قۇمدى شولدەگى ساقا جاۋىنگەرلەر جاسىل القاپ ارمانىن ورىندادى
□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ءپاريزات ابدۇل
”بۇل سۋرەت اسكەري ءبولىم قۇمدى شولدە جورىق جاساعاندا تۇسىرىلگەن، سول كەزدە ولاردىڭ ەڭ كوپ بولعاندا ءبىر كۇندە 120 شاقىرىم جول باسقان كەزدەرى بولعان...“ 6 - ايدىڭ 28 - كۇنى شينجياڭ ءوندىرىس - قۇرىلىس بيڭتۋانى 14 - شى 47 - تۋانىنا ورنالاسقان جۇڭگو حالىق ازاتتىق ارمياسىنىڭ حوتانعا جورىق جاساۋ ەسكەرتكىش سارايىندا ءتۇسىندىرۋشى شيا تيان ءبىر كونە سۋرەتتى كورسەتىپ، ەكسكۋرسيالاۋشىلارعا سول ءبىر داڭقتى جىلدارداعى اسەرلى حيكايانى بايانداپ بەردى.
ەسكەرتكىش سارايىنىڭ الدىنداعى الاڭدا حالىق ازاتتىق ارمياسىنىڭ حوتانعا جورىق جاساۋ ەسكەرتكىشى اسقاق بوي سوزىپ تۇر، ەسكەرتكىشتىڭ ءدال ورتاسىنا ويىپ جازىلعان ”22. 12. 1949“ دەگەن قىزىل ءتۇستى جازۋ كۇن نۇرىندا ەرەكشە كوز تارتىپ، ازاتتىق ارميانىڭ حوتانعا كەلگەندەگى جەڭىس نۇرى شۇعىلا شاشقان سول كۇندەردى ەستەن كەتپەس ەستەلىككە العان ەدى. 70 نەشە جىلدىڭ الدىندا 1800دەن استام وفيتسەر - اسكەر ”اجال تەڭىزى“ اتالعان تاكلاماكان ءشولىن جاياۋ كەسىپ ءوتىپ، ءدال وسى كۇنى حوتاندى جەڭىسپەن ازات ەتكەننەن كەيىن، ولار سەمسەردى سوقا ەتىپ قۇمدى شولدە تامىر تارتىپ، تىڭ يگەرىپ شەكارا ءوڭىردى كۇزەتەمىز دەگەن ۋادەسىن ءبىر ءومىر امالياتتا ايگىلەدى.
بۇگىنگى تاڭدا 47 - تۋان تۇرعان بۇرىنعى يەن دالا وزگەرىپ، قاۋىن - قاربىزدىڭ، جەمىس - جيدەكتىڭ حوش ءيىسى اڭقىپ، جاڭا عيماراتتار بوي كوتەردى، بۇل ارانىڭ قازىر تاعى ”ساقا اسكەرلەر قالاشىعى“ دەگەن ايگىلى اتى بار، ساقا اسكەرلەر رۋحى توراڭعى سياقتى وسى ارادا تامىر تارتىپ، ۇرپاقتار بويى جالعاسىپ، توقتاۋسىز وركەن جايدى.
قۇمدى شولدە 18 كۇن جاياۋ ءجۇرىپ، ”اجال تەڭىزىن“ كەسىپ ءوتتى
1949 - جىلى 12 - ايدا جۇڭگو حالىق ازاتتىق ارمياسى باتىس سولتۇستىك دالالىق سوعىس ارمياسى 1 - بيڭتۋانى 2 - جۇنى 5 - شى 15 - تۋانىنداعى 1800دەن استام وفيتسەر - اسكەر دەرەۋ حوتانعا جورىق جاساپ، جاڭا جىل كەلۋدەن بۇرىن حوتاندى ازات ەتۋ جونىندەگى بۇيرىقتى تاپسىرىپ الدى. سول كەزدە ولاردىڭ الدىندا ءۇش جول بار ەدى، ونىڭ ەكەۋىندە جول بويى ادام بار، سۋ دا بار، قوسىننىڭ جۇرۋىنە ءبىرشاما قولايلى ەدى، الايدا، 500 − 600 شاقىرىم جولدى ارتىق باسىپ اينالىپ جۇرۋگە تۋرا كەلەتىندىكتەن، مىندەتتى ورىنداۋ ۋاقىتى كەيىنگە سوزىلاتىن.
”حوتان حالقىنا ءبىر كۇن دە ارتىق بەينەت شەكتىرۋگە بولمايدى، ۋاقىتپەن جارىسىپ، حوتاندى ەرتەرەك ازات ەتۋىمىز كەرەك!“ حوتانعا ەرتەرەك جەتۋ ءۇشىن جاۋىنگەرلەر قامداۋ جوق، قۇرال - جابدىعى جۇپىنى شارت - جاعدايدا تاكلاماكان شولىنەن جاياۋ كەسىپ وتۋدەي ەڭ جاقىن، ءبىراق ەڭ جاپالى ءبىر جولدى تاڭدادى.
تاكلاماكان ءشولى سىندى شەتسىز دە شەكسىز وسى قۇم تەڭىزىندە قورشاعان ورتانىڭ سۇركەيلىلىگى ويلاپ جەتكىسىز. قۇمدى بوران شىققاندا بار الەم مۇنارلانىپ، جاۋىنگەرلەردى ءاپ - ساتتە كوشپەلى قۇم باسىپ، تەك جاۋىنگەر سەرىكتەرىنىڭ بىلەگىنەن مىقتاپ ۇستاپ الۋعا تۋرا كەلەتىن، شۇپەرەك شاقايدىڭ تابانىن سارى قۇم قاجاپ توزدىرعان سوڭ، كوپشىلىك شۇپەرەكپەن اياعىن مىقتاپ وراپ الاتىن، اياقتارىنان قان شىقسا دا، تىستەرىن تىسىنە باسىپ، ءبىرىن - ءبىرى سۇيەپ حوتان باعىتىنا قاراي العا ىلگەرىلەدى.
18 كۇن كۇندى تۇنگە جالعاپ ءجۇرىپ جاۋىنگەرلەر حوتانعا ءساتتى جەتىپ، جويقىن كۇشىمەن بۇلىكشىلەردىڭ ۇرەيىن ۇشىردى. ولاردىڭ ەرلىك ەڭبەگىن ماداقتاۋ ءۇشىن، 1 - دالالىق سوعىس ارمياسىنىڭ باستىعى تەلەگرامما جولداپ: ”سىزدەر حوتانعا كىرىپ ورنىعىپ، قاقاعان ايازعا قاراماي، جاپان ءتۇزدى كەزىپ، يەن دالادا تۇنەپ، قوسىننىڭ جورىق جاساۋ تاريحىندا بۇرىن بولماعان كەرەمەتتى جاراتتىڭىزدار، قاجىرلىلىقپەن كۇرەسىپ، جەڭىسپەن جورىق جاساعان داڭقتى جاۋىنگەرلەرىمىزگە ەرەكشە قۇرمەت بىلدىرەمىن“.
ەسكەرتكىش سارايىنداعى ءبىر ەلەكتروندى ەكراندا سول جىلدارى جورىق جاساعان جول انىق كورسەتىلگەن، 790 كيلومەترلىك، 18 تاۋلىككە جالعاسقان قۇمدى شولدەگى جۇرىستە ءار قادامنىڭ ءبارى ماشاقاتقا تولى بولدى.
قۇمدى شولگە تامىر تارتتى
”قالامىن“ دەگەن ءبىر اۋىز سوزىمەن ءومىر بويى تۇرىپ قالدى
«ماڭگى اۋىسپاي كۇزەتتە تۇرۋ» اتتى راديو تەاترىنىڭ ءبىرىنشى سەرياسىنىڭ سوڭىندا مىناداي ديالوگتار بار:
”ۇيىمنىڭ، شىنىندا، بىزگە تاپسىرعان جاڭا مىندەتى بار ما“؟
”وسى رەت قاي جەرگە بارىپ شايقاس جۇرگىزەدى ەكەنبىز“؟
”بۇل جولى شايقاس جۇرگىزبەيمىز“.
”شايقاس جۇرگىزبەيمىز بە“؟
”شايقاس جۇرگىزەتىن قارۋ - جاراعىمىزدى ساقتاپ قويىپ، ءوندىرىس - قۇرىلىس قۇرال - جابدىقتارىن قولىمىزعا الامىز“.
قۇمدى ءشولدى باسىپ ءوتتى؛ سوعىس تا اياقتادى. الايدا جاۋىنگەرلەر جونىنەن بۇدان دا ۇلكەن سىناق ۋاڭ جىن گەنەرالدىڭ 15 - تۋان حوتاندا تۇرادى، اۋىسۋىنا بولمايدى دەگەن بۇيرىعى بولدى. بۇل بۇيرىق سانسىز سىناقتاردى باستان كەشىرگەن جاۋىنگەرلەردىڭ وزدەرىن قاجەت ەتەتىن سول مەكەندە ۇزدىكسىز قالىپ، سەمسەردى سوقا ەتىپ، تىڭ يگەرىپ شەكارانى قورعاۋىنان دەرەك بەرەدى.
شيا تياننىڭ ناعاشى اتاسى ۋاڭ يوۋ - ي، انە، سولاردىڭ ءبىر مۇشەسى ەدى. 2018 - جىلى شيا تيان ناعاشى اتاسى ءومىر بويى تامىر تارتقان جەرگە قايتىپ كەلىپ، ەسكەرتكىش سارايىنىڭ ءتۇسىندىرۋشىسى بولدى. ول كىشكەنتايىنان ەسەيگەنگە دەيىن ەستىگەن حيكايالار ونىڭ تۇسىندىرەتىن مازمۇنىنا اينالدى − تۇرار جەر بولماعاندا، ولار جەر كەپە قازدى؛ تىڭ اشۋ قۇرالى بولماعاندا، جىڭعىل بۇتاعىنان شارباق جاساپ قۇم - توپىراقتى تاسىدى؛ تىڭايتقىش بولماعاندا، بۇقارانىڭ ۇيىنە بارىپ قوي قوراسىن تازالاپ، كوشەدەن تەزەك تىڭايتقىش جينادى؛ ازىق - تۇلىك تاپشى بولعاندا، ولار جابايى كوكونىس قازدى، جابايى كوكونىس تاۋسىلعاندا، بۋ ناندى تۇزدى سۋمەن ءجىبىتىپ جەدى... ۋاقىت وتە كەلە جاۋىنگەرلەر كىشكەنە اربامەن قۇم توبەشىكتەردى جىلجىتىپ، سوقا ارقىلى قۇنارلى اتىز اشىپ، قۇمدى ءشولدىڭ جيەگىنەن جاسىل القاپ اشىپ، تاعى ءبىر ادامزات كەرەمەتىن جاراتتى.
”ماعان ەڭ تەرەڭ اسەر قالدىرعانى ساقا اسكەرلەردىڭ سىرت جەرلەرگە بارىپ ەكسكۋرسيالاعاندىعى تۋرالى حيكايا“. شيا تيان ءسوز قارقىنىن باياۋلاتىپ بايانداي باستادى.
حوتانعا كەلگەننەن بەرى ساقا اسكەرلەردىڭ باسىم كوپ ساندىسى شينجياڭنان شىعىپ كورمەدى. تەك 1999 - جىلعا كەلگەندە، نەشە ونداعان ساقا جاۋىنگەر تۇڭعىش رەت قۇمدى شولدەن شىعىپ، ۇسىنىس بويىنشا ءۇرىمجى، شىحىزى قالالارىنا بارىپ ەكسكۋرسيالادى. شينجياڭ بيڭتۋان اسكەري تىڭ يگەرۋ مۇراجايىنىڭ الدىنداعى الاڭدا ولار ۋاڭ جىن گەنەرالدىڭ مۇسىنىنە قاراپ جىلاپ جىبەردى. قارتتار سانالى تۇردە ءبىر قاتار بولىپ ءتىزىلىپ، ساقا باسشىعا بىلاي دەپ مالىمەت بەردى: ”مالىمەت سىليڭيۋان، ءبىز جۇڭگو حالىق ازاتتىق ارمياسى باتىس سولتۇستىك دالالىق سوعىس ارمياسى 1 - بيڭتۋان 2 - جۇن 5 - شى 15 - تۋانىنىڭ جاۋىنگەرىمىز، ءسىز بىزگە تاپسىرعان تىڭ يگەرىپ شەكارا قورعاۋ مىندەتىن جەڭىسپەن ورىندادىق. بىزگە شەكارا وڭىرگە تامىر تارتىپ، ۇرپاقتار بويى شەكارا ءوڭىردى كوركەيتۋدى تاپسىرعان ەدىڭىز، ءبىز ورىندادىق!“
ءار جولى وسى اراعا كەلگەندە، شيا تياننىڭ داۋىسى ءسال دىرىلدەپ شىعاتىن دا، ەكسكۋرسيالاۋشىلار كوزىنە جاس الادى.
الاۋدى ۇزبەي جالعاستىردى
ساقا اسكەرلەر رۋحى ەشقاشان الىستاپ كورگەن ەمەس
6 - ايدىڭ 30 - كۇنى 14 - شى 47 - تۋان شيپاحاناسىندا جۇڭي شيپاگەرلىك ءبولىمىنىڭ سىرتىندا اۋرۋ كورسەتۋدى كۇتىپ تۇرعاندار ۇزاق قاتارعا تۇردى، اي لىسۇڭ تامىر ۇستاپ، ينەمەن ەمدەپ، رەتسەپ جازىپ، قاربالاستىقتان باسىن كوتەرۋگە مۇرساسى بولمادى. بۇل ونىڭ تۋان - الاڭدا قىزمەت ىستەگەن 12 - جىلى ەدى.
2014 - جىلى شاندۇڭ جۇڭي شيپاگەرلىك - دارىگەرلىك جوعارى ارناۋلى كۋرس مەكتەبىنەن وقۋ تاۋىسقان اي لىسۇڭ داشۋە وقۋشىلارىنىڭ باتىس بولىككە ەرىكتى قىزمەت وتەۋ جوسپارىنا قاتىناسۋعا تىزىمدەلىپ، 47 - تۋان شيپاحاناسىنا كەلدى. العاشىندا ول قالعىسى كەلمەدى، ءبىراق قۇمدى شولدەگى ساقا اسكەرلەردىڭ ەرىكتى قىزمەت وتەۋ اترەتىنە ىلەسىپ ساقا اسكەرلەردىڭ ۇيىنە بارىپ، قارتتاردىڭ قۇم تەڭىزىنەن ءوتىپ تىڭ يگەرىپ شەكارانى قورعاۋ حيكاياسىن تىڭداپ، ول قاتتى اسەرلەندى، قالۋ ويى، بەينە، تۇقىم سياقتى جۇرەگىنەن اقىرىن ورىن الدى.
ساقا اسكەرلەر رۋحى شيا تياندى قايتارىپ اكەلدى ءارى اي لىسۇڭدى الىپ قالدى.
”ساقا اسكەرلەر توراڭعى سياقتى وسى اراعا تامىر تارتتى، مەنىڭ قولىمنان كەلەرى − ءوزىمنىڭ شيپاگەرلىك ونەرىممەن ءار ۇلت جۇمىسشى - قىزمەتكەرلەرىنە ويداعىداي قىزمەت وتەۋ“، - دەدى اي لىسۇڭ. وسىدان كەيىن ول قۇلشىنا قىزمەت ىستەپ، ەمدەۋ بايلىعى تاپشى بولعان جاعدايدا 47 - تۋان شيپاحاناسىنىڭ جۇڭي شيپاگەرلىگى ەمدەۋ ءبولىمىن، ساۋىقتىرۋ ءبولىمىن قۇرىپ، الىس - جاقىنعا ايگىلى ”قۇمدى شولدەگى ەمشىگە“ اينالدى. بيىل ول تاعى ”جاڭا داۋىردەگى جاس اتويشى“ بولىپ باعالاندى.
ساقا اسكەرلەر رۋحى قانداستىق پەن وڭىردەن اتتاپ ءوتتى. حىفىڭ ازىق - تۇلىك جارنا شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ باس جوراسى جين ۋيدۇڭ ەسكەرتكىش سارايىن ەكسكۋرسيالاپ، قۇمدى شولدەگى ساقا اسكەرلەردىڭ حيكاياسىن تىڭداعاننان كەيىن ەكى رەت كوز جاسىن كولدەتتى.
”ساقا اسكەرلەر جانى مەن ۇرپاقتارىن وسىندا قالدىرىپتى، ءبىزدىڭ حىفىڭ دا وسى جەرگە ناقتى ىستەر ىستەپ بەرە الا ما؟ شىنياڭعا قايتىپ كەلگەننەن كەيىن ول دەرەۋ جوعارى دارەجەلى باسقارۋشىلار ءماجىلىسىن اشىپ، قاراقاش اۋدانىندا قارجى قوسىپ زاۆود قۇرۋدى ۇيعاردى. 2025 - جىلى 7 - ايدا وندىرىسكە قوسىلعاننان قازىرگە دەيىن شينجياڭ حىفىڭ ازىق - تۇلىك وڭدەۋ شەكتى سەرىكتەستىگى 560تان استام ادامنىڭ جۇمىستانۋىن جەبەپ، جالپى ءونىم قۇنىن 420 ميلليون يۋانعا جەتكىزدى.
”باس شۋجي شي جينپيڭ جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى قۇرىلعاندىعىنىڭ 105 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ جينالىسىندا ءبىزدىڭ قول جەتكىزگەن بارلىق تابىسىمىز ۇرپاقتار بويى جۇڭگو كوممۋنيستەرىنىڭ جۇڭگو حالقىن ىنتىماقتاستىرىپ، باستاپ، قاجىماي - تالماي كۇرەس جۇرگىزۋىنىڭ ناتيجەسى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. مەن باس شۋجيدىڭ ماڭىزدى ءسوزىنىڭ رۋحىن جەتەكشى ەتىپ، جاستىق كوكتەمنىڭ قادىرىنە جەتىپ، ەسىل ساتتەردى زايا جىبەرمەي، تيەسىلى قىزمەتىمدى جاقسى ىستەپ، ساقا اسكەرلەر حيكاياسىن ۇرپاقتار بويى جالعاستىرىپ، اناعۇرلىم كوپ ادامنىڭ مەنىڭ ۇگىت لەكسيامنان ەكپىندەي ىلگەرىلەۋ كۇش - قۋاتىن قابىلداۋىنا مۇمكىندىك جاسايمىن“، - دەدى شيا تيان.
ەسكەرتكىش سارايىنىڭ تۇسىندىرۋشىسىنەن ”قۇمدى شولدەگى ەمشىگە“ دەيىن، كاسىپورىنشىلاردان اۋىلعا قايتىپ شارۋاشىلىق قۇرۋشىلارعا دەيىن − قۇمدى شولدەگى ساقا اسكەرلەر رۋحى ەشقاشان الىستاپ كورگەن ەمەس، ولار ەسكەرتكىش سارايىنىڭ كورمە شكابىندا، جۇڭي شيپاگەرلىك ءبولىمىنىڭ كۇمىس ينەسىندە، زاۆودتىڭ ماشينا ءۇنى ىشىندە ساقتالىپ قالدى، سونداي - اق قۇمدى شولدەگى ساقا اسكەرلەر رۋحى نۇرلاندىرعان ءاربىر ادامنىڭ جۇرەگىندە ساقتالىپ قالدى.
