تيانشان تورى - شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى گو ليڭ
6 ـ ايدىڭ 4 ـ كۇنى كەشتە جيافۋ الەۋمەتتىك اۋماعى وزگەشە دۋمانعا بولەندى، تىگىنشىلىك دۇكەنىندە دۇكەن قوجايىنى ٴبىر جاعىنان، توسەك جاپقىش تىكسە، ەندى ٴبىر جاعىنان، تۇرعىندارمەن ۇلگى جونىندە پىكىر اۋىستىرىپ وتىردى؛ اتا ـ انالار مەن بالالاردىڭ قيمىل بولمەسىندە انالار بالالارىمەن مارە ـ سارە بولىپ بىرگە وينادى؛ كىتاپتان بىرگە ٴلاززات الۋ ۇيىندە وقۋشىلار بار زەيىنىمەن تاپسىرما ورىندادى؛ حالىققا قولايلى كوكونىس جايماسىنىڭ الدىندا جۇمىستان قايتقان تۇرعىندار كوكونىس، جەمىس ـ جيدەكتەردى تاڭداپ جاتتى... تىرشىلىك تىنىسىنا قوسىلعان ىستىق ىقىلاس جىلجىمالى حالىق سانىن نەگىز ەتكەن وسى الەۋمەتتىك جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ٴۇي شاعىن اۋماعىنىڭ بارلىق جەرىنەن مەن مۇندالايدى. بۇل ارانىڭ بۇرىن تۇتاستاي كونە قاتەرلى ۇيلەر بولعانىن ەلەستەتۋدىڭ ٴوزى قيىن.
تۇرعىن چيۋ لانيىڭ (وڭدا) مەن كورشىلەرى الەۋمەتتىك اۋماقتاعى تىگىنشىلىك دۇكەنىندە توسەك جاپقىش تىگۋدە. سۋرەتتى تيانشان تورى - شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى گو ليڭ تۇسىرگەن
جيافۋ الەۋمەتتىك اۋماعى قارامايلى قالاسى قارامايلى رايونى يىنحى جولى مالىسىنە ورنالاسقان، 2016 ـ جىلى 4 ـ ايدا قۇرىلعان، 15 ۇلتتان قۇرالعان، قازىر 1646 وتباسى تۇرادى، جىلجىمالى حالىق سانى %90تەن اسادى. نەگىزگى ساتىنى ەگجەي ـ تەگجەيلى باسقارۋ شاراسىنا سۇيەنە وتىرىپ، الەۋمەتتىك اۋماقتاعى ٴار ۇلت تۇرعىندارى ٴوزارا كومەكتەسىپ، ٴوزارا قارايلاسىپ، ارالاسۋ، ىشتەسۋ، توعىسۋ بارىسىندا كورشىلەر ارا تاتۋ ـ ٴتاتتى، بىرگە ٴومىر ٴسۇرىپ، بىرگە گۇلدەنگەن ىنتىماق كارتيناسىن سالدى.
”ٴبىز جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەۋدى نەگىزگى جەلى ەتىپ، ’جيافۋ جايلى قونىسى · تۋىسقاندىق سۇيىسپەنشىلىك مەكەنى‘ اتتى ەرەكشەلىككە يە ماركانى تۇلعالاپ، ’بەس ۇلكەن جايلى قونىس‘ سىندى قىزمەت وتەۋ، باسقارۋ جاڭا ۇلگىسى جونىندە ىزدەنىس جاسادىق“. جيافۋ الەۋمەتتىك اۋماعى پارتيا ياچەيكاسىنىڭ شۋجيى ياڭ تيڭ بىلاي دەپ تانىستىردى: الەۋمەتتىك اۋماق الاڭسىز، سىرلاس، مەيىرلى، جايلى، تىلەكتەس بولاتىن قونىس سىندى 5 ۇلكەن جايلى قونىس قۇرۋدى تۇتقا ەتىپ، تۇرعىن ٴۇي، جۇمىستانۋ، مادەنيەت، كومەكتەسۋ ـ سۇيەمەلدەۋ، باسقارۋدان باستاپ كىرىسىپ، تۇرعىنداردىڭ شۇعىل، قيىن، ۋايىمداعان، ٴزارۋ ماسەلەلەرىن شەشىپ، جىلجىمالى حالىق سانىنىڭ وزگە جۇرتتى ٴوز جۇرتىنا بالاۋىنا مۇمكىندىك جاسادى.
جايلى قونىس ٴبىر قالاعا تامىر تارتۋدىڭ باستاماسى. ”ٴبىر ايلىق ٴۇي جالداۋ اقىسى 300 يۋانعا دا جەتپەيدى، الەۋمەتتىك اۋماق تاعى 15 مينۋتتىق قولايلى تۇرمىس شەڭبەرىن قالىپتاستىردى، بالاباقشا، زەردەلى زاريادتاۋ باعاناسى اۆتوكولىك قالتقىسى، ٴبي بولمەسى، دەنە شىنىقتىرۋ اۋماعى، دەنساۋلىق ساقتاۋ بويىنشا قىزمەت وتەۋ ٴتۇيىنى سياقتىلاردىڭ ٴبارى بار“. تۇرعىن رايحانگۇل مۇسا: قارامايلىعا ەندى عانا كەلىپ، قىزمەت تابا الماعاندا، الەۋمەتتىك اۋماقتا 20 كۇن تەگىن جاتۋدى ٴوتىنىش ەتۋگە دە بولادى، ـ دەدى.
ٴار ۇلت تۇرعىندارىنىڭ كىربەڭدىك قامالىن بۇزىپ، ىشتەسۋىنە، توعىسۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ — ”سىرلاستىق قونىسىنىڭ“ نىساناسى. ٴىشىنارا تۇرعىنداردىڭ مەملەكەتتە ٴبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ٴتىل ـ جازۋ نەگىزى ٴالسىز بولعاندىقتان، الەۋمەتتىك اۋماق كوپشىلىكتىڭ قىزمەت ەرەكشەلىگىمەن ۇشتاستىرىپ، كەشكى ساباقحانا اشتى ٴارى باياۋ قارقىندى كلاس، نەگىز قالاۋ كلاسى، تەز قارقىندى كلاس دەپ ٴبولدى، قازىرگە دەيىن 4800 ادام (رەت) يگىلىككە كەنەلدى. ”ٴار كۇنى وتباسىمداعىلاردى ەرتىپ ۋاعىندا ساباققا قاتىناسامىن، بەلگىلى نەگىز قالاعاننان كەيىن، ەرەسەكتەردىڭ جوعارى مەكتەپ ەمتيحانىنا قاتىناسىپ، تۇڭحۋا شىفان شۋەيۋانىنىڭ زاڭ ىستەرى كاسىبىنە قابىلداندىم“، ـ دەدى تۇرعىن مارھاباگۇل روزى.
ٴتىل ۇيرەنۋدى بەكەمدەۋ نەگىزىندە، الەۋمەتتىك اۋماق تاعى ٴداستۇرلى مادەنيەتتى دانەكەر ەتىپ، توعىسۋ تۇعىرىن ورناتىپ، ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ رۋحاني مادەنيەت تۇرمىسىن بايىتتى. حانفۋ كيىمىن كيىپ كورۋ، قۇيما ٴارىپ باسۋ، ماي قاعاز كۇندىگىن سىزۋ سياقتى ٴتۇرلى قيمىلدار ۇدايى ورىستەتىلدى؛ كوكتەم مەرەكەسىندە كوكتەم بوساعالىعىن جازدى، دۋان ـ ۋ مەرەكەسىندە قياق كۇرىش ٴتۇيدى، جۇڭچيۋ مەرەكەسىندە ايكۇلشە جاسادى، ٴداستۇرلى مەرەكە ـ مەيرامدار ۋاعىندا وتكىزىلىپ، تۇرلىشە وڭىرلەردىڭ سالت ـ ساناسى بىرتىندەپ توعىسىپ، بەيتانىس كورشىلەر بىرتىندەپ تانىس ادامعا اينالدى.
الەۋمەتتىك اۋماقتىڭ حالىققا قولايلى ەلەكتروندى ەكرانىندا قىزمەتكەر قابىلداۋ ينفورماتسياسى ۇزدىكسىز جاڭالانىپ وتىرادى، الەۋمەتتىك اۋماق قىزمەتكەرلەرى قىزمەتكەر ىستەتەتىن كاسىپورىندارمەن دالمە ـ ٴدال ٴتۇيىلىسىپ، جۇمىس ورنىن تانىستىرۋ قيمىلىن ۇيىمداستىردى، كوپتەگەن تۇرعىندار ٴۇيىنىڭ ماڭىندا جۇمىستاندى؛ اتا ـ انا مەن بالالاردىڭ قيمىل بولمەسى ارقىلى 150 وتباسىنىڭ بالالارىن ۋاقىتشا اماناتتاپ باقتىرۋى قيىن بولۋ ماسەلەسى شەشىلدى؛ پسيحولوگيالىق كەڭەس بەرۋ بولمەسى ۇدايى اشىلىپ، ٴوسپىرىم بالالاردى ەسەيىپ ـ ەرجەتۋدە مازالاعان ماسەلەلەر شەشىلىپ، اتا ـ انالار ۋايىمنان ارىلدى؛ ”قىزىل جۇلدىز كيىم قويماسىندا“ جىلۋعا اتالعان كيىم ـ كەشەكتەر جىل بويى ساقتالىپ، قيىنشىلىعى بار وتباسىلارىنا تەگىن تاراتىلىپ، جىلجىمالى حالىقتىڭ كۇندەلىكتى قاجەتىن قامتاماسىز ەتتى... جۇمىستاندىرۋدا ەڭ تومەنگى شەكتەن تۇسىرمەي قامتاماسىز ەتتى، پسيحولوگيالىق جاقتان ٴجون سىلتەدى، كيىم ـ كەشەك جاعىنان كومەكتەسىپ سۇيەمەلدەدى، ”جايلى قونىس“ تۇرعىنداردىڭ شۇعىل، قيىن، ۋايىمداعان، ٴزارۋ ماسەلەلەرىن كوزدەپ، دالمە ـ ٴدال كۇش سالدى.
”بۇگىن دەمالىسىمدى رەتتەپ، كورشىمدى ەرتىپ كەزدەمە ساتىپ الىپ، الەۋمەتتىك اۋماقتاعى تىگىنشىلىك دۇكەنىندە توسەك جاپقىش تىكتىردىم، ٴارى ادەمى، ٴارى ارزان بولدى“. حىناننان كەلگەن چيۋ لانيىڭ بىلاي دەدى: ”شينجياڭعا كەلگەنىمە 9 جىل بولدى، بۇل ارادا الاڭسىز، جايلى تۇرىپ جاتىرمىن“.
جيافۋ الەۋمەتتىك اۋماعىنىڭ كىرەر اۋزىنداعى كورنەكتى جەردەگى ارماندار قابىرعاسى، ول ارمان جيناۋ اۋماعى، ارماندى ىسكە اسىرۋ سىندى ەكى اۋماققا بولىنەدى. قابىرعا بەتى ۇزدىكسىز كەڭەيتىلىپ، تۇرعىنداردىڭ تياناقتانىپ ىسكە اسقان ارمان - تىلەگى بارعان سايىن كوبەيگەن. سۋرەتتى تيانشان تورى - شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى گو ليڭ تۇسىرگەن
”مەيىرلى جايلى قونىس“ كىشى ـ گىرىم ىستەر ارقىلى كومەكتەسىپ، سۇيەمەلدەپ، ٴار ۇلت تۇرعىندارىن قورعادى. الەۋمەتتىك اۋماق قىزمەت وتەۋ ورتالىعىنىڭ كىرەر اۋزىندا ارماندار قابىرعاسى بار، ول ارمان جيناۋ اۋماعى، ارماندى ىسكە اسىرۋ اۋماعى دەپ بولىنگەن. ”بالاقايدىڭ فۋتبول العىسى كەلەدى“، ”قاريا ۇيدە جالعىز تۇرادى، توتى باققىسى كەلەدى“... وسىنداي ارمان ـ تىلەكتەردى تاپسىرىپ الۋشىلار باستابىنداعى الەۋمەتتىك اۋماق قىزمەتكەرلەرىنەن بىرتىندەپ ەرىكتىلەرگە، قوعامنىڭ ٴار سالاسىنداعى مەيىربان جاندارعا دەيىن كەڭەيدى، ٴاربىر ارمان ورىندالعاندا، كوپشىلىك مەيىرگە تولى فوتو سۋرەتكە تۇسەدى.
”ارمانداردىڭ ىسكە اسۋىنا كومەكتەسۋ ـ سۇيەمەلدەۋ الەۋمەتتىك اۋماقتىڭ مەيىرگە تولى قىزمەت وتەۋىنىڭ ىقشام كورىنىسى، تۇرعىنداردىڭ شۇعىل، قيىن، ۋايىمداعان، ٴزارۋ ماسەلەلەرىن ارقاۋ ەتە وتىرىپ، ٴبىز جوعارى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ەرىكتى قىزمەت وتەۋ بازاسىنا جانە باسقا 10 ەرىكتىلەر قوسىنىنا سۇيەنىپ، ٴۇي ەلەكتر جابدىقتارىن تەگىن جوندەۋ، حالىققا قولايلى شاش الۋ، جىلجىمالى كىر جۋۋ سياقتى قىزمەت وتەۋدى ۇدايىلاندىرىپ ورىستەتىپ، تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسىنداعى ماسەلەلەردى دەر كەزىندە شەشتىك“، ـ دەدى ياڭ تيڭ.
قاراپايىم ۇلگى ارقىلى ىزگىلىككە ۇمتىلۋ كۇشى ۇيىستىرىلدى. الەۋمەتتىك اۋماق وتباسى تاريحى سارايىن، شاعىن اۋماق مادەنيەت قابىرعاسىن ارنايى قۇرىپ، ۇلگى حيكايالارىن كورمەگە قويدى. حيكايالاردىڭ بارلىعى الەۋمەتتىك اۋماق تۇرعىندارىنان الىنعان، تاباندىلىقپەن شارۋاشىلىق قۇرعان، قۇلشىنا ۇيرەنىپ، العا باسقان، وتباسى ستيلى جاراسىمدى تيپتەر كوپشىلىكتىڭ ۇيرەنۋ ۇلگىسىنە اينالدى.
ۋاڭ جاۋحۋا حىناندىق، 2000 ـ جىلى قارامايلىعا العاش كەلگەنىندە جاراقسىز بۇيىمداردى جيناۋمەن كۇن كورەتىن، كەيىن ٴوزىنىڭ قاجىرلى قۇلشىنىسى ارقىلى كاسىپ اۋىستىرىپ، بولات ماتەريالدارىن وڭدەدى جانە ساتتى؛ ىدىرىس اسەن 2017 ـ جىلى حوتان قالاسىنان قارامايلىعا كەلگەن، باستابىندا مەملەكەتتە ٴبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ٴتىل ـ جازۋ نەگىزى ٴالسىز ەدى، الەۋمەتتىك اۋماقتىڭ تانىستىرۋىمەن قىزمەت تاپتى، ول ۇيرەنە ٴجۇرىپ قىزمەت ىستەپ، اقشا جيناپ، 2020 ـ جىلى شاعىن ەرەن بازار اشتى؛ جۋ جي ـ ۋي كورشىلەردىڭ نازارىندا ىستىق ىقىلاستى ادام، ول ٴۇي ەلەكتر جابدىقتارىن جوندەۋگە، قۇبىر جوندەۋگە كومەكتەسەدى، كىم قاجەت ەتسە، ول دەرەۋ جەتىپ بارادى... ۇلگىنىڭ كۇشى الەۋمەتتىك اۋماق تۇرعىندارىن ىزگىلىككە، جاقسىلىققا تالپىنۋعا، ارمان ٴۇشىن قۇلشىنۋعا ٴۇن ـ ٴتۇنسىز جەتەكتەدى.
”اناعۇرلىم كوپ تۇرعىن شاعىن اۋماق قۇرىلىسىنا ىرىقتىلىقپەن ات سالىسا باستادى“. الەۋمەتتىك اۋماق قىزمەتكەرى اينۇر بىلاي دەدى: ٴار ۇلت تۇرعىندارى بىرگە قونىستانۋ، بىرگە ۇيرەنۋ، بىرگە ىستەۋ، بىرگە شاتتانۋ بارىسىندا ”الەۋمەتتىك اۋماقتا تۇرۋدان“ ”مەكەنمەن شىن جۇرەكپەن توعىسۋعا“ بەتتەدى.
بەيتانىس ادامنان قورمال كورشى بولۋعا دەيىن جيافۋ الەۋمەتتىك اۋماعى ۇساق ـ تۇيەك ىستەر ارقىلى جان ـ جاقتان كەلگەن ٴاربىر تۇرعىنعا جيافۋعا قونىستانۋدىڭ تۋعان جەردە تۇرۋمەن بىردەي ەكەندىگىن شىنايى سەزىندىردى.
