەر جاسامپازدىعىنداعى اقتاڭداقتى تولتىردى.
6 جىل قاجىرلىلىقپەن ەڭبەك ەتۋدىڭ ارقاسىندا وقۋشىلار توپ ـ توبىمەن ارمان قۋۋ جولىنا اتتاندى. كەزىندە «يۇيگۇڭنىڭ تاۋدى كوشىرۋىن» ورىنداۋعا قاتىناسقان وقۋشى لي شاۋحان قازىر شىنياڭ قالا قۇرىلىسى شۋەيۋانىنا ەمتيحان بەرىپ ٴوتتى. مەكتەپتەگى كەزىندە لي شاۋحان ٴتۇرلى ەرىكتى قىزمەت وتەۋلەرگە بەلسەنە قاتىناستى، كەزىندەگى ۇيىرمەدەگى كەزدەرىن ەسكە العاندا ول تەبىرەنە بىلاي دەدى: ”سۇن مۇعالىمعا ىلەسىپ دراماعا جاتتىعىپ، جاسامپازدىق جاراتۋدى ۇيرەنىپ، ساباقتان سىرت كوز ايامدى كەڭەيتتىم، اناعۇرلىم وزىمە سەنىمدى، وجەت بولا ٴتۇستىم“.
”كوپتەگەن ادامدار شينجياڭعا كومەكتەسۋ ۇلەس قوسۋ دەپ قارايدى، الايدا ٴبىز جونىنەن العاندا، ٴبىزدىڭ تابىسىمىز توككەن تەرىمىزدەن الدەقايدا كوپ بولدى. بالالاردىڭ جالىنداعان جانارى _ تيانشان الابىنداعى ەڭ جارىق جۇلدىز.“ بۇل سۇن كايدىڭ، دۇڭ كۇنيۋەنىڭ شينجياڭعا كومەككە كەلگەن 6 جىلدان بەرگى ەڭ شىنايى اسەرى.
