_ جاڭا داۋىردەگى كوممۋنيستەردىڭ مادەنيەت سەنىمى
□ شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى
بۇگىنگى جۇڭگونى ٴتۇسىنۋ ٴۇشىن، ٴسوز جوق، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىن ٴتۇسىنۋ كەرەك.
جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى پارتيا قۇرىلعاندىعىنىڭ 105 جىلدىعىن قارسى الادى. وسى عاسىرلىق ساپار تاريحتىڭ سالقار كوشىندە قۇلاشىن قالاي كەڭ جايعان؟
”جۇڭحۋا وركەنيەتىنىڭ بەس مىڭ جىلدان استام تاريحىنا كوز جىبەرسەك، ەشقانداي ٴبىر ساياسي كۇش جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ دامۋ ٴۇردىسىن جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنداي تەرەڭ، تاريحي سيپاتتى ىلگەرىلەتە العان جوق“.
”قازىرگى تاڭداعى دۇنيە جۇزىندە قايسى ساياسي پارتيا، قايسى مەملەكەت، قايسى ۇلت وزىنە سەنىم ارتا الادى دەسەك، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى، جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسى، جۇڭحۋا ۇلتى وزىنە سەنىم ارتۋعا ەڭ قاقىلى“.
اتا مەكەنىمىز ايبىندى، حالقىمىز اسقاق، بولاشاعىمىز نۇرلى. بۇل ۇلكەن وزگەرىس تۋىلعان، زور رەتتەلگەن ٴداۋىر، بۇل ۇلكەن وزەن، داريالار توعىسقان ٴداۋىر. بەس مىڭ جىلدان استام ۋاقىتتان بەرگى وركەنيەتتىڭ توقتاۋسىز اققان سۋى قازىرگى زاماندى نارلەندىرىپ، وزگەرىستەر تۋىلۋ، ٴوزارا ۇلگى الۋ، توعىسۋ بارىسىندا ”جاڭا مادەنيەت تىرشىلىك تۇلعاسىن“، ”ادامزات وركەنيەتىنىڭ جاڭا فورماتسياسىن“ سومداۋدا.
جاڭا ٴداۋىردىڭ ۇلى وزگەرىستەرىن تۇسىنۋدە يدەيا مەن مادەنيەتتىڭ تۇرعىسى، وتە ـ موتە، تەتىك سانالادى.
وسىنداي تۇرعىنى شىعار ٴتۇيىن ەتە وتىرىپ، ٴبىز وسى ٴداۋىر كوورديناتاسىنىڭ نۇر ـ شۇعىلاسىن اناعۇرلىم تەرەڭ سەزىندىك _
10 جىلدىڭ الدىندا جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى قۇرىلعاندىعىنىڭ 95 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ جينالىسىندا باس شۋجي شي جينپيڭ مادەنيەت سەنىمى مەن جول سەنىمىن، نازاريا سەنىمىن، ٴتۇزىم سەنىمىن جۇڭگوشا سوتسياليزمنىڭ ”ٴتورت سەنىمى“ قاتارىنا ەنگىزۋدى ايقىن العا قويدى.
5 جىلدىڭ الدىندا جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى قۇرىلعاندىعىنىڭ 100 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ جينالىسىندا باس شۋجي شي جينپيڭ ”ەكىمەن ۇشتاستىرۋعا“، ياعني ماركسيزمنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن جۇڭگونىڭ ناقتى امالياتىمەن ۇشتاستىرۋعا، جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىمەن ۇشتاستىرۋعا تاباندى بولۋدى جاسامپازدىقپەن العا قويدى.
تاياۋدا مەملەكەتتىك پارتيا قۇرىلىسى قىزمەتى اڭگىمە ٴماجىلىسى شي جينپيڭ پارتيا قۇرىلىسى يدەياسىن ۇيرەنۋ، دايەكتىلەندىرۋ جونىندە قىزمەت ورنالاستىرۋىن جاساعاندا بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ”بۇل يدەيا ماركسيزمنىڭ عىلمي نازارياسىنان باستاۋ العان، جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىنە تامىر تارتقان، جاڭا داۋىردە پارتيانى جاپپاي قاتاڭ باسقارۋدىڭ ۇلى امالياتىندا تۋىنداعان، بەرىك امالياتتىق نەگىزى جانە تەرەڭ نازاريالىق قاينارى بار“.
وسىنداي تۇرعىدان ٴبىز وسى تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىككە تولى ٴتۇسىندىرۋدىڭ ايبىندى كۇشىن اناعۇرلىم تەرەڭ سەزىندىك _
ٴبىر اۋداندى باسقارعاندا: ”جۇڭحۋانىڭ بايتاق دالاسىن قىزۋ سۇيەتىن ادام ونىڭ ٴار تارام بۇلاعىن، ٴار سۇيەم جەرىن، شۇعىلالى تاريحىن، ٴسوز جوق، سۇيەدى“.
ٴبىر ولكەنىڭ جۇمىسىن باسقارعاندا: ”بۇگىن ٴبىز تاريحتىڭ سالقار كوشىن باستان وتكەرىپ، ٴبىر وڭىردەگى بۇقارانىڭ تىلەگىن ارقالاپ وتىرمىز، سوندىقتان بورىش ارقالاپ، ادالدىقپەن ۇلەس قوسىپ، مادەنيەتىمىزدىڭ ماڭگى جالعاسۋىنا، جاسامپازدىعىمىزدىڭ ماڭگى تولاستاماۋىنا مۇمكىندىك جاساۋىمىز كەرەك“.
ٴبىر ەلگە جول باستاعاندا: ”9 ميلليون 600 مىڭ شارشى كيلومەتردەن اساتىن ۇلان ـ بايتاق دالادا، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ بەس مىڭ جىلدان استام ۇزاق كۇرەسى بارىسىندا جيناقتالعان مادەنيەتىنەن ٴنار الىپ وتىرمىز، ٴبىر ميلليارد 300 ميلليوننان استام جۇڭگو حالقىنىڭ جۇدىرىقتاي جۇمىلعان تەلەگەي كۇشى بار، ٴبىزدىڭ جۇڭگوشا سوتسياليزم جولىمەن جۇرۋدە شەكسىز كەڭ ٴداۋىر ساحنامىز بار، شەكسىز تەرەڭ تاريحي نەگىزىمىز بار، شەكسىز قۋاتتى العا باسۋ تاباندىلىعىمىز بار“.
(1) وركەنيەتتى گۇلدەندىرۋ
ەگىنشىلىك كۇن تىزبەسى بويىنشا بيڭ ـ ۋ جىلقى جىلى، ەسكى جىلدىڭ سوڭى، جاڭا جىلدىڭ باسىندا ەكى كورىنىس ادامعا تەرەڭ وي سالدى _
كوكتەم مەرەكەسىنە قاراعان ٴتۇنى ٴجۇز ميلليونداعان كورەرمەن كوكتەم مەرەكەسى بىرلەسكەن ساۋىق كەشىن تاماشالادى. ادام ٴتارىزدى قۇلتەمىرلەر شاۋلين گۇڭفۋىن كورسەتكەندە، ولاردىڭ ٴاربىر قيمىلىنان مىعىم مادەنيەت مازمۇنى مەن كۇشتى عىلىم ـ تەحنولوگيالىق لەپ ەستى.
مۇحيتتىڭ ارعى جاعاسىندا نىجا، ۋكۇڭ، لابۋبۋ، جۇڭگو جاڭا ۇلگى IPلەرى شەتەلدەگى جانكۇيەرلەردى ”باۋراپ الدى“، ”China Travel“دا (جۇڭگودا ساياحاتتاۋ)، ”Becoming Chinese“ (جۇڭگولىق بولۋ) الەۋمەتتىك جەلىدە تانىمال بولدى.
بۇل _ قازىرگى جۇڭگونىڭ قاراپايىم داعدىلى تۇرمىسى. ٴار كۇنى بايىرعى وركەنيەتتىڭ جاڭا اعىمداعى تەحنولوگيامەن قاۋىشۋى ادامدارعا ويلاماعان قۋانىش، سونداي ـ اق تانىس جاقىندىق سيلايدى.
2026 ـ جىلعى جاڭا جىلدى قۇتتىقتاۋ سوزىندە باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ايتقان ٴبىر اۋىز ٴسوزى ٴدال وسىنى بارىنشا قورىتىندىلاي جەتكىزدى: ”ٴداستۇر مەن وسى زامان ٴوزارا توعىسىپ، جۇڭحۋا مادەنيەتى اناعۇرلىم كوركەم نۇر ـ شۇعىلا شاشتى“.
مادەنيەت سەنىمى بار ۇلت عانا تابان تىرەپ تۇرا الادى، ورنىقتى تۇرا الادى، ۇزاققا جەتە الادى. انگليا تاريحشىسى توينبي بىلاي دەدى: ادامزات تاريحىندا 20 نەشە وركەنيەت فورماتسياسى جارىققا شىققان، جۇڭگونىڭ مادەنيەت جۇيەسى عانا ۇزاق ۋاقىت جالعاسىپ دامىدى، ەشقاشان ٴۇزىلىپ كورگەن ەمەس.
وسىناۋ كەڭ ـ بايتاق توپىراقتا قۇلازىعان قۇمدى القاپتاعى تىرشىلىك تىنىسى، چاڭجياڭنىڭ وڭتۇستىگىندەگى سەبەزگىلەگەن مايدا جاڭبىر ۇزاق تاريحتى ەسكە ٴتۇسىرىپ، قيالدى قيىرعا سامعاتادى؛ توعىز يرەك حۋاڭحى وزەنى، اقجال تولقىندى اساۋ چاڭجياڭ دارياسى كوڭىلدى تاسىتىپ، جىگەردى جاني تۇسەدى. ”بايتاق جۇڭحۋانىڭ تاريحى سونشاما ۇزاق، وركەنيەتى سونشاما ۇشان ـ تەڭىز، بۇل _ ٴبىزدىڭ سەنىمىمىزدىڭ نەگىزى، كۇش ـ قۋاتىمىزدىڭ سارقىلماس قاينارى“.
وركەنيەت تاعدىرى مەن مەملەكەت تاعدىرى ٴبىر ـ بىرىنە بايلانىستى.
مەملەكەت قورلانعان، حالىق كۇيزەلگەن، وركەنيەت تاپتالعان جىلداردا ”قارۋىمىز وزگەلەرگە جەتپەدى“ دەپ قاسىرەت شەگۋدەن ”ٴتۇزىمىمىز وزگەلەرگە جەتپەيدى“ دەگەنگە، ونان ”يدەيا، مادەنيەتىمىز وزگەلەرگە جەتپەيدى“ دەگەنگە دەيىن، اۋەلى، ”جۇڭگولىقتار ٴوز سەنىم كۇشىنەن ايرىلعان با؟“ دەگەن سۇراۋ تۋىلدى.
شىرقاسىمەن اتەشتىڭ نۇرلاندى استى اسپاننىڭ.
جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى دۇنيەگە كەلىسىمەن جۇڭگو حالقىنىڭ باقىتىن كوزدەۋدى، جۇڭحۋا ۇلتىن گۇلدەندىرۋدى كوزدەۋدى ٴوزىنىڭ اۋەلگى ماقساتى مەن بورىشى ەتىپ بەلگىلەدى. سونان باستاپ ”جۇڭگو حالقى رۋحاني جاقتان ىرىقسىزدىقتان ىرىقتىلىققا ٴوتتى“.
پارتيانىڭ 100 جىلدىق كۇرەس تاريحى دا جۇڭحۋا وركەنيەتىنىڭ گۇلدەنۋگە بەت العان ەكپىندەي ىلگەرىلەۋ تاريحى بولىپ تابىلادى.
جەڭىسكە جەتكەن ساتتە، وسى ٴبىر توپ ”ماركسيزمنىڭ تاباندى سەنۋشىلەرى مەن امالياتتا ايگىلەۋشىلەرى“، ”جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ ادال مۇراگەرلەرى مەن اسقاقتاتۋشىلارى“ دۇنيە جۇزىنە بىلاي دەپ سالتاناتپەن جاريالادى: ”جۇڭگولىقتاردى وزگەلەر مادەنيەتسىز دەپ قارايتىن ٴداۋىر ٴوتىپ كەتتى، ٴبىز دۇنيە جۇزىندە وسكەلەڭ مادەنيەتتى ۇلت رەتىندە بوي كورسەتەمىز“.
جۇڭگوشا سوتسياليزم جاڭا داۋىرگە ٴوتتى، ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ايبىندى دا وزگەشە امالياتتىق جاسامپازدىق وسىناۋ بايىرعى توپىراقتا جۇرگىزىلۋدە.
2013 ـ جىلى 11 ـ ايدا كۇللى الەمدى جالت قاراتقان پارتيا 18 ـ كەزەكتى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ٴۇشىنشى جالپى ٴماجىلىسى جاڭا داۋىردە رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتۋدىڭ شىمىلدىعىن اشتى. سالتاناتتى جينالىس جابىلىپ كوپ وتپەي، باس شۋجي شي جينپيڭ تۇڭعىش رەت جەرگىلىكتى ورىندا قىزمەت تەكسەرگەندە شاندۇڭنىڭ بايتاق دالاسىنا كەلدى.
سىشۇي وزەنىنىڭ جاعاسىندا باس شۋجي كۇڭزى سارايىنا جانە كۇڭزى زەرتتەۋ مەكەمەسىنە بارىپ، مىڭ جىل بويى ۇزىلمەي كەلە جاتقان وركەنيەتتىڭ جالعاسۋىن سەزىنىپ، مىناداي ٴمانى تەرەڭ ٴبىر ٴسوز ايتتى: ”ٴبىر ەلدىڭ، ٴبىر ۇلتتىڭ قۇدىرەتتەنۋى، گۇلدەنۋى قاي ـ قاشان دا مادەنيەتتىڭ كوركەيۋىن تىرەك ەتەدى، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋى جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ دامۋىن، گۇلدەنۋىن شارت ەتۋى قاجەت“.
2014 ـ جىلى 10 ـ ايدا جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى اراعا 70 نەشە جىل سالىپ، تاعى دا جوعارى دەڭگەيدەگى ادەبيەت ـ كوركەمونەر قىزمەتى اڭگىمە ٴماجىلىسىن اشتى. وركەنيەت تۇرعىسىنان ۇلت جونىندە وي جۇگىرتتى، مادەنيەت تۇرعىسىنان گۇلدەنۋ جونىندە وي جۇگىرتتى، باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ تۇجىرىمى ارىندى دا اسقاق بولدى: ”جۇڭحۋا مادەنيەتى گۇلدەنىپ ـ كوركەيمەسە، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋى دە بولماق ەمەس.“ ” ٴزاۋلىم عيماراتتار ەلىمىزدىڭ بايتاق دالاسىنىڭ بارلىق جەرىندە بوي كوتەرگەن كەزدە جۇڭحۋا ۇلتى رۋحىنىڭ عيماراتى دا اسقاق ەڭسە كوتەرۋگە ٴتيىس“.
ٴبىر ۇلتتىڭ گۇلدەنۋى، ٴمانى جاعىنان العاندا، وركەنيەتتىڭ گۇلدەنۋى بولىپ تابىلادى.
”باتىستاعى كوپتەگەن ادام جۇڭگونى باتىستىڭ وسىزاماندانعان نازاريا اياسىنداعى تاياۋ زامانعى، وسى زامانعى ۇلتتىق مەملەكەت دەپ قاراۋعا داعدىلانعان، ولار جۇڭگوعا بەس مىڭ جىلدان اساتىن وركەنيەت تاريحى تۇرعىسىنان قاراپ كورگەن جوق، مۇندايدا جۇڭگونىڭ وتكەنىن، قازىرىن، بولاشاعىن شىنايى ٴتۇسىنۋ قيىن“.
وسىنشاما ۇزاق وركەنيەت قوردالانۋى، وسىنشاما ۇزاق ازاپتى ىزدەنۋ جاڭا داۋىردەگى جۇڭگولىقتاردىڭ جۇرەك تۇكپىرىندەگى ەڭ شىنايى ارمان ـ تىلەك، ەڭ بەرىك ەرىك ـ جىگەر بولىپ ۇيىستى.
2023 ـ جىلى جاز باسىندا باس شۋجي شي جينپيڭ بەيجيڭ يانشان تاۋىنىڭ باۋرايىنا ورنالاسقان جۇڭگو مەملەكەتتىك باسىلىم سارايىنا كەلدى، لانتاي ۇڭگىرشە قويماسىنا كىرگەندە، تاريحتىڭ لەبى سيا يىسىنە قوسىلىپ اڭقىدى.
بەتى الامىش تارتقان ۋىنجينگى نۇسقاسىنداعى «توعىز تاراۋلى اريفمەتيكادان» سان وزگەرىستى باستان كەشكەن «ٴتورت قازىنا توپتاماسىنا» دەيىن... سوعىس لاڭىنا، ٴورت اپاتىنا، قاراقشىلار قولىنا ٴتۇسىپ، تەمىر تۇياققا تاپتالىپ، كۇل بولىپ ورتەلىپ، كورىنگەن جەردە شاشىلىپ ٴجۇردى، ونان جاڭا داۋىردە قاستەرلەنىپ، ماڭىزدى ورىنعا قويىلىپ، ەرەكشە كۇتىپ ساقتالدى. كىتاپ ساقتاۋدىڭ تاعدىرى _ ٴدال مەملەكەت تاعدىرىنىڭ كوركەيۋى مەن قۇلدىراۋىنىڭ، مادەنيەت تاعدىرىنداعى وزگەرىستىڭ كۋاسى.
”گۇلدەنگەن زاماندا مادەنيەت جاعىنداعى تاربيەگە ٴتىپتى دە كوڭىل ٴبولۋ كەرەك“. باس شۋجي شي جينپيڭ قاتتى اسەرلەنىپ، وسى ٴسوزدى قايتا ـ قايتا ايتتى.
”ٴبىزدىڭ مادەنيەتىمىز وسىندا! ەرەكشە وركەنيەتتى، العا باسقان، وزىق. بولاشاقتا جالعاستىرا تۇسەمىز، تاعى بەس مىڭ جىل جالعاستىرامىز، ٴتىپتى، بەس مىڭ جىلمەن عانا شەكتەلىپ قالمايمىز“.
سول جىلى التىن كۇزدە شي جينپيڭ مادەنيەت يدەياسى رەسمي ورتاعا قويىلدى. شي جينپيڭ جاڭا ٴداۋىر جۇڭگوشا سوتسياليزم يدەياسىنىڭ مادەنيەت تاراۋى ماركسيزمنىڭ جۇڭگوشالانۋى، زامانالانۋى بارىسىندا ەرەكشە كوز تارتىپ، شۇعىلا شاشتى، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ تاريح سەنىمى، مادەنيەت سەنىمى تىڭ دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
(2) يدەيانى ازات ەتۋ
2014 ـ جىلى 5 ـ ايدىڭ 4 ـ كۇنى ”4 ـ مامىر“ قوزعالىسىنىڭ 95 جىلدىعى ەدى، يانيۋانحۋ كولىنىڭ ساعىمى مەن مۇنارانىڭ كولەڭكەسى توعىسىپ، ”توقتاۋسىز جاڭالىققا تالپىناتىن“ بەيجيڭ داشۋەسىندە ٴبارىن قامتيتىن بەينە جارىققا شىقتى. تاياۋ زاماننان بەرى بايىرعىدان قازىرگە دەيىنگى جۇڭگو، باتىس مادەنيەتى شىمىرلاي توعىسقان وسى ٴبىلىم ورداسى باس شۋجي شي جينپيڭدى قارسى الدى.
وسى ساپارداعى ٴبىر جاعداي تەرەڭ مانگە يە.
جىم ـ جىرت شاعىن اۋلاداعى تەرەزە شاباعى قىزىل قوڭىر تاپ ـ تازا اسەم بولمەدە باس شۋجي شي جينپيڭ 87 جاستاعى ايگىلى فيلوسوف تاڭ يجيەمەن تىزە قوسا وتىرىپ اڭگىمەلەستى. تاڭ يجيە كولەمدى وتاندىق ٴىلىم ۇلاسپالى كىتابى «رۋجيا يدەياسى قازىناسىن» قۇراستىرۋدىڭ جاعدايىن تانىستىردى. قابىرعاداعى قويۋ سيامەن جازىلعان ”بايىرعى ەلدىڭ تىڭ بورىشى“ دەگەن ٴتورت ٴارىپ ايشىقتى كورىندى.
«جىرناماداعى» ”جوۋ كونە بەكتىك بولسا دا، ونىڭ مىندەتى جاڭالىققا كوشۋ“ دەگەن بايىرعى اقىليا مىڭ جىلدى ارتقا تاستاعان، وندا جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ تولاسسىز ەسكىلىكتى جويىپ جاڭالىققا كوشۋى سىندى رۋحاني گەنى ويىپ جازىلعان، سونداي ـ اق ول جۇڭگو كوممۋنيستەرىنىڭ وركەنيەتتىڭ جالعاسۋى مەن ٴداۋىردىڭ دامۋى جونىندەگى تەرەڭ تولعانىسىن ارقالاعان.
2023 ـ جىلى 6 ـ ايدا بۇل ٴسوز باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ مادەنيەتتى جالعاستىرۋ، دامىتۋ اڭگىمە ماجىلىسىندە سالتاناتپەن جاريالاعان مالىمدەمەسىندە ايتىلدى: جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋ دەگەنىمىز جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ بايىرعى ەلدەگى تىڭ بورىشى، ول، ٴسوز جوق، جۇڭحۋا وركەنيەتىنىڭ قايتا نۇرلانۋىن ىلگەرىلەتەدى.
دۇنيەگە كەلگەن كۇننەن باستاپ، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ماركسيزم مەن جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ قاتىناسىن قالاي دۇرىس شەشۋ ماسەلەسى جونىندە تەرەڭ وي جۇگىرتتى.
”سەنىڭ وسى ارمانداعان قوعامىڭ مەنىڭ ۇلى بىرلىك دۇنيەممەن سايما ـ ساي كەلگەن ەكەن“. گو مورو 1925 ـ جىلى جازعان «ماركستىڭ كۇڭزى عيباداتحاناسىنا كىرۋى» دەگەن شىعارماسىندا عاجايىپ بولجالمەن مىناداي ٴبىر تەرەڭ اقيقاتتى اشىپ كورسەتتى: شىعىس دانىشپانىنىڭ قوعامدىق مۇراتى مەن ماركسيزمنىڭ قۇن تالپىنىسىندا مىڭ جىلدان اسقان تەرەڭ ۇيلەستىك جاتىر.
بۇل تاريحتىڭ بۇكپەلى جازىلۋى ٴارى رۋحتىڭ ۇندەستىگى.
1938 ـ جىلى پارتيا 6 ـ كەزەكتى ورتالىق كوميتەتىنىڭ التىنشى جالپى ٴماجىلىسى اشىلىپ، ماۋ زىدۇڭ جولداس ”ماركسيزمدى جۇڭگوشالاندىرۋ“ سىندى عىلمي تاقىرىپتى تۇڭعىش رەت ايقىن العا قويدى ٴارى ”ٴبىز كۇڭ فۋزىدان سۇن جۇڭشانعا دەيىن قورىتىندىلاپ، وسى باعالى مۇرانى جالعاستىرۋىمىز كەرەك“، ـ دەپ اتاپ كورسەتتى.
تاريح ساحناسىنا شىققان جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى جاڭا ساياسي كۇش پەن توڭكەرىستىك بەتالىسقا ۋاكىلدىك ەتىپ قانا قويماي، شىت جاڭا مادەنيەت كۇشى مەن مادەنيەت بەتالىسىنا دا ۋاكىلدىك ەتتى.
مۇنداي تاريحي سانالىلىق پەن مادەنيەت سانالىلىعى نەشە ۇرپاق كوممۋنيستەردىڭ كۇرەس امالياتى بارىسىندا ونان ارى جالعاستىرىلدى.
مۇنداي اڭگىمەلەردى ادامدار اۋزىنىڭ سۋى قۇري ايتادى _
فۋجوۋ قالاسىنىڭ ورتالىعىنا ورنالاسقان سانفاڭ چيشياڭ كوشەسى جين داۋىرىنەن باستاپ سالىنعان، تاڭ جانە 5 پاتشالىق داۋىرىندە كەمەلدەنىپ، ميڭ، چيڭ داۋىرلەرىندە گۇلدەنگەن، ”ليفاڭ ٴتۇزىمىنىڭ ٴتىرى قازباسى“ دەپ اتالعان.
وتكەن عاسىردىڭ 90 ـ جىلدارىندا قالا قۇرىلىسى مەن مادەني مۇرالاردى قورعاۋدىڭ قيان ـ كەسكى قاقتىعىسىنا ٴدوپ كەلگەندە، سول كەزدەگى فۋجوۋ قالالىق پارتكومنىڭ شۋجيى شي جينپيڭ: ”ٴبىر ٴتۇزىمنىڭ، ٴبىر ٴتۇرلى كۇشتىڭ العاباسار، الدە كەرتارتپا ەكەندىگىن باعالاۋداعى ٴبىر ماڭىزدى ٴتۇيىن ونىڭ تاريحقا، مادەنيەتكە پوزيتسياسىنا قاراۋدا“، ـ دەپ ايقىن پوزيتسيا ٴبىلدىردى.
كەيىن فۋجيان ولكەسىنىڭ باستىعى بولىپ تۇرعان كەزىندە تىكەلەي كوڭىل ٴبولۋ، سۇراستىرۋ ارقىلى كەن اشۋداعى ”قوپارعىش ٴدارى“ قاتەرىنەن ”وڭتۇستىكتەگى جوۋكوۋديان“ ۋانشوۋياندى امان الىپ قالدى؛ جىجياڭ ولكەلىك پارتكومنىڭ شۋجيى بولىپ تۇرعاندا تاباندا كەسىم جاساپ، ”جۇڭحۋانىڭ بەس مىڭ جىلدىق وركەنيەت تاريحىنىڭ بۇلتارتپاس كۋاسى بولعان قاسيەتتى جەر“ لياڭجۋدى كەن اشۋداعى ”گۇرسىلدەگەن قوپارعىش ٴدارىنىڭ“ داۋىسىنان اراشالاپ قالدى...
مۇنداي كورىنىس ادامدارعا تەرەڭ وي سالدى _
جىجياڭنىڭ جينيۇن دەگەن جەرىندە 1600 جىلدان استام ۋاقىتتىڭ الدىندا حۋاڭدي تاۋاپحاناسى تاۋدى جاستاي بوي كوتەرىپ، جۇڭگونىڭ وڭتۇستىگىندەگى جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ گۋمانيتارلىق العاشقى اتا ـ باباسىنا تاساتتىق بەرەتىن، تابىناتىن نەگىزگى ورىنعا اينالعان.
2004 ـ جىلى 1 ـ ايدا كوكتەم مەرەكەسى قارساڭىندا، شي جينپيڭ جولداس وسى اراعا كەلىپ حۋاڭدي مادەنيەتى جونىندە تەكسەرۋ جۇرگىزدى. كورىنىس ٴوڭىرىنىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە، جاڭ شياۋحۋا حۋاڭديدىڭ اڭىزدارى مەن تاساتتىق بەرۋ قيمىلدارىن تاپتەشتەي تانىستىردى.
باسپالداقپەن جوعارى قاراي كوتەرىلگەن شي جينپيڭ جولداس توقتاي قالىپ، بۇرىلىپ جاڭ شياۋحۋادان: ”بويجەتكەن، سەن ماركسيزمگە سەنەسىڭ بە، الدە حۋاڭدي مادەنيەتىنە مە“؟ ـ دەپ سۇرادى.
جاڭ شياۋحۋا ٴبىراز ٴارى ـ ٴسارى بولىپ: ”ەكەۋىنە دە سەنەمىن...“، ـ دەدى.
”وتە دۇرىس جاۋاپ بەردىڭ!“ شي جينپيڭ جولداس كۇلە بىلاي دەدى: ”كوممۋنيستىك پارتيا مۇشەسى رەتىندە، ٴبىز ماركسيزمگە سەنۋىمىز كەرەك. يان ـ حۋاڭ ۇرپاقتارى رەتىندە، جۇڭحۋانىڭ بەس مىڭ جىلدىق وركەنيەتى ٴبىزدىڭ تەگىمىزدى ۇمىتپاۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرەدى“.
قىسقا عانا ٴسوز كوكەيگە قونىمدى بولدى.
ەرتە زامانعى مەن قازىرگىنى، جۇڭگو مەن باتىستى قالاي توعىستىرىپ، بارلىعىن قامتۋعا بولادى؟ بۇل استە قاراپايىم ”فيزيكالىق قۇراۋ“ ەمەس، قايتا تەرەڭ ”حيميالىق رەاكسيا“.
2014 ـ جىلى 9 ـ ايدا باس شۋجي شي جينپيڭ كۇڭزى دۇنيەگە كەلگەندىگىنىڭ 2565 جىلدىعىن ەسكە ٴتۇسىرۋ حالىقارالىق عىلمي زەرتتەۋ ـ تالقى ماجىلىسىنە جانە حالىقارالىق تاعىلىمشىلدار بىرلەستىگىنىڭ 5 ـ كەزەكتى مۇشەلەر جينالىسىنا قاتىناستى. جۇڭگونىڭ ەڭ جوعارى باسشىسىنىڭ كۇڭزىنىڭ تۋعان كۇنىنە قاتىستى قيمىلعا قاتىناسقاندىعىنا ەل ٴىشى ـ سىرتىنداعى مەديالار جاپپاي نازار اۋداردى جانە حابارلادى.
وسى رەتكى ماجىلىستە باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ٴسوزى ادامدارعا شىت جاڭا وي سالدى: ”ٴداستۇرلى مادەنيەتتى جاسامپازدىقپەن كادەگە جاراتۋدى، جاسامپازدىقپەن دامىتۋدى قۇلشىنا جۇزەگە اسىرۋ كەرەك“، ”تاريحتان بولاشاققا بەت الۋعا، ۇلت مادەنيەتىنىڭ قان تامىرىن جالعاستىرۋ بارىسىندا ٴورىس اشا العا ىلگەرىلەۋگە تاباندى بولعاندا عانا بۇگىنگى ىستەرىمىزدى ويداعىداي ىستەي الامىز“.
2021 ـ جىلى 3 ـ ايدا جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى پارتيا قۇرىلعاندىعىنىڭ 100 جىلدىعىن قارسى الۋ الدىندا تۇرعان ەدى. ۋ ـ يشانداعى جيۋچۇيشي وزەنىنىڭ جاعاسىندا ٴدال سول كەزدە فۋجياندا قىزمەت تەكسەرىپ جۇرگەن باس شۋجي شي جينپيڭ جۋشييۋانعا كەلدى.
وزىنە تانىس تاۋ ـ وزەندەر اراسىندا مىڭداعان جىلدار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان يدەيالىق جاۋھاردى تۇسىنگەن باس شۋجي شي جينپيڭ سۇراۋ قويۋ ارقىلى ايقىن جاۋاپ بەردى: ”ەگەر جۇڭحۋانىڭ بەس مىڭ جىلدىق وركەنيەتى بولماسا، جۇڭگوشا ەرەكشەلىك قايدان بولسىن؟ ەگەر جۇڭگوشا ەرەكشەلىك بولماسا، ٴبىزدىڭ بۇگىنگى وسىنشاما تابىستى جۇڭگوشا سوتسياليزم جولىمىز قايدان بولسىن“؟
بۇرىنعىلاردىڭ قاعيداسى بويىنشا ٴوز ٴومىر جولىمىزدى اشۋىمىز كەرەك.
ۇلاسپالىلىق، جاسامپازدىق، ٴبىر تۇتاستىق، سيىسىمدىلىق، بەيبىتشىلىك _ جۇڭحۋا وركەنيەتىنىڭ ”5 كورنەكتى ەرەكشەلىگىن“ تۇڭعىش رەت ايقىن اتاپ كورسەتىپ، جۇڭگو جولىنىڭ تاريحي سوزسىزدىگىن، مادەنيەت ٴمانىن جانە وزگەشە ارتىقشىلىعىن تەرەڭ كورسەتىپ بەردى.
”حالىقتى نەگىز ەتۋدەن دەموكراتياعا دەيىن، جۇڭگونىڭ بارلىق جەرىن ۇلاستىرۋدان جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعاسىنا، كۇللى تىرشىلىك بىرگە جەتىلۋدەن ادام مەن تابيعاتتىڭ جاراسىمدى قاتار ٴومىر سۇرۋىنە، حالىقتى اۋقاتتاندىرىپ، ىرعىن تۇرمىسقا كەنەلتۋدەن بىرگە بايۋعا دەيىن...“، ىشكى سايكەسۋدىڭ تەتىگىن تەرەڭ ٴتۇسىندىرىپ، ماركسيزم سىندى ”جان تامىر“ مەن جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتى سىندى ”تامىردى“ مىقتاپ ساقتادى.
”تاعى ٴبىر رەتكى يدەيانى ازات ەتۋ“ جاڭا داۋىردەگى كوممۋنيستەردىڭ اناعۇرلىم كەڭ مادەنيەت كەڭىستىگىندە جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ باعالى بايلىعىنان تولىق پايدالانىپ، بولاشاققا بەت العان نازاريا مەن تۇزىمدە جاڭالىق اشۋ جونىندە ىزدەنىس جاساۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
ٴسويتىپ، جۇڭحۋا وركەنيەتى تىڭ تىنىس بايقاتتى.
(3) مادەنيەتپەن قۋات ۇستەۋ
ايباتتى دۋجياڭ توسپاسى، بايتاق ىرىستى مەكەن. مادەنيەت جۇلگەسى بەينە سۋ سياقتى مىڭ جىلدى نارلەندىردى.
2025 ـ جىلى قىس باسىندا باس شۋجي شي جينپيڭ سىچۋاننىڭ دۋجياڭيانىندا فرانسيا زۇڭتۇڭى ماكرونمەن دوستىق اڭگىمە وتكىزدى. يانگۇڭ جولىن بويلاي اڭگىمەلەسىپ، سۋ جاعاسىنداعى حۋايگۋ سامالدىعىندا وتىرىپ شاي ٴىشىپ، مىڭ جىلدان بەرگى وي ـ يدەيالاردى ساباقتاستىردى، باس شۋجي شي جينپيڭ تاريحتان العان شابىتى جايلى توقتالدى _
”ٴار رەت دۋجياڭيانعا كەلگەن سايىن اتا ـ بابالارىمىزدىڭ جەرگىلىكتى جاعدايعا، ىڭعايىنا قاراي ىستەۋ، تابيعات پەن ادامنىڭ بىرلىگى، سۋدى تىزگىندەپ حالىققا پايدا جەتكىزۋ جاعىنداعى ۇلىلىعىن سەزىنىپ، ودان ەل باسقارۋ اقىل ـ پاراساتىن قابىلدايمىن.“ ”مادەنيەت سەنىمى بار ۇلت عانا تابان تىرەپ تۇرا الادى، ورنىقتى تۇرا الادى، ۇزاققا جەتە الادى“.
دۋجياڭياندا تالىقپاي تالپىناتىن ۇلت رۋحىن سەزىنىپ، تيانتاندا حالىقتى نەگىز ەتكەن اينىماس اۋەلگى ماقساتتى ىزدەپ، گۋگۇڭ سارايىندا دۇرىس، بەيبىت، جاراسىمدى ٴومىر جولىن سەزىندى... مول تاريحي مادەنيەت بايلىعىنان سەنىم مەن كۇش ـ قۋات العان باس شۋجي شي جينپيڭ شىن جۇرەكتەن تەبىرەنە بىلاي دەدى: ”جۇڭگونىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ باي فيلوسوفيالىق يدەياسى، گۋمانيتارلىق رۋحى، تاربيەلىك يدەياسى، ٴمورالدىق ۇستانىمى سياقتىلار ادامداردىڭ دۇنيەنى تانۋىنا جانە وزگەرتۋىنە پايدالى وي سالادى، ەل باسقارۋعا پايدالى وي سالادى“.
مۇنىڭ ىشىندە مادەنيەت ارقىلى ۇكىمەت ىسىنە اقىل ـ كەڭەس بەرۋ سانالىلىعى بار.
ەرتەرەكتە حىبەيدىڭ جىڭديڭىندە قىزمەت ىستەگەن كەزدە شي جينپيڭ جولداس «جىڭديڭنىڭ بۇرىنعىسى مەن بۇگىنى» اتتى كىتاپتى قۇراستىرىپ جازۋدى العا قويدى ٴارى ونى كوپ رەت تەكسەرىپ وقىپ شىقتى. ”بىزدە وسى كىتاپ بولسا، ەرتەدەگىنى ٴتىپتى دە جاقسى اينا ەتىپ، قازىرگىنى جىگەرلەندىرىپ، ٴىس جۇزىندىك جاعدايدى شىعار ٴتۇيىن ەتىپ، ەكونوميكا، تەحنولوگيا، قوعام دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق جوباسىن جاساپ، جىڭديڭنىڭ گۇلدەنىپ ـ كوركەيۋىندە بەلگىلى جەبەۋ رولىن اتقارا الامىز“.
ٴىرى پارتيانىڭ، ٴىرى ەلدىڭ كوسەمى بولعاننان كەيىن، باس شۋجي شي جينپيڭ تاريحتان اقىل ـ پاراسات قابىلداۋعا ەرەكشە نازار اۋداردى.
2013 ـ جىلى 4 ـ ايدا پارتيا 18 ـ كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ 5 ـ رەتكى توپتىق ۇيرەنۋى نازاردى ەلىمىز تاريحىنداعى شىرىكتەسۋگە قارسى تۇرىپ پاكتىكتى دارىپتەۋگە شوعىرلاندىردى. باس شۋجي شي جينپيڭ تەرەڭ ماعىنادا بىلاي دەدى: ”ەلىمىزدىڭ شىرىكتەسۋگە قارسى تۇرىپ پاكتىكتى دارىپتەۋ تاريحىن زەرتتەۋ، ەلىمىزدىڭ ەرتە زامانعى پاكتىك مادەنيەتىن ٴتۇسىنۋ، ەلىمىز تاريحىنداعى شىرىكتەسۋگە قارسى تۇرىپ پاكتىكتى دارىپتەۋدىڭ ٴساتتى ـ ٴساتسىز بولۋىن تەكسەرۋ ادامدارعا تەرەڭ وي سالادى، بۇل ٴبىزدىڭ تاريحي اقىل ـ پاراساتتى قولدانا وتىرىپ شىرىكتەسۋگە قارسى تۇرۋ، پاكتىكتى دارىپتەۋ قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋىمىزگە ٴتيىمدى“.
كەيبىر وقىمىستىلاردىڭ ساناعىنا قاراعاندا، جاڭا داۋىردەن بەرگى ورتالىق كوميتەت ساياسي بيۋروسىنىڭ ٴار رەتكى توپتىق ۇيرەنۋىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبىندا ”تاريح“ كوپ تىلگە الىنعان ٴسوز ەكەن: ەلىمىز تاريحىنداعى مەملەكەتتى باسقارۋ، تاريحتاعى زاڭمەن باسقارۋ جانە مورالمەن باسقارۋ، تاريحتاعى ۇلىقتاردىڭ قىزمەتى جانە ستيلى، تاريحتاعى شەكارا ٴوڭىردى باسقارۋ، تاريحتاعى جىبەك جولى مەن تەڭىز جىبەك جولى...
ٴوز ەلىنىڭ تاريحىنا قالاي قاراۋ كەرەك؟ ٴوز ەلىنىڭ ٴداستۇرلى مادەنيەتىنە قالاي قاراۋ كەرەك؟ بۇل _ كەز كەلگەن مەملەكەت وسىزامانداندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا، ٴسوز جوق، ويداعىداي شەشۋگە ٴتيىستى ماسەلە.
”تاريحقا، مادەنيەتكە، ەكولوگياعا قۇرمەت ەتۋ، بايسالدىلىقپەن شەشىم جاساۋ، بايسالدىلىقپەن بيلىك جۇرگىزۋ كەرەك“. ەكونوميكانى نەگىزگى تاقىرىپ ەتكەن ٴبىر رەتكى ماڭىزدى ماجىلىستە باس شۋجي شي جينپيڭ 3 ” قۇرمەت ەتۋ“ ارقىلى ”شەشۋشى ازشىلىققا“ دۇرىس ناتيجە كوزقاراسىن ورناتۋدى ەسكەرتتى.
”مەن تاريحتى زەرتتەۋدى وتە جاقسى كورەمىن. ۇكىمەت جۇمىسىمەن اينالىسۋشى رەتىندە، تاريحقا، وتە ـ موتە، جۇڭگو تاريحىنا قانىق بولماساق، قازىرگى ىستەگەن ىستەرىمىزدى جانە بەلگىلەگەن نىسانامىزدى تاريحقا بويلاۋ سەزىمىمەن يگەرمەسەك، بۇگىنگى قىزمەتتى جاقسى ىستەي المايمىز“. بەس مىڭ جىلدان اساتىن وركەنيەت سەنىمى بولعاندىقتان دا ”داڭعىل جولدى بىلگىڭ كەلسە، الدىمەن تاريحتى ٴبىل“ دەگەن سەرگەكتىككە يە بولدى.
مۇنىڭ ىشىندە مادەنيەت ارقىلى كاسىپتى گۇلدەندىرۋ اقىل ـ پاراساتى بار.
2023 ـ جىلعى مەملەكەتتىك ەكى ٴماجىلىس كەزىندە جياڭسۋ ۋاكىلدەر ۇيىرمەسىنىڭ باياندامانى قاراۋىنا قاتىناسقاندا، باس شۋجي شي جينپيڭ مىناداي ٴبىر تاقىرىپ كورسەتتى: ”مادەنيەتى ەرەكشە دامىعان جەرلەردىڭ ەكونوميكاسى دا الدا جۇرەدى. مۇنىڭ ىشىندەگى گۋمانيتارلىق ەكونوميا ٴىلىمىن زەرتتەپ كورسەك بولادى“.
بىرنەشە ايدان كەيىن باس شۋجي شي جينپيڭ سۋجوۋعا كەلدى. قۇرىلعاندىعىنا 30 جىل تولاتىن سۋجوۋ ونەركاسىپ باقشا رايونىندا جاڭالىق اشا دامۋدىڭ ”مىعىم قۋاتىن“ تەكسەردى؛ مىڭ جىلدىق جاعدايى وزگەرمەگەن پيڭجياڭ جولىمەن ٴجۇرىپ، ”ٴجۇز قادام سايىن كورىنىس بولاتىنى داۋسىز“ دەيتىن گۇلدەنگەن گۋمانيتارلىق جاعدايدى سەزىندى.
”سۋجوۋ ٴداستۇر مەن وسى زامانعىنى ۇشتاستىرۋ جاعىندا وتە جاقسى ىستەدى، بۇل ارادا تاريحي مادەنيەتتى جالعاستىرۋ عانا ەمەس، جوعارى عىلىم ـ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋ مەن جوعارى ساپالى دامۋ دا بار، ول بولاشاقتاعى دامۋ بەتالىسىنا ۋاكىلدىك ەتەدى“. بۇل ٴارى ماداق، ٴارى ىشكەرىلەي جەتەكشىلىك ەتۋ ەدى.
ٴداستۇر مەن وسى زامانعىنى ۇشتاستىرۋدان وي جەلىسىن قاراستىرۋ، مادەنيەت پەن ەكونوميكانىڭ قاتىناسىنا ٴۇڭىلۋ كوپتەن بەرگى ٴىس، بۇل اسا كورەگەندىك.
«جىجياڭ جاڭا سوزدەرىندە» ەرتە كەزدە ـ اق مىناعان كوز جەتكىزگەن ەدى: ”ايتىلمىس مادەنيەت ەكونوميكاسى دەگەنىمىز مادەنيەتتىڭ ەكونوميكالانۋى مەن ەكونوميكانىڭ مادەنيەتتەنۋىنىڭ جالپى اتاۋى، ونىڭ ٴمانى مادەنيەت پەن ەكونوميكانىڭ توعىسىپ ىقپالداسۋى، توعىسىپ دامۋى بولىپ تابىلادى“.
جىڭديڭدە تاريحي مادەنيەتتى زور كۇشپەن اشىپ، لۇڭشيڭ بۇتحاناسىن قورعاپ، رۇڭگوفۋ سارايىن سالىپ، ساياحات ارقىلى اۋداندى گۇلدەندىردى؛ فۋجياندا گۋلاڭيۇي ارالىن قورعاپ، مينجۇي تەاترىن گۇلدەندىرىپ، شاي ونەرى مەن ساياحات كاسىبىن ۇشتاستىرۋدى العا قويدى؛ جىجياڭدا جۇمىس باسقارعاندا، ”مادەنيەت پەن ەكونوميكانىڭ ٴبىرىن ـ ٴبىرى جەبەۋىن، بىرگە العا باسۋىن بەلسەنە ىلگەرىلەتۋدى“ تالاپ ەتتى؛ شاڭحايدىڭ دامۋىن جوبالاعاندا، ”مادەنيەتتىڭ كۇشىن ەكونوميكالىق دامۋعا ٴسىڭىرۋ كەرەكتىگىن“ اتاپ كورسەتتى... وسى بارىستا شي جينپيڭ جولداس مادەنيەت پەن ەكونوميكانىڭ بىرگە گۇلدەنۋىنە، ٴبىرىن ـ ٴبىرى جەبەۋىنە باستان ـ اياق ايرىقشا ٴمان بەردى.
جاڭا داۋىردەن بەرى مادەنيەت جوعارى ساپالى دامۋدى ىلگەرىلەتۋدىڭ ”ماڭىزدى تىرەگى“، حالىقتىڭ كۇن سايىن ارتىپ وتىرعان تاماشا تۇرمىس قاجەتىن قاناعاتتاندىرۋدىڭ ”ماڭىزدى فاكتورى“ رەتىندە، ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋعا جان ـ جاقتى، تەرەڭ قۋات ۇستەدى... مىڭ جىلدىق مادەنيەت ىرعاعى مەن وسى زامانعى ەكونوميكا قاتار ٴومىر ٴسۇرىپ، توعىسىپ، شىعىستاعى وركەنيەتتى ٴىرى ەلدىڭ اناعۇرلىم تەرەڭ، اناعۇرلىم باياندى دامۋ كۇشىن جارىققا شىعاردى.
مۇنىڭ ىشىندە مادەنيەت ارقىلى ارقاۋدى جەتىلدىرۋ تاباندىلىعى بار.
ليۋ چىشياڭ كوشەسىنە بىرلىك پەن سيىسىمدىلىق سىڭىرىلگەن. انحۇيدىڭ تۇڭچىڭىندا ۇزىندىعى شامامەن 100 مەتر، كەڭدىگى 2 مەتر عانا كەلەتىن تار كوشە بار، ول ”ٴۇش چى جول بەرسەك نە بولىپتى“ دەگەن تاماشا اڭگىمەگە كۋا بولىپ، ”بەرەكە ٴتۇبى مەرەكە“ سىندى ٴومىر ٴسۇرۋ جولىن ايگىلەدى.
2024 ـ جىلى ٴدارشىننىڭ حوش ٴيىسى اڭقىعان مەزگىلدە، باس شۋجي شي جينپيڭ وسى اراعا كەلىپ، اۋىزدان ـ اۋىزعا تاراعان اڭگىمەنى قايتا ەسكە الىپ، تاريحي كلاسسيكالىق شىعارمانىڭ جاڭا تاراۋىن تىڭدادى: ”كىشى پەيىلدىلىك، سىپايىلىق، بەرەكە ٴتۇبى مەرەكە _ وسىنىڭ ٴبارى جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ تاماشا ٴمورالى، جۇڭگولىقتاردىڭ گەنىنە ٴسىڭىپ كەتكەن، قايدا بارساق تا وسى رۋحتى سانالى جالعاستىرۋىمىز كەرەك“.
مەملەكەت رۋحى مادەنيەت ارقىلى جەتىلەدى، مادەنيەت ارقىلى سومدالادى.
پارتيا 18 ـ قۇرىلتايىنان بەرى، جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ مەيىرىمدىلىكتى دارىپتەيتىن، حالىقتى نەگىز ەتۋگە ٴمان بەرەتىن، سەنىمگە بەرىك بولاتىن، ادىلەتتى ارداقتايتىن، تاتۋلىق پەن بىرلىكتى قۇرمەت تۇتاتىن، ۇلى بىرلىككە ۇمتىلاتىن ٴداۋىر قۇنىن ىشكەرىلەي اشىپ جانە بايىمداپ، باس شۋجي شي جينپيڭ بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ”ٴبىز دارىپتەگەن سوتسياليستىك وزەكتى قۇن كوزقاراسى ەرتەدەگى داناگوي كەمەڭگەرلەردىڭ يدەياسىن ايگىلەيدى“.
سوتسياليستىك وزەكتى قۇن كوزقاراسىن كەڭىنەن تاراتۋدان پارتيانى ٴسۇيۋ، وتاندى ٴسۇيۋ، سوتسياليزمدى ٴسۇيۋ ٴداۋىر كۇشتى ۇنىنە اينالعانعا دەيىن، پارتيا مەن مەملەكەتتە ەلەۋلى ەڭبەك ٴسىڭىرىپ، داڭققا يە بولعانداردى ماداقتاۋ ـ سيلاۋ ٴتۇزىمىن ورناتۋدان، اقاۋسىزداندىرۋدان ٴمورالدى قاستەرلەپ ىزگىلىككە تالپىنۋ، جاقسىدان ٴتالىم الۋ سالتقا اينالعانعا دەيىن... بۇگىنگى تاڭدا جۇڭگو حالقى اناعۇرلىم وزىنە سەنىپ، ٴوز كۇشىنە سۇيەنىپ ٴوزىن الۋەتتەندىرىپ، جىگەرىن، نامىسىن، قايراتىن بارىنشا كۇشەيتىپ، تاريحي ۇردىستە توپتالعان قۇدىرەتتى ەنەرگيانى تولىق جارىققا شىعارىپ، بۇرىن بولىپ كورمەگەن تاريحي ىرىقتىلىق رۋحىن، تاريحي جاسامپازدىق رۋحىن تاسقىنداتتى.
(4) دۇنيەگە ٴتۇزۋ قاراۋ
”70 ـ جىلداردىڭ، 80 ـ جىلداردىڭ، 90 ـ جىلداردىڭ، 2000 ـ جىلداردىڭ تۇلەكتەرى، ولار سىرتقا شىعىپ ەل كورىپ، جەر كورىپ بولعانشا جۇڭگو الدەقاشان مىنا دۇنيەگە ٴتۇزۋ قاراي الاتىن بولدى...“ 2021 ـ جىلعى مەملەكەتتىك ەكى ماجىلىستە باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ٴسوزى جۇڭگولىقتاردا ۇندەستىك تۋدىردى.
بۇرىن ”كەڭ كوز ايامەن دۇنيەگە نازار سالۋ“ جاپالى ىزدەنىس ەدى؛ قازىر ”دۇنيەگە ٴتۇزۋ قاراۋ“ بەكەم دە بايسالدى بولدى. كوز ايادان اسىپ وتكەن كەڭىستىك ۇلت رۋحىنىڭ قايتا سەرپىلۋى، مادەنيەت سەنىمىنىڭ قايتا سومدالۋى.
دۇنيە جۇزىنە قانداي بەينەمەن بەت الۋ، ماندىك جاقتان العاندا، ٴبىر ۇلتتىڭ وزىنە سەنۋى مەن ەسىك اشۋدىڭ تىكە بەينەسى.
”ساپارلاي بارعان جەرلەرىمدە مەنى ەڭ ٴتانتى ەتكەنى ٴار ەل، ٴار ۇلت حالقى جاراتقان وركەنيەت جەتىستىكتەرى بولدى“. وسىناۋ جىلدارى ەگيپەتتىڭ بايىرعى قالاسى لۋكسوردان گرەتسيانىڭ افينا قورعانىنا دەيىن، مەكسيكانىڭ مايا وركەنيەتى ەسكى جۇرتىنان ٴۇندىستاننىڭ بايىرعى بۇتحانالار شوعىرىنا دەيىن، باس شۋجي شي جينپيڭ ٴار ەل وركەنيەتىنىڭ وزگەشە تارتىمدىلىعىنان شىنايى ٴلاززاتتاندى.
ادەبيەت ـ كوركەمونەر قىزمەتى اڭگىمە ماجىلىسىندە دۇنيە جۇزىندەگى 60 نەشە ادەبيەت ـ كوركەمونەر الىبىن ٴبىر جولدا مىسالعا الىپ، ”وزگەلەردىڭ سۇلۋلىعىنا ٴسۇيىنۋ، سۇلۋلىقتان بىرگە سۋسىنداۋ“ سىندى كەڭ پەيىلدىلىكتى ايگىلەدى. ورتالىق كوميتەت ساياسي بيۋروسىنىڭ توپتىق ۇيرەنۋىن باسقارعاندا ” ’ادامزات بىلىمدەرىنىڭ جيىنتىعىنان‘ تاڭداۋلى يدەيا ـ مادەنيەت بايلىعىن قابىلداۋ ارقىلى پارتيانىڭ نازارياسىندا جاڭالىق اشۋدى جانە ونى دامىتۋدى“ باسا دارىپتەپ، نازاريالىق جاسامپازدىقتىڭ جالپى ارناسىن، كەلەلى جاعدايىن ايگىلەدى.
ٴتۇپ توركىنىن ۇمىتپاي، سىرتتان قابىلداپ، بولاشاققا بەت الدى. جۇڭحۋا ۇلتى ەجەلدەن بارلىعىن تۇگەل قامتىعان، بارلىعىنا قۇشاق جاياتىن ۇلى ۇلت.
جىبەك جولىنداعى ماڭىزدى قالاشىق دۇنحۋاڭدا موگاۋ ۇڭگىرى مىڭ جىل بويى جىم ـ جىرت تۇر، 2019 ـ جىلى 8 ـ ايدا باس شۋجي شي جينپيڭ گانسۋدا قىزمەت تەكسەرگەندە ەڭ الدىمەن وسى اراعا كەلدى.
تاڭ داۋىرىندەگى بۋددا مۇسىندەرى ايباتتى، ٴتۇستى مۇسىندەر اينىتپاي ۇقساتىلعان، قابىرعا سۋرەتتەر ادەمى... سان وزگەرىستى باستان كەشىرگەنىمەن، اسىلدىعىن جويا قويماعان مادەنيەت جاۋھارىنا كوپ نەگىز بىرگە ٴومىر سۇرگەن، شىعىس پەن باتىس ٴوزارا ۇلگى العان وركەنيەت تاڭباسى ويىلعان.
دۇن دەگەن ۇلكەن دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى؛ حۋاڭ دەگەن گۇلدەنۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. باس شۋجي شي جينپيڭ تەبىرەنە بىلاي دەدى: ”دۇنحۋاڭ مادەنيەتى جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ مادەنيەت سەنىمىن ايگىلەدى، تەك سەنىمگە تولى وركەنيەت بولعاندا عانا ەرەكشەلىگىن ساقتاۋمەن قاتار، ٴتۇرلى وركەنيەتتىڭ تاڭداۋلى جەتىستىكتەرىن سيدىرا الادى، ۇلگى ەتە الادى، قابىلداي الادى“.
جىبەك جولىنداعى ”ۇلكەن قالادان“ مادەنيەتتە وزىنە سەنەتىن وسى زامانعى ٴىرى ەلگە كوز جىبەرگەن جاڭا داۋىردەگى جۇڭگو كوممۋنيستەرى كەڭ پەيىل، بۇكپەسىز بولدى _ ”جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ جاڭا شۇعىلاسىن سومداۋدا ٴار ەلمەن اراداعى مادەنيەت اۋىس ـ كۇيىسىن اناعۇرلىم دارقان پەيىلمەن ٴتىپتى دە كەڭ كولەمدە ورىستەۋ كەرەك“.
جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى مەن دۇنيە ٴجۇزى ساياسي پارتيالارىنىڭ جوعارى جىكتەگىلەر كەڭەسىنە قاتىناسىپ، ادامزات وركەنيەتىنىڭ وتكەنى، قازىرگىسى جانە بولاشاعى جونىندەگى كەڭ ويلاممەن الەمدىك وركەنيەت باستاماسىن بايىپتىلىقپەن العا قويدى، ”دۇنيە ٴجۇزى وركەنيەتى گۇلباقشاسىنىڭ ماساتىداي قۇلپىرۋىنا، تىرشىلىك تىنىسىنا تولى بولۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك“.
ازيا وركەنيەتتەر تىلدەسۋ جينالىسىن وتكىزۋدى دارىپتەپ، ”وركەنيەت سەنىمىن“ العا قويىپ: ”وركەنيەت الۋان ٴتۇرلى بولعاندىقتان اۋىس ـ كۇيىس جاسايدى، اۋىس ـ كۇيىس جاساۋ ارقىلى ٴوزارا ۇلگى الادى، ٴوزارا ۇلگى الۋ ارقىلى داميدى“، ـ دەپ باسا دارىپتەدى؛
”توڭىرەكتىڭ ٴتورت بۇرىشىمەن ساۋدا جاساستى، شار تاراپتان كەلگەندەر وسىندا باس قوستى؛ وركەنيەتتەر توعىسىپ، كوركى الۋان ٴتۇرلى بولدى“، تۇڭعىش كەزەكتى جۇڭگو حالىقارالىق يمپورت كورمەسىندە شاڭحاي سىندى بۇرىن قىزمەت ىستەگەن وسى قالانى ماقتانىشپەن باعالادى؛
”ٴىرى مەملەكەت ٴبارىن سيدىرا الاتىن بولۋى كەرەك“، گەرمانيادا لەكسيا سويلەگەندە دانىشپان لاۋزىنىڭ اقىلياسىنان سيتات كەلتىرىپ، ٴىرى ەلدە، بەينە، وزەننىڭ تومەنگى اعارىندا تۇرعانداي، الەمدەگى بارلىق وزەندەردى سيعىزاتىن كەڭ پەيىل بولۋ كەرەكتىگىن باسا دارىپتەدى؛
...
مۇنداي باي مازمۇندى وركەنيەت كوزقاراسىنىڭ وزەگى توماعا ـ تۇيىقتىق ەمەس، قايتا وزىنە سەنۋ، كوزسىزدىكپەن ىلەسۋ ەمەس، قايتا اشىق بولۋ، وزىمنەن كەرەمەت ەشكىم جوق، ”تەك وسى عانا، باسقا بولىمشەسى جوق“ دەۋ ەمەس، قايتا ٴدال مادەنيەتتىڭ نەگىزگى تۇلعالىق سيپاتىن ساقتاۋمەن بىرگە، دۇنيە ٴجۇزى وركەنيەتىن قابىلدايتىن كەڭ پەيىلدىلىك، جايدارىلىق بولىپ تابىلادى.
” ’الەمگە تىنىشتىق ورناتۋ‘ بيلىككە كۇشپەن قول جەتكىزۋ ەمەس، الەمدى بيلەۋ ەمەس“، جەرگىلىكتى ورىندا باسشى كادر بولعاندا، شي جينپيڭ جولداس ”ٴوزىن باۋلۋ، وتباسىن تۇزەۋ، مەملەكەتتى باسقارۋ، الەمگە تىنىشتىق ورناتۋ“ جونىندەگى تۇسىنىگىن اۋىزعا العاندا بىلاي دەگەن ەدى: ”الەم ٴسىزدى ۇلگى ەتىپ، بەيبىت دامىپ، ٴسىزدىڭ ۇستانىمىڭىز ارقىلى بارلىق ەل تاتۋلاسىپ، ۇلى بىرلىكتى جۇزەگە اسىرسا، ’الەمگە تىنىشتىق ورناتۋعا‘ تاياي تۇسەمىز“.
2018 ـ جىلى قىستا ەۆروپادا ساپاردا بولعان باس شۋجي شي جينپيڭ جىبەك جولى ارقىلى ادامزاتتىڭ ۇلاسۋ ـ تۇتاسۋ تاريحىن تىلگە تيەك ەتتى:
”سوناۋ 2000 جىلدان استام ۋاقىتتىڭ الدىندا، بايىرعى قۇرلىقتاعى جىبەك جولى بايىرعى استانا چاڭ ـ اندى يسپانيانىڭ تاراگوناسىمەن بايلانىستىرعان. جۇڭگونىڭ جىبەگى مەن شايى كەرۋەن قوڭىراۋى ٴۇنى ىشىندە ازيا ـ ەۆروپا قۇرلىعىن كەسىپ ٴوتىپ يسپانياعا جەتكەن“. ”نەشە ٴجۇز جىلدىڭ الدىندا، جۇڭگونىڭ كوك گۇلدى فارفور بۇيىمدارى تەڭىز ـ مۇحيتتان ٴوتىپ پورتۋگالياعا جەتىپ، جەرگىلىكتى فارفور ىدىس جاساۋ تەحنولوگياسىمەن توعىسىپ، وزگەشە باۋراۋ قۋاتىنا يە ’پورتۋگاليا كوگىن‘ قالىپتاستىرعان“.
ۋاقىت ٴۇن ـ ٴتۇنسىز وتەدى، وركەنيەت سۋعا ۇقسايدى. تاريحتا جۇڭگونىڭ جىبەگى، فارفور بۇيىمدارى، شايى، ٴتورت ۇلكەن تاپقىرلىعى شار تاراپقا تارالدى؛ بۇگىن ٴبىز ادامزات وركەنيەتىنىڭ شۇعىلاسىن جارقىراتاتىن الەۋمەتتىك ونىمدەرمەن دۇنيە جۇزىنە ۇلەس قوسۋدامىز.
”ٴبىر بەلدەۋ، ٴبىر جولدى“ بىرگە قۇرۋ دوستار شەڭبەرىنىڭ بارعان سايىن كەڭەيۋىنەن ٴتورت ۇلكەن الەمدىك باستاماعا ٴۇن قوسۋشىلار كوبەيگەنگە دەيىن، ادامزات وركەنيەتىنىڭ جاڭا فورماتسياسىنان ادامزاتتىڭ تاعدىرلاس ورتاق تۇلعاسىنا دەيىن... جۇڭگو ٴارى وركەنيەتتەردىڭ اۋىس ـ كۇيىسىن، ٴوزارا ۇلگى الۋىن دارىپتەۋشى، ونان دا ماڭىزدىسى، ارەكەت جاساۋشى بولدى.
”الەمدى كوڭىل تۇكپىرىنە قويىپ، جالپاق الەمگە جاقسىلىق شۋاعىن توگۋ“ سىندى ٴداستۇرلى تالپىنىس، ”ادامزاتتىڭ ازاتتىعىنا تالپىنۋ“ سىندى اۋەلگى ماقسات، بورىش، ”جۇڭگو ادامزاتقا ٴبىرشاما زور ۇلەس قوسۋعا ٴتيىس“ دەگەن اسىل ارمان، ”دۇرىس جولمەن جۇرگەندەر جالعىزدىق كورمەيدى، الەم اياسى ٴبىر شاڭىراق“ دەيتىن ٴداۋىر جاۋاپكەرشىلىگى تاريحتىڭ ۇلى تولقىنىندا ۇندەستى، توعىستى.
دۇنيەگە ٴتۇزۋ قاراعان جاڭا ٴداۋىر كوممۋنيستەرى سەنىمگە تولدى _
”جۇڭحۋا مادەنيەتى تاريحتىكى ٴارى قازىرگى زاماندىكى، ۇلتتىكى ٴارى الەمدىكى“.
”ۇزاق ۋاقىت قۇلشىنۋ ارقىلى ’ەرتەدەگى مەن قازىرگە دەيىنگى جۇڭگو مەن باتىستىڭ داۋ ـ شارىن‘ شەشۋگە ٴبىزدىڭ بۇرىنعى ٴارقانداي داۋىردەگىدەن دە شارت ـ جاعدايىمىز بار بولدى“.
”بولاشاقتاعى جۇڭگو، ٴسوز جوق، اناعۇرلىم اشىق بەينەمەن دۇنيە جۇزىنە قۇشاق اشادى، اناعۇرلىم ومىرشەڭدىك كۇشكە يە وركەنيەت تابىستارىمەن دۇنيە جۇزىنە ۇلەس قوسادى“.
(5) كۇش ـ قۋات قاينارى
شياڭجياڭ وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى مىڭ جىلدىق وقۋ ورنى يۋەلۋ ٴبىلىم ورداسىنىڭ ساباقحاناسىنا ”شىندىقتى ٴىس جۇزىنەن ىزدەۋ“ ماڭدايشالىعى ٴىلىندى.
2020 ـ جىلى 9 ـ ايدا سەبەزگىلەگەن جاڭبىر جاۋىپ تۇرعاندا، حۋناندا قىزمەت تەكسەرىپ جۇرگەن باس شۋجي شي جينپيڭ وسى اراعا كەلىپ، ماڭدايشالىققا قاراپ ۇزاق تولعانىپ: ”شىندىقتى ٴىس جۇزىنەن ىزدەۋ وسى جەردەن باستالعان“، ـ دەدى.
2000 جىلعا تاياۋ ۋاقىتتىڭ الدىندا شىعىس حان پاتشالىعىنىڭ تاريحشىسى بان گۋ «حاننامادا» ”ٴبىلىم الىپ، ەسكى شىعارمالاردى وقىپ، شىندىقتى ٴىس جۇزىنەن ىزدەۋدى“ جازعان. 100 جىلدان استام ۋاقىتتىڭ الدىندا جاس ماۋ زىدۇڭ ۇنەمى وسى ارانى قيماي، ”جۇڭگونى جانە دۇنيە ٴجۇزىن وزگەرتۋ“ ٴادىسى جونىندە وي جۇگىرتكەن. 80 نەشە جىلدىڭ الدىندا پارتيانىڭ 7 ـ قۇرىلتايىندا ”شىندىقتى ٴىس جۇزىنەن ىزدەۋ“ رەسمي پارتيا ۋستاۆىنا ەنگىزىلدى. وسى ٴبىر بايىرعى پاراسات پارتيانىڭ يدەيالىق لۋشيانى بولىپ شىڭدالىپ، كوممۋنيستەردىڭ جەڭىستەن ـ جەڭىسكە جەتۋدەگى رۋحاني جانى بولىپ بىتە قايناستى.
مادەنيەت _ ٴبىر مەملەكەتتىڭ رۋحاني تۋى، ٴبىر ۇلتتىڭ ٴومىر ٴسۇرۋى مەن دامۋىنداعى ماڭىزدى كۇش. ”جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ توقتاۋسىز تىنباي دامۋى، ساتسىزدىكتەرگە ۇشىراعانىمەن لاۋلاعان ورتتە قايتا سومدالۋى تۇگەلدەي جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ پارمەندى تىرەگىنەن ايرىلا المايدى“.
مەملەكەت كۇشى السىرەگەن كەزدە، لۋشۇن مىرزا بىلاي دەپ جار سالدى: ”ادەبيەت ـ كوركەمونەر حالىق رۋحىنان تارالعان الاۋ، سونىمەن بىرگە حالىق رۋحىنا جەتەكشىلىك ەتەتىن بولاشاق شام جارىعى“.
بۇگىنگى جۇڭگو جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ شەشۋشى كەزەڭىندە تۇر. باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ٴسوزى ارىندى بولدى: ”ٴبىر ۇلتتىڭ گۇلدەنۋى قۇدىرەتتى ماتەريالدىق كۇش ـ قۋاتتى قاجەت ەتەدى، سونداي ـ اق قۇدىرەتتى رۋحاني كۇش ـ قۋاتتى دا قاجەت ەتەدى“.
شۇعىلالى مادەنيەت سەنىم نەگىزىن توپتادى. باس شۋجي شي جينپيڭ مادەنيەت ارقىلى سەنىمدى سومداپ، باستان ـ اياق ىزدەنىس جاسادى.
وتكەن عاسىردىڭ 80 ـ جىلدارىنداعى شىعىس فۋجيان ”توڭكەرىستىك بايىرعى رايون، از ۇلتتى ٴوڭىر، شەكارا ٴوڭىر، ارال ٴوڭىر، كەدەي ٴوڭىر“ دەگەن قالپاق كيىپ، دامۋ سەنىمى تومەندەپ، العا باسۋى قيىنعا سوقتى. ىشكەرىلەي تەكسەرىپ ـ زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، وي جۇگىرتكەننەن كەيىن، سول كەزدەگى نيڭدى ايماقتىق پارتكومنىڭ شۋجيى شي جينپيڭ بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ’”كەدەيلىك‘ جاعدايىن ايتۋمەن بىرگە، شىعىس فۋجياننىڭ داڭقىن دارىپتەۋدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك“.
كەدەيلىك _ رەالدىق، قالايشا ”داڭقتى“ بولسىن؟
«شىعىس فۋجيان شۇعىلاسى _ شىعىس فۋجياننىڭ مادەنيەت قۇرىلىسى جونىندەگى ويلارىم» دەگەن ماقالاسىندا شي جينپيڭ جولداس بىلاي دەپ ٴتۇسىندىردى: ”شىعىس فۋجياننىڭ كورىكتى تاۋ ـ وزەنى ٴبىر ٴتۇرلى داڭق. شىعىس فۋجياننىڭ شۇعىلالى مادەنيەت ٴداستۇرى ٴبىر ٴتۇرلى داڭق. شىعىس فۋجيان حالقىنىڭ ٴوزىن تىنباي الۋەتتەندىرۋ، قاجىرلىلىقپەن كۇرەس جۇرگىزۋ، اق كوڭىل، قاراپايىم بولۋ رۋحى ٴبىر ٴتۇرلى داڭق. ٴوزىنىڭ داڭقىن تانىعاندا عانا سەنىم، ار ـ نامىس بولادى، قارىشتاپ ەكپىندەي ىلگەرىلەۋ قوزعاۋشى كۇشى بولادى“.
نانىم، ۇستانىم، سەنىم قاي ـ قاشان دا توتەنشە ماڭىزدى.
شىعىس فۋجياندا ”تامشى سۋ تاس تەسەدى“ رۋحىن قۋاتتاۋدان، جىجياڭنىڭ بايتاق دالاسىندا ”جىجياڭ رۋحىن“ بايىمداۋدان، حۋاڭپۋجياڭ وزەنى جاعالاۋىندا شاڭحاي قالا رۋحىن جيناقتاۋدان جاڭا داۋىردەن بەرى كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ رۋحى، ىندەتكە قارسى اتتانۋ رۋحى، ايدى بارلاۋ رۋحى سياقتىلاردى زور كۇشپەن اسقاقتاتىپ، پارتيا قۇرۋ ۇلى رۋحىن قاينار ەتكەن جۇڭگو كوممۋنيستەرىنىڭ رۋحاني شەجىرەسىن قالىپتاستىرۋعا دەيىن... دامۋ تولقىنىندا باستان ـ اياق ەڭسەسىن تىك كوتەرىپ، رۋحاني ۇلى كۇش ارقىلى ٴداۋىر جاڭا تاراۋىن جازدى.
عىلىم ـ تەحنولوگيا سالاسىنداعىلاردى ”جاڭالىق اشۋ مادەنيەتىن جەتىلدىرۋگە تاباندى بولىپ، جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ جاڭالىق اشۋ گەنىن جالعاستىرۋعا“ ۇندەدى؛ فيلوسوفيا، قوعامدىق عىلىمدار قىزمەتكەرلەرىن ”ٴداۋىردىڭ الدىڭعى لەگىندە تۇرىپ، ەرتەدەگى مەن قازىرگىنىڭ وزگەرىسىن انىق ٴبىلىپ، يدەياداعى العاباسار ٴۇندى تاراتۋعا“ ىنتالاندىردى؛ جاستار مەن ورەندەرگە ”تۋراشىل، داڭقتى، ماقتان ەتەتىن جۇڭگولىق بولىپ، ۇلتتى گۇلدەندىرۋ سىندى ٴداۋىر ۇلى مىندەتىن باتىلدىقپەن ارقالاۋدى“ تاپسىردى... العا باسۋ ساپارىندا ارقاۋدى بەكەمدەپ، نەگىزدى جەتىلدىرۋگە تاباندى بولىپ، مادەنيەت رۋحى ارقىلى كۇرەس جىگەرىن ۇيىستىردى.
تاريح قايدان باستالسا، مادەنيەت سول جەردەن باستالادى؛ بولاشاق قاي جەرگە قاراي ىلگەرىلەسە، رۋح سول جەرگە قاراي كەڭەيەدى.
وتكەندى ەسكە العاندا، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس ورتىندە جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ٴومىر ٴسۇرۋى مەن قۇرىپ ـ جوعالۋى سىندى شەشۋشى كەزەڭدە توپ ـ توپ كەمەل شاعىنداعى جىگەرلى جاستار قۇرساۋدى بۇزىپ يان ـ انعا اتتاندى. ول كەزدە باتىس سولتۇستىكتەگى شاعىن قالا ”ساياسي جاقتان عانا ەمەس، مادەنيەت جاقتان دا تىرەك بولىپ، بۇكىل ەلدىڭ مادەنيەت جاندانعان جۇرەگىنە اينالعان ەدى“.
”جاۋدى جەڭۋ ٴۇشىن، الدىمەن، قولىندا قارۋى بار ارمياعا سۇيەنۋ كەرەك. ٴبىراق مۇنداي ارميانىڭ بولۋى جەتكىلىكسىز، بىزدە مادەنيەت ارمياسى دا بولۋى كەرەك“. جۇڭگو كوممۋنيستەرى توڭكەرىستىك كۇرەس امالياتىندا مادەنيەت تۋىن بيىك كوتەرىپ، ٴسوزسىز، جەڭۋ جىگەرىن تاسقىنداتتى.
بۇگىنگى تاڭعا نازار سالساق، ٴىرى ەل ەڭسە كوتەردى، گۇلدەنۋ كوز الدىمىزدا. ساپار الىس، جول قاتەرلى، ٴبىز يدەيانىڭ جەتەكشىلىگىنە، مادەنيەتتىڭ نارلەندىرۋىنە، رۋحتىڭ تىرەك بولۋىنا بۇرىنعى ٴارقانداي كەزدەگىدەن دە مۇقتاجبىز. باس شۋجي شي جينپيڭ بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: ”العا باسۋ جولىنداعى حاۋىپ ـ قاتەرلەر مەن سىن ـ سايىستاردى جەڭۋدە مادەنيەت _ ماڭىزدى كۇش ـ قۋات قاينارى“.
2022 ـ جىلى قوڭىر كۇزدە پارتيا 20 ـ قۇرىلتايى جابىلىپ كوپ وتپەي، باس شۋجي شي جينپيڭ تۇڭعىش رەت بەيجيڭنەن اتتانىپ حىناننىڭ ان ـ ياڭىنا كەلىپ قىزمەت تەكسەردى.
جۇڭحۋا وركەنيەتىنىڭ تاريحي تاڭباسىنا كۋا بولعان يىنشۇي ەسكى جۇرتىنا بارعاندا: ”مادەنيەت سەنىمىمىز ۇزاق تاريحىمىزدى شىن مانىندە دالەلدەي الۋدان كەلەدى“، ـ دەپ تەبىرەندى؛ جۇڭگو كوممۋنيستەرىنىڭ تاۋ ـ وزەندەردى قايتا ورنالاستىرۋ سىندى شارۋاشىلىق قۇرۋ كەرەمەتىن جاراتۋ سەرتىن قايتا ەسكە الىپ، قىزىلتۋ توعانى رۋحى ”ماڭگى جۇرتتى تاڭ قالدىرادى“ دەپ ٴسۇيىندى.
جۇڭحۋانىڭ بايتاق دالاسىندا تۇرىپ جاڭا جورىققا كوز جىبەرگەن جاڭا ٴداۋىر كوممۋنيستەرى كەڭ كوز ايامەن تەرەڭ ويعا باتتى، سەنىمىن بەكەمدەدى _
”جۇڭحۋا وركەنيەتىنىڭ تاريحى ارىدان باستالىپ، ەجەلدەن ٴۇزىلىس جاساماي، ٴبىزدىڭ ۇلى ۇلتىمىزدى سومدادى، بۇل ۇلت تاعى ۇلى بولا بەرەدى“.
(تىلشىلەر جۋ جيچاي، شى يۇيسىن، حۋاڭ يۋە، شۇي جۋاڭ، جاڭ يان، حۋ مىڭشۋە)
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 6 ـ ايدىڭ 28 ـ كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)
