جاز كۇندەرىندەگى مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگىنىڭ لو جۇڭ ءوندىرىس بازاسى.
□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ءتىلشىسى لي شيۇڭشين تۇسىرگەن
كەلەلى نىسانداردىڭ ءبىرىنشى شەبىنە بارۋ
ينجەنەريا تانىسقىسى
مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگىنىڭ جىلىنا ءبىر ميلليون 200 مىڭ توننا كۇكىرت قىشقىل كالي ءوندىرۋ نىسانى مەملەكەتتىڭ باتىس بولىكتى قاۋىرت اشۋداعى ءتۇيىندى ينجەنەريالارىنىڭ ءبىرى، 2006 - جىلى قۇرىلىس باستاپ، 2008 - جىلى شيكىزات سالىپ سىناق رەتىندە جۇمىس جۇرگىزۋى ءساتتى بولىپ، 2011 - جىلى وندىرىستىك قۋاتقا، ولشەمگە جەتىپ، دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى كۇكىرت قىشقىل كالي ءوندىرۋ بازاسىنا اينالدى. وسى نىساننىڭ سالىنىپ وندىرىسكە قوسىلۋى حالىقارالىق كاليلى تىڭايتقىش شونجارلارىنىڭ ۇزاق ۋاقىتتان بەرگى بازاردى مونوپوليالاۋىن تۇبەگەيلى تالقانداپ، ەلىمىزدە كاليلى تىڭايتقىشتىڭ تاپشى بولۋ جاعدايىن ءونىمدى باسەڭدەتىپ، جۇڭگونى دۇنيە جۇزىندەگى كۇكىرت قىشقىل كالي وندىرەتىن ءىرى ەلدەر قاتارىنا ەنگىزدى.
□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ تىلشىلەرى شياۋ چۇنفي، شى شين
6 - ايدىڭ ورتا شەنىندەگى لوپنۇردا جەر بەتى تەمپەراتۋراسى 60 سەلتسي گرادۋسقا تايادى. كۇن نۇرى تۇز قابىرشاعىنا ءتۇسىپ تۇر، شەكسىز كەرمەك لەپ ەسكەن جەل، سور كوتەرىلگەن جەر، شەكسىز اسپان − وسىلار قوسىلىپ، بۇل ارانىڭ جالپى كورىنىسىن قالىپتاستىرعان ەدى.
الايدا ”ەشتەڭە جوق“ وسى شالعاي جەردە كوگىلدىر ءتۇستى سور سۋ تۇز الابىندا جايىلىپ، ايقىش - ۇيقىش ترۋبالار مەن ءىرى تۇرپاتتى ءوندىرىس جابدىقتارى وسىزاماندانعان زاۆودتىڭ نوبايىن كەسكىندەدى. بۇل ارا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇلكەن كۇكىرت قىشقىل كالي ءوندىرىس بازاسى بولىپ، جىلدىق ءونىم مولشەرى ەل ىشىندەگى بازار ۇلەسىنىڭ جارىمىنا جۋىعىن يەلەيدى. اق ءتۇستى كاليلى تىڭايتقىش وسى ارادان شىعارىلىپ، مىڭ شاقىرىم جول باسىپ، جۇڭگوداعى 100 ميلليونداعان داقىلدى نارلەندىرۋدە، سونداي - اق مەملەكەتتىڭ استىق حاۋىپسىزدىگىنىڭ تومەنگى شەگىنە ءبىر بەرىك تىرەك قوستى.
”جۇڭگودا كالي تاپشى بولۋدان“ ”دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ءبىرىنشى بولۋعا“ دەيىن
6 - ايدىڭ 12 - كۇنى لوپنۇردىڭ قويناۋىنا ورنالاسقان مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى شينجياڭ لوپنۇر كاليلى تۇز شەكتى جاۋاپكەرشىلىك سەرىكتەستىگىنىڭ (تومەندە قىسقارتىلىپ ”مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگى“ دەلىنەدى) لوجۇڭ ءوندىرىس بازاسىنا بارعانىمىزدا، تۇز الابى تال تۇستە كۇن نۇرىنا توسەلىپ، كوگىلدىر ءتۇستى سور سۋ يەن دالادا تىپ - تىنىش كوسىلىپ جاتىر، بەينە قوڭىر ءتۇستى سۋرەت كەزدەمەسىنە تاعىلعان الىپ جاقۇتقا ۇقسايدى. جەل الىستان سوعىپ، سۋ بەتىن جاناي ءوتىپ، ۇساق مايدا تولقىن تۋدىردى، تۇزدىڭ كريستالى جاعاعا باياۋ جينالىپ، قابات - قابات بولىپ قالىپتاستى.
بۇل كۇكىرت قىشقىل كالي ءوندىرۋ تارتىبىندەگى وزەكتى بۋىن − تۇز الابىن كۇنگە كەپتىرۋ.
”لوپنۇردىڭ وزگەشە جاراتىلىستىق كليمات شارت - جاعدايىنان پايدالانىپ، سور سۋ كۇن نۇرىنىڭ ءتۇسىپ بۋلانۋى ارقىلى شيكىزات الىنادى“، - دەدى مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگى شيكىزات زاۆودى سور سۋ جيناۋ - جەتكىزۋ سەحىنىڭ ورىنباسار مەڭگەرۋشىسى نيڭ بو سور سۋدى نۇسقاپ تۇرىپ.
كۇن نۇرى، قۇمدى بوران، ۋاقىت ءوندىرىس تىزبەگىندەگى ەڭ ادال سەرىككە اينالدى.
قاراپايىمداستىرىپ ايتقاندا، لوپنۇردىڭ كاليلى تۇز بايلىعىن اشۋ دەگەنىمىز لوپنۇردىڭ جەر استىنداعى سور سۋىن سورعىزىپ الىپ، ءتورت دارەجەلى تۇز الابىندا جايىپ كەپتىرىپ، بۋلاندىرۋ ارقىلى ءوندىرىس شيكىزاتى − كالي ارالاسپالى تۇز بەن كارنالليتقا يە بولىپ، ونان سوڭ كەن اشۋ، ىدىراتىپ كادەگە جاراتۋ، قالقىتىپ سۇرىپتاۋ سياقتى ءبىر قىدىرۋ تەحنولوگيالار ارقىلى ەڭ سوڭىندا كاليلى تىڭايتقىش جاساۋ. بۇل سۋ مەن تۇزدىڭ ۇزاق سۇحباتى، سونداي - اق ادامزات اقىل - پاراساتى مەن تابيعات سيىنىڭ نازىك سەلبەستىگى.
كالي − ەگىس داقىلدارىنىڭ وسۋىنە قاجەتتى ءۇش ۇلكەن قورەكتىك ەلەمەنتتىڭ ءبىرى، ”استىقتىڭ استىعى“ دەپ اتالعان. ەلىمىز كەزىندە ۇزاق ۋاقىت بويى ”كالي تاپشىلىعىنىڭ“ قىسپاعىندا قالعان، كاليلى تىڭايتقىشتىڭ ％85تەن استامى ءبىر مەزگىل يمپورت ەتۋگە سۇيەنگەن. حالىقارالىق كاليلى تىڭايتقىش شونجارلارى باعا بەلگىلەۋ ۇقىعىن مىقتاپ مەڭگەرگەندىكتەن، جۇڭگو ديقاندارى جوعارى باعاداعى كاليلى تىڭايتقىشتى ەرىكسىز قابىلداعان ەدى.
20 - عاسىردىڭ 60 - جىلدارىنان باستاپ، نەشە ۇرپاق گەولوگيا قىزمەتكەرلەرى ومىرىنە تونگەن حاۋىپكە قاراماي لوپنۇرعا بارىپ، سىن - سايىسقا تولى وسى جەردە بارلاۋ جۇرگىزىپ، قامال الدى. 1990 - جىلداردىڭ سوڭىنا كەلگەندە، اقىرى لوپنۇردىڭ جەر استىنان دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇلكەن كۇكىرت قىشقىل تۇز تيبىندەگى كاليلى سور سۋ كەنى بايقالدى.
بۇل بايقاۋ، بەينە، ءشول دالانىڭ تەرەڭ تۇكپىرىنەن مەملەكەتتىڭ استىق حاۋىپسىزدىگىنە ساياتىن كىلتتى تاپقان سياقتى بولدى.
2000 - جىلى 9 - ايدا مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى شينجياڭ لوپنۇر كاليلى تۇز شەكتى جاۋاپكەرشىلىك سەرىكتەستىگى قۇرىلدى. جول جوق بولعاندا ولار توپىراق كۇرەۋىشپەن تۇڭعىش قارا جولدى سالدى؛ سۋ جوق بولعاندا 400 كيلومەتر شالعايداعى قۇمىلدان تاسىپ اكەلدى؛ تۇرار جاي بولماعاندا جەر بەتىنەن شۇڭقىر قازىپ، توبەسىنە تۇز كەسەگى مەن ءشي جاپتى، مىنە بۇل ەڭ العاشقى جەر كەپە ەدى... ءبىرىنشى توپتاعى قۇرىلىسشىلار وسىلايشا كاليلى تۇزدى اشۋدىڭ شىمىلدىعىن اشتى.
ىزدەنۋ سيپاتتى سىناقتان، شاعىن سىناقتان، ورتا سىناقتان ونەركاسىپ سيپاتتى سىناققا دەيىن، 2003 - جىلى ءبىرىنشى قالتا كاليلى تىڭايتقىش دۇنيەگە كەلگەننەن 2008 - جىلى 11 - ايدا جىلىنا ءبىر ميلليون 200 مىڭ توننا كۇكىرت قىشقىل كالي ءوندىرۋ نىسانىنا شيكىزاتتى ءبىر جولدا سالىپ سىناپ كورۋ تابىسقا جەتۋگە دەيىن، بۇل جىلدامدىق بەلدەسۋ عانا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، ۇلتتىق ونەركاسىپتىڭ ناشار شارت - جاعدايدا دۇنيە جۇزىمەن تەڭەلىپ، شەكتى بۇزۋىنىڭ جاندى بەينەسى.
قازىر مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگى جىلىنا ءبىر ميلليون 500 مىڭ توننا كۇكىرت قىشقىل كالي، 100 مىڭ توننا كۇكىرت قىشقىل كاليلى ماگني تىڭايتقىش جانە 5000 توننا كومىر قىشقىل ليتي ءوندىرۋ قۇرىلعىسىن قۇرىپ، دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى كۇكىرت قىشقىل كالي ءوندىرۋ بازاسىنا اينالدى. ”جىلىنا ءبىر ميلليون 200 مىڭ توننا كۇكىرت قىشقىل كالي ءوندىرۋ نىسانى سالىنىپ وندىرىسكە قوسىلعاننان كەيىن، ەلىمىزدىڭ كاليلى تىڭايتقىشپەن ءوزىن قامداۋ مولشەرى ％50تەن اسىپ، كالي تاپشى بولۋ جاعدايى بارىنشا باسەڭدەدى“، - دەدى مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگى كۇكىرت قىشقىل كالي زاۆودىنىڭ ورىنباسار باستىعى سۇرت بايىر.
ساندى مالىمەت ءۇنسىز، ءبىراق ەڭ پارمەندى كۇشكە يە − كەزەكتە مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگىنىڭ كۇكىرت قىشقىل كالي ونىمدەرى ەل ىشىندەگى بازار ۇلەسىنىڭ جارىمىنا جۋىعىن ورنىقتى يەلەپ، جۇڭگو ديقاندارى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ جاقسى، باعاسى ەڭ ارزان كۇكىرت قىشقىل كاليدى پايدالانۋدا. قازىرگە دەيىن وسى سەرىكتەستىك جيىنى 27 ميلليون توننادان استام كۇكىرت قىشقىل كالي ءوندىردى.
شارۋاشىلىق قۇرۋدان جاڭالىق اشۋعا دەيىن
لوجۇڭ ءوندىرىس بازاسىنىڭ كىرەر اۋزىندا ءبىر قاتار الاسا جەر كەپە ارنايى ساقتالعان. جارتىلاي جەر استىنداعى شۇڭقىردىڭ توبەسىنە تۇز كەسەكتەرى مەن ءشي جابىلعان، قازىر سىزات ءتۇسىپتى، قۇمدى بوران سوققاندا، ءالى دە تۇز بەن توپىراق قيىرشىقتارى سىلدىراپ تۇسەدى. ولاردا ءتىل جوق، ءبىراق ءارقانداي كورمە تاقتاسىنان دا اناعۇرلىم يلاندىرۋ قۋاتىنا يە − بۇلار تىڭ يگەرۋشىلەردىڭ يەن دالاعا قالدىرعان ىزدەرى.
”ول كەزدە تۇتاس لوجۇڭ بازاسىندا ەشقانداي ءوندىرىس، تۇرمىس قۇرىلعىلارى جوق ەدى، نەشە ءجۇز كيلومەتر جەردەن ەشتەڭە تابىلمايتىن“. مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگى كۇكىرت قىشقىل كالي زاۆودىنىڭ جيناۋ سەحىنىڭ ورىنباسار مەڭگەرۋشىسى شۇي بين جەر كەپەنىڭ الدىندا تۇرىپ، كوزىن سىعىرايتىپ، جانارىن الىسقا تاستاپ: ”ىشەر اس، كيەر كيىمنەن تارتىپ تۇگەلدەي 400 كيلومەتر شالعايدان تاسىپ اكەلۋگە تۋرا كەلەدى. اۋىز سۋ نورماسى شەكتى، كۇنىنە ءار ادامعا ءبىر تەرموس سۋ بەرەتىن، جۋىنۋ ءتىپتى بوس قيال، كەيدە ءتىپتى سيلىق سانالاتىن“، - دەدى.
تۇرمىس شارت - جاعدايىنان دا قيىنى تەحنولوگيا بولدى. لوپنۇر تۇز كولىندەگى سور سۋدىڭ حيميالىق قۇرامى دۇنيە جۇزىندەگى كوپ ساندى بەلگىلى تۇزدى كولدەرگە ۇقسامايدى، كالي مەن كۇكىرتتىڭ سالىستىرما تەپە - تەڭدىگى اۋىر دارەجەدە بۇزىلىپ، ۇلگى الارلىقتاي ەشقانداي پىسىپ - جەتىلگەن تەحنولوگيا بولمادى. كەزىندە شەتەل كاليلى تۇز ماماندارى ”مۇنداي ورتادا كۇكىرت قىشقىل كالي ءوندىرۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس“ دەپ كەسىپ ايتقان بولاتىن.
بۇل ءسوز، بەينە، داۋال ىسپەتتى.
نىساننىڭ العاشقى كەزىندە مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگى ءدوپ كەلگەن ەڭ ۇلكەن قيىن ماسەلە − قايتكەندە لوپنۇر بايلىعى ەرەكشەلىگىنە ساي، وسى اراعا ۇيلەسەتىن تەحنولوگيانى دەربەس اشۋ بولدى. وعان جاعراپيالىق ورنى وزگەشە، نىسانداردى تەكسەرىپ بەكىتۋ، قارجى قۇراۋ، دارىندىلاردى ەنگىزۋ قوسىلعاندا، ءاربىر قادامدى باسۋدىڭ ءوزى قيىنعا سوقتى.
لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگىندەگىلەر تايسالمادى. ولار نولدەن باستاپ قايتا - قايتا ەسەپتەپ، دالەلدەپ، سىناق جۇرگىزىپ، ءبىر رەت ساتسىزدىككە ۇشىراسا، قايتادان باستادى؛ 10 رەت ساتسىزدىككە ۇشىراسا، جالعاستى جاسادى... اقىرىندا ولار بۇكىلدەي دەربەس ءبىلىم مەنشىك ۇقىعىنا يە ”لوپنۇر كولى كۇكىرت قىشقىل ماگني قوسالقى تيبىندەگى سور سۋدان كۇكىرت قىشقىل كاليدى الۋ“ سىندى تەحنولوگيانى زەرتتەپ شىعىپ، ەل ىشىندەگى اقتاڭداقتى تولتىردى، مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگى وسى سەبەپتى مەملەكەتتىك عىلىم - تەحنولوگيا العاباسارلىعى سيلىعىنىڭ 1 - دارەجەلى سيلىعىنا جانە جۇڭگو ونەركاسىپ ۇلكەن سيلىعىنا يە بولدى.
”مۇمكىن بولماۋدان دۇنيەنىڭ الدىڭعى قاتارىنا وتۋدە ءبىز جاڭالىق اشۋ كىلتىمەن سول ەسىكتى اشتىق“، - دەدى سۇرت بايىر.
قازىرگى زاۆود اۋماعى بۇرىنعىعا ۇقسامايدى. ەلەكتروندى ۇلكەن ەكراندا ءوندىرىس ورنىنداعى ءاربىر بۋىن ءدال ۋاقىتىندا كورىنەدى؛ تۇز الۋ ماشيناسى تۇز الابىنان وزدىگىنەن ارلى - بەرلى وتەدى، كۇزەتۋدى قاجەت ەتپەيدى؛ زەردەلى تۇزدى كول سيفرلاندىرۋ جۇيەسى كەن قازۋ، سور جەتكىزۋ، مانەرلەۋ سىندى جالپى بارىستى قامتىدى... وسىناۋ قيىرداعى قۇبا تۇزدە مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگى مەملەكەت دارەجەلى كاسىپورىن تەحنولوگيا ورتالىعىن، پوسدوكتور قىزمەت پۋنكتى سياقتى جاڭالىق اشۋ تۇعىرلارىن قۇرىپ، جالپى 230 تۇردەن استام پاتەنت الدى.
2023 - جىلى 12 - ايدا جىلىنا 5000 توننا كومىر قىشقىل ليتي ءوندىرۋ نىسانى سالىنىپ بولىپ وندىرىسكە قوسىلدى. جالاڭ كاليلى تىڭايتقىش كاسىپ سالاسىنان كالي مەن ليتيدى قاتار قولدانۋعا، بايلىقتان جان - جاقتى پايدالانۋعا دەيىن، مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگى ءبىر رەتكى كاسىپ سالاسى لوگيكاسىنىڭ دارەجەسىن جوعارىلاتتى.
قىزمەتكەرلەر مەن جۇمىسشىلاردىڭ تۇرمىسىندا دا وزگەرىستەر تۋىلدى. ولشەمدەندىرىلگەن مادەنيەت جانە دەنە تاربيە ورتالىعىندا باسكەتبول سارايى، قاۋىرسىن دوپ سارايى، ۇستەل دوپ بولمەسى سياقتىلار تولىق سايكەستىرىلدى؛ وسىزاماندانعان جاتاقتا تەلەۆيزور، اۋا رەتتەگىش سياقتىلاردىڭ ءبارى دايىن. كەشكە جاقىن شام جاعىلعاندا دوپ الاڭىنداعى الاقايلاعان ۇندەر مەن كۇلكى سىڭعىرى ءشول دالانىڭ تەرەڭ قويناۋىندا جاڭعىرىپ، ادام ءاپ - ساتتە قايدا جۇرگەنىن ۇمىتقانداي بولادى.
ءتىپتى دە بولماشى وزگەرىستەر توپىراقتا تۋىلدى. 2013 - جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگى سورتاڭدا وسەتىن وسىمدىك تۇقىمىن ەنگىزۋ سىناعىن ورىستەتىپ، 27 مۋ كەلەتىن تاجىريبە اتىزىن سالىپ، سورتاڭعا ءتوزىمدى 70 ءتۇرلى وسىمدىكتى سىناق رەتىندە ەكتى. قازىر اسحانانىڭ ەسىك الدى، جاتاق تەرەزەسىنىڭ سىرتى، زاۆود اۋماعىنداعى جولدىڭ ەكى جاعى بولماشى جاسىل جەلەك جامىلۋدا. سورتاڭ جەردە تىرشىلىك بوياۋى بىرتىندەپ كوبەيۋدە.
”داچيڭنان ۇيرەنۋدەن“ ”لوپنۇر كالي رۋحىنا“ دەيىن
2000 - جىلى مەملەكەت مەرەكەسىندە مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن جۇمىسشىلارى ءبىر ارادا باس قوسىپ، ءبىر قىزىل تۋ كەستەلەپ، تۋدىڭ بەتىنە ۇلكەن ارىپپەن مىناداي سوزدەر جازدى: بۇرىنعى داچيڭ رۋحىن ۇيرەنىپ، بۇگىنگى لوپنۇر كاليىنىڭ شۇعىلالى تابىستارىن جاراتايىق.
سول كەزدە لوپنۇر كولىندەگى سورلار ءالى دە اياق استىندا قاتقىل داۋىس شىعاراتىن، ال بۇل ءسوز ۇران ىسپەتتى اسپان اياسىن تورلاعان قۇمدى بوراندى تەسىپ ءوتتى.
20 - عاسىردىڭ 60 - جىلدارىندا داچيڭ مۇناي الابى جۇڭگونىڭ ”مۇناي تاپشىلىعى“ تاريحىن وزگەرتتى؛ جارتى عاسىردان كەيىن ۇقساس رۋحاني كوورديناتادا باسقا ءبىر توپ ادام جۇڭگونىڭ ”كالي جەتىسپەۋ“ تاعدىرىن وزگەرتتى. لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگىندەگىلەر سۋ دا جوق جەردە ەشتەڭەگە قاراماستان وسىزاماندانعان زاۆود قۇردى.
20 نەشە جىلدان بەرى قاجىرلىلىقپەن شارۋاشىلىق قۇرۋ بارىسىندا جەتىلگەن، كاسىپ سالالاندىرۋ بارىسىندا شىڭدالعان مۇنداي رۋحتى لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگىندەگىلەر ”لوپنۇر كالي رۋحىن“ − اۋىل شارۋاشىلىعىنا، اۋىل - قىستاققا، شارۋالارعا سۇيىسپەنشىلىك ورناتىپ، مەملەكەتتىڭ قامىن جەيتىن وتانشىلدىق رۋحى؛ تۇزدى كولگە ءوزىن ارناپ، قاجىرلىلىقپەن كۇرەس جۇرگىزىپ شارۋاشىلىق قۇرۋ رۋحى؛ وزىق تەحنولوگيا، ماڭگى توقىراپ قالمايتىن جاڭالىق اشۋ رۋحى؛ ءبىر نيەت، ءبىر تىلەكتە بولا وتىرىپ جاۋاپكەرشىلىكتى باتىلدىقپەن ارقالايتىن ۇجىمدىق رۋحى دەپ قورىتىندىلادى.
الايدا وسى بايىمداۋلارعا ۇڭىلسەڭىز، ونىڭ، ءىس جۇزىندە، ءتىپتى دە قاراپايىم ەكەنىن بايقايسىز: شىنتۋايتىندا، ءبىر توپ ساتسىزدىككە مويىنسال بولمايتىن ادامدار.
مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگى پارتكومىنىڭ شۋجيى، باس جوراسى لي شوۋجياڭ سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ تيپتىك ۋاكىل. 1999 - جىلى ول قالاداعى تاماشا تۇرمىستان باز كەشىپ، ىرىقتى تۇردە وسى قىلتاناق شىقپايتىن جەرگە بارۋدى وتىنەدى. 2016 - جىلى ول ورتالىق كوميتەت ۇگىت ءبولىمى جاعىنان ”ءداۋىر ۇلگىسى“ اتاعىن الدى، ماداقتاپ - سيلاۋ ءسوزى قىسقا عانا بولعانىمەن، ونىڭ 16 جىلدىق ءۇمىتىن تولىق جازدى.
ول سياقتى ادامدار ءالى دە وتە كوپ.
”العاش كەلگەندە، جىلىنا 200 نەشە كۇن 7 بالدان استام بوران سوعاتىن، جازدا جەر بەتىنىڭ تەمپەراتۋراسى 70 سەلتسي گرادۋسقا تايايتىن، قىستا نولدەن تومەن 30 سەلتسي گرادۋسقا دەيىن تومەندەيتىن“. سۇرت بايىر ەسكە الىپ بىلاي دەدى: بوران سوققان كەزدە تۇز الۋ ماشيناسىنداعى قىزمەتكەرلەر مەن جۇمىسشىلار نەشە تاۋلىك بويى شەگىنىپ شىعا الماي، جابدىق بولمەسىندە تۇرىپ، دايىن كەسپە جەپ، سۋ ءىشىپ، بوران باسىلعاندا عانا كەمەدەن تۇسەتىن.
لوپنۇر كولىندە ۋاقىت ءپىشىنى بار − ول سورعا سىزىلعان سىزاتتار، تۇز الابى جيەكتەرىندە ۇزدىكسىز قالىڭداعان كريستال، ونان دا ماڭىزدىسى، ماشينانىڭ گۇرىلىمەن قاباتتاسقان جەل داۋىسى. ارادا 26 جىل وتە شىقتى، مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگىندەگىلەر ارەكەتى ارقىلى مىناداي ءبىر ءىستى دالەلدەدى: ”اجال تەڭىزى“ اتالعان لوپنۇردا رۋحتىڭ تامىر تارتىپ، ءۇمىتتىڭ كوكتەۋىنە بولادى.
كۇن باتقاندا تۇز الابىنىڭ سۋ بەتىن ءبىر قابات قىزعىلت بوياۋ قاپتاپ، الىستاعى جابدىقتار جىم - جىرت بوي سوزۋدا. جەل ءالى دە سوققانىمەن، قۇلازىعان دالانى عانا ەسىپ وتكەن جوق. بۇل ارادا جول سالىندى، توك جەتكىزىلدى، سۋ تارتىلدى، شام جاعىلدى، ادامداردىڭ داۋىسى شىقتى − ال مۇنىڭ ءبارى دە كوپ جىلدىڭ الدىندا ءبىر توپ ادامنىڭ ”مۇمكىن ەمەس“ دەگەن سوزگە سەنگىسى كەلمەۋىنەن تۋىنداعان.
كۇندەر ءوتىپ، جىلدار اۋنادى. لوپنۇردىڭ تۇزى ءالى دە كريستالدانىپ تۇر. قۇلازىعان دالادان شۇعىلالى بولاشاققا دەيىنگى كەيبىر بۇرىلىستاردىڭ تاريحتا بەرىك ساقتالاتىندىعى داۋسىز − كەزىندەگى وسى”اجال تەڭىزى“ قازىر بايلىقتى جان - جاقتى اشۋدىڭ ”ءۇمىت قاينارىنا“ اينالدى.
قۋ مەدياندا جاڭا جول اشتى
ءتىلشى اسەرى
لوپنۇر تۇز الابى، شىنىندا، كوركەم، كوگىلدىر ءتۇستى سور سۋ بايتاق دالادا كەڭ كوسىلىپ، ءموپ - ءمولدىر شىمىرلاپ كوركەم كورىنىس قالىپتاستىرعان. مەملەكەتتىك قارجى قوسۋ توبى لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ولارعا ”مالديۆ“ دەگەن ادەمى ات قويعان. الايدا ىشكەرىلەي ۇڭىلگەننەن كەيىن عانا وسى ءبىر كوزدىڭ جاۋىن الاتىن كوركەمدىكتىڭ استارىندا جۇڭگونىڭ كاليلى تىڭايتقىش ونەركاسىبىنىڭ جارىم عاسىرعا سوزىلعان ماشاقاتتى ساپارىنىڭ جاتقاندىعىن بىلەسىز.
جەر كەپە زاۆود اۋماعىنىڭ كىرەر اۋزىندا جىم - جىرت تۇر، تۇز كەسەگىمەن جانە شيمەن توبەسى جابىلعاندا جاتىن ورىن بولادى؛ 400 كيلومەتر شالعاي جەردەن سۋ تاسىپ،ءاربىر ادام كۇنىنە ءبىر تەرموس سۋ عانا ىستەتەدى... وسى ەستەمەلەر جاپا - ماشاقات دەگەن ءسوزدى ابستراكت ءسوز ەمەس، قايتا سالماعى بار، ادامنىڭ توزىمدىلىگىن سىنايتىن بولمىسقا يە ەتتى. شەتەلدىك ماماندار ”مۇمكىن ەمەس“ دەپ كەسەتىپ ايتقاندا، لوپنۇر كاليلى تۇز سەرىكتەستىگىندەگىلەر داۋلاسقان جوق، تەك وزدەرىن سورعا ارناپ، قايتا - قايتا سىناپ كورۋ ارقىلى ەشكىم دە ءجۇرىپ كورمەگەن جول اشتى.
”لوپنۇر كالي رۋحى“ ەجەلدەن ۇران ەمەس، ول ناقتى ادامدى مەڭزەپ، ەشكىم كوز قىرىن سالماعان جەردە ”مۇمكىن ەمەس“ دەگەن ءسوزدى كۇن وتكەن سايىن بىرتىندەپ تەرىسكە شىعاردى. ءشول دالادا تەك كاليلى تىڭايتقىش ءوندىرىلىپ قانا قويماي، ونان دا ماڭىزدىسى، مەملەكەتتىڭ استىق حاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزى جونىندەگى، ءبىر ۇرپاق ادامنىڭ جاستىق شاعىن قالايشا ۋاقىتتىڭ سالماعىنا اۋىستىرعاندىعى جونىندەگى، ۇلتتىق ونەركاسىپتىڭ قىلتاناق شىقپايتىن جەردە باتىلدىقپەن جاڭا جول اشقاندىعى جونىندەگى جاۋاپ تا بار.
