تيانشاننىڭ سولتۇستىك بوكتەرىندە كوك اسپان قالىپتى جاعدايعا اينالدى
□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ءتىلشىسى لي شيڭ
بيىل جىل باسىنان بەرى، شينجياڭ تيانشاننىڭ سولتۇستىك بوكتەرىندەگى وڭىردە تاماشا اۋا رايى ۇزدىكسىز جالعاستى. الدىڭعى 5 ايدا تيانشاننىڭ سولتۇستىك بوكتەرىندەگى 17 اۋدان، قالانىڭ ورتاشا ساپالى كۇن سانى سالىستىرماسى سايكەس مەزگىلدەگىدەن ارتىپ، اۋىر لاستانعان كۇن سانى سالىستىرماسى سايكەس مەزگىلدەگىدەن ازايىپ، قورشاعان ورتانىڭ اۋا ساپاسى سايكەس مەزگىلدەگىدەن جاقساردى. ”باسىن كوتەرسە كوك اسپاندى كورۋ“ بۇقارانىڭ ارمانىنان الدەقاشان سەزىنۋگە بولاتىن كۇندەلىكتى تۇرمىسقا اينالدى.
وسى كوك اسپان جاۋاپناماسى ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ تابىس سەزىمىن، باقىت سەزىمىن، حاۋىپسىزدىك سەزىمىن شىنايى جوعارىلاتتى، سونداي - اق ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنا پارمەندى جاسىل قوزعالىس قۋاتىن ۇستەدى.
ۇزدىكسىز وڭاۋ ارقىلى كوك اسپان قالىپتى جاعدايعا اينالدى
ءتۇيىندى وڭىرلەردىڭ اتموسفەراسىنىڭ لاستانۋى قيىن ماسەلەسىن شوعىرلى شەشۋ ءۇشىن، شينجياڭ نازاردى وزەكتى قالا شوعىرىنا شوعىرلاندىرىپ دالمە - ءدال كۇش سالدى. 2023 - جىلى، 2024 - جىلى ”ءۇرىمجى − سانجى − شىحىزى“ ءوڭىرىنىڭ اتموسفەرا ورتاسىن وڭاۋدى اۆتونوميالى رايوننىڭ حالىق تۇرمىسىنا قاتىستى 10 ناقتى ىسىنە ۇزدىكسىز ەنگىزدى؛ 2025 - جىلى تيانشاننىڭ سولتۇستىك بوكتەرىندەگى قالالار شوعىرىنىڭ اتموسفەرا ورتاسىن وڭاۋدى حالىق تۇرمىسىنا قاتىستى 10 ناقتى ءىستىڭ ماڭداي الدى ورنىنا قويىپ، بايلىقتى شوعىرلاندىرىپ، كۇش - قۋاتتى شوعىرلاندىرىپ تۇتاس ءوڭىردىڭ لاستانۋىن وڭاۋدى ىلگەرىلەتتى.
ۇزدىكسىز قۇلشىنۋ ارقىلى 2025 - جىلى تيانشاننىڭ سولتۇستىك بوكتەرىندەگى قالالار شوعىرىنىڭ 5. PM2تىڭ ورتاشا قويۋلىعى، ورتاشا ساپالى كۇن سانى سالىستىرماسى، اۋىر لاستانعان كۇن سانى سالىستىرماسى سىندى 3 ءتۇرلى كورسەتكىشى تۇگەلدەي باقىلاۋ - تەكسەرۋ ساندى مالىمەتى بولعاننان بەرگى تاريحتاعى ەڭ جاقسى دەڭگەيگە جەتتى. كورنەكتى ساندى مالىمەت كوپ جىلدان بەرگى وڭاۋدا قول جەتكىزگەن ونىمدىلىكتەردى ايقىن دالەلدەدى.
بەرتىنگى جىلدارى، شينجياڭ قاينارىنان ساقتانۋ - تىزگىندەۋدى، كەشەندى شارا قولدانۋدى بىردەي يگەرۋگە تاباندى بولىپ، بيڭتۋان مەن جەرگىلىكتى ورىننىڭ بايلىعىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاي وتىرىپ بىرلەسىپ ساقتانۋدى، بىرگە وڭاۋدى تياناقتاندىرىپ، تيانشاننىڭ سولتۇستىك بوكتەرىندەگى تۇتاس وڭىردە اتموسفەرانىڭ لاستانۋىنان ساقتانۋ جانە ونى وڭاۋدان قامال الۋ شايقاسىن دالمە - ءدال، عىلمي، زاڭ بويىنشا ىلگەرىلەتىپ، اۋا ساپاسىن ۇزدىكسىز جاقسارتۋ نەگىزىن جان - جاقتى بەكەمدەدى.
2023 - جىلدان باستاپ، اۆتونوميالى رايون ءتۇيىندى وڭىرلەردىڭ اتموسفەراسىن وڭاۋ سەرپىنىن ۇزدىكسىز ارتتىرىپ، اۋا ساپاسىن ۇزدىكسىز جاقسارتۋ ارەكەت جوسپارىن جاساپ، اتقارىپ، ”ءۇرىمجى − سانجى − شىحىزى“، ”كۇيتۇن − مايتاۋ − شيحۋ“ سىندى 2 ۇلكەن اۋماقتى ارناۋلى وڭاۋ جوباسىن سايكەستى شىعارىپ، وڭىرگە، تۇرگە ءبولىپ نىسانالى وڭاۋدى اتقاردى. ”ءبىر كاسىپورىنعا ءبىر شارا“ بويىنشا ەگجەي - تەگجەيلى وڭاۋدى جاپپاي ىلگەرىلەتىپ، كومىر جاعاتىن، جىلۋ مەن ەلەكتردى بىرگە وندىرەتىن گەنەراتور اگراگاتتارىنىڭ ”ءۇشتى وزگەرتۋدە بىرلەسىپ ارەكەتتەنۋىن“ جاڭالاۋدى تارتىپپەن ىلگەرىلەتىپ، بولات - تەمىر، سەمەنت، كوكستەندىرۋ سياقتى ەنەرگيانى كوپ سارىپ ەتەتىن كاسىپ سالالارىندا ەرەكشە تومەن ىعىستىرۋدى جاپپاي قامتۋدى ورىندادى؛ شينجياڭنىڭ تازا ەنەرگيا بازاسىن جەدەل قۇرىپ، بىتىراندى كومىردى اداقتاۋدى تۇتاس ءوڭىر بويىنشا ىلگەرىلەتتى؛ مولاڭ زات تاسىمالى قۇرىلىمىن ساپالىلاندىرىپ، ”تاس جولدان تەمىر جولعا اۋىسۋ“ سىندى جاسىل تاسىمال ۇلگىسىن كۇش سالا اتقاردى.
كاسىپ سالاسى، ەنەرگيا، قاتىناس − تاسىمال سىندى 3 ۇلكەن قۇرىلىمدى ۇزدىكسىز رەتتەۋ ارقىلى كوپ ءتۇرلى لاستاۋشى زاتتاردى سايكەستى باسقارۋ − مەڭگەرۋدى، ءوڭىر اتتاپ سايكەستى وڭاۋدى تەرەڭدەتۋ ارقىلى تيانشاننىڭ سولتۇستىك بوكتەرىنىڭ اۋا ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ ىشكى قوزعاۋشى كۇشىن ۇزدىكسىز كۇشەيتتى.
عىلىم - تەحنولوگيا ارقىلى قۋات ۇستەپ، لاستانۋعا توتەپ بەرۋدى كۇشەيتتى
لاستاۋ قاينارىن دالمە - ءدال تۇراقتاندىرۋدى قالاي جۇزەگە اسىرۋ، لاستانۋ بارىسىن الدىن الا مەجەلەۋ لاستانۋدى وڭاۋ ونىمدىلىگىن تەرەڭدەتۋدىڭ شەشۋشى تۇتقاسىنا اينالدى. شينجياڭ سيفرلانعان، زەردەلىلەنگەن تەحنولوگيادان پايدالانۋعا تاباندى بولىپ، عىلىم - تەحنولوگيالىق تاسىلدەر ارقىلى ”سەزىنۋ − الدىن الا تۇجىرىم جاساۋ − شارا اتقارۋ“ سىندى تۇتاس تىزبەكتى ىركىلىسسىزدەندىرىپ، لاستانۋدى وڭاۋ ۇلگىسىنىڭ بۋىن جاڭالاپ دارەجەسىن جوعارىلاتۋدى ىلگەرىلەتتى.
شىلىڭگىر جازدا جولدا جينالعان شاڭ - توزاڭدى اۆتوماتتى باقىلاۋ - ولشەۋ ماشيناسى سانجى قالاسىنىڭ كوشەلەرىن كەسىپ ءوتتى، اۆتوكولىكتىڭ ىشىندەگى ەلەكتروندى ەكرانداعى ساندى مالىمەت قيسىق سىزىقتارى ناقتى ۋاقىتتا وزگەرىپ تۇر. ”5 سەكۋندتا ساندى مالىمەتتى شىعارادى، ءبىر جاعىنان ءجۇرىپ، ءبىر جاعىنان ’شاڭ - توزاڭ كارتاسىن‘ سالادى“. باقىلاۋ - ولشەۋ قىزمەتكەرلەرى ەكراندى ءتۇرتىپ، GPS ورىن تۇراقتاندىرۋ جۇيەسى جولداعى جينالعان شاڭ - توزاڭ كوتەرىمدىلىگىن كورۋگە بولاتىن سپەكترگە اينالدىردى. سانجى وبلىستىق ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ جالپىلىق اكىمشىلىك زاڭ اتقارۋ تارماق اترەتىنىڭ باستىعى ياڭ يۋانچۇن بىلاي دەپ ءتۇسىندىردى: ”اۆتوماتتى ماشينا ءداستۇرلى باقىلاۋ - ولشەۋدەگى كەڭىستىك قالتارىس رايونىن تولىق تەكسەرىپ، لاستاۋ قاينارىنىڭ قالىپتاسۋىنا مۇمكىندىك قالدىرمادى“.
”14 - بەسجىلدىق“ مەزگىلىندە شينجياڭنىڭ رايون مەڭگەرۋىندەگى قورشاعان ورتا اۋا ساپاسىن باقىلاۋ - ولشەۋ توراپ ءتۇيىنىنىڭ سانى ”13 - بەسجىلدىقتىڭ“ سوڭىنداعى 77دەن 123كە كوبەيدى. ”15 - بەسجىلدىق“ مەزگىلىندە رايونىمىز تاعى قالانىڭ اۋا ساپاسىن باقىلاۋ - ولشەۋ تۇيىندەرىن ورنالاستىرۋدى ۇزدىكسىز ساپالىلاندىرىپ، كەمەلدەندىرىپ، تۇتاس ءوڭىردىڭ اۋاسىن باقىلاۋ - ولشەۋ تورىن ءجيى توقىدى.
كەمەلدى باقىلاۋ - ولشەۋ جۇيەسىنە سۇيەنگەن شينجياڭ اۋا رايى اۆتوماتتى پۋنكتى جەر بەتى كليماتىن باقىلاۋ - ولشەۋ، جاساندى سەرىك ارقىلى الىستان اڭعارۋ سياقتى كوپ ولشەمدى مول ساندى مالىمەتتەردى بىرىكتىرىپ، اتموسفەرانى باقىلاۋ - مەڭگەرۋدىڭ ءبىر تۇلعالانعان ۇلكەن ساندى مالىمەت تۇعىرىن ورناتىپ، اۋىر لاستانعان اۋا رايىنان ورتا، ۇزاق مەرزىمدىك الدىن الا مالىمەت بەرۋدىڭ، قىسقا مەرزىمدىك ساقتاندىرۋدىڭ دالمە - دالدىگىن كورنەكتى جوعارىلاتتى. بۇكىل رايوننىڭ اتموسفەرا ورتاسىن باقىلاۋ - باسقارۋ ءداستۇرلى ”ادام كۇشىمەن شارلاپ تەكسەرۋدەن“ ”تەحنولوگيالىق ساقتانۋدى نەگىز ەتۋ، ادام كۇشىمەن ساقتانۋدى ەڭ تومەنگى شەكتەن تۇسىرمەۋ“ ۇلگىسىنە بۇرىلىس جاساۋدى جۇزەگە اسىرىپ، باقىلاۋ - باسقارۋ ونىمدىلىگىن، لاستانۋدى ءبىر جاقتى ەتۋدىڭ دالمە - دالدىگىن زور دارەجەدە جوعارىلاتىپ، اۋىر لاستانۋ بارىسىندا ”ەرتە تۇجىرىم جاساۋدى، ەرتە ورنالاستىرۋدى، ەرتە ءبىر جاقتى ەتۋدى“ شىنايى ورىندادى.
كۇندەلىكتى باقىلاۋ - ولشەۋ، باقىلاۋ - باسقارۋدان سىرت، شينجياڭ اتموسفەرانى وڭاۋدىڭ الدىڭعى لەگىندەگى عىلمي زەرتتەۋدەن قامال الۋدى تەڭ قادامدا ورنالاستىرىپ، تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋ ارقىلى اۋا ساپاسىنىڭ ۇزدىكسىز جاقسارۋىنا وزەكتى تىرەك ازىرلەدى. «تيانشاننىڭ سولتۇستىك بوكتەرىندەگى قالالار شوعىرىنىڭ اتموسفەراسىنىڭ لاستانۋىنان ساقتانۋ جانە ونى وڭاۋداعى تىرەكتى تەحنولوگيالاردان شوعىرلى ۇلگى كورسەتۋ»، «”ءۇرىمجى − سانجى − شىحىزى“ ءوڭىرىنىڭ اتموسفەراسىنىڭ اۋىر لاستانۋىنىڭ جالپىلىق قالىپتاسۋ سەبەبى جانە ىشكەرىلەي وڭاۋ تەحنولوگياسىن زەرتتەۋ» سىندى ەكى ءىرى ءتۇيىندى عىلمي زەرتتەۋ نىسانىن تياناقتاندىرۋدى، اتقارۋدى جوعارى ولشەممەن ىلگەرىلەتىپ، مەملەكەت دارەجەلى، اۆتونوميالى رايون دارەجەلى كەلەلى ەكولوگيالىق ورتا جونىندەگى عىلمي زەرتتەۋ تاقىرىپتارىن بەلسەنە ءوتىنىش ەتىپ، عىلمي زەرتتەۋ، باقىلاۋ - ولشەۋ جەتىستىكتەرىنىڭ كادەگە جاراپ تياناقتانۋىن ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتتى.
بيڭتۋان مەن جەرگىلىكتى ورىن بىرلەسىپ ارەكەتتەنىپ، زاڭ اتقارۋدى باقىلاۋ - باسقارۋدى كۇشەيتتى
تيانشاننىڭ سولتۇستىك بوكتەرىندەگى قالالار شوعىرى بيڭتۋانداعى كوپتەگەن شى - قالالاردى قامتيدى، وڭىرلەر ايقاسقان، لاستاۋ قاينارى ءبىر - بىرىمەن جالعاسقان، تەك ”بيڭتۋان مەن جەرگىلىكتى ورىن ءبىر تۇتاس جۇيە“ يدەياسىن بەرىك ورناتقاندا عانا بىرگە ساقتانۋدى، بىرگە وڭاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.
”14 - بەسجىلدىق“ مەزگىلىندە شينجياڭ بيڭتۋان مەن جەرگىلىكتى ورىننىڭ بىرلەسىپ ارەكەتتەنۋىنە، بىرگە ساقتانۋىنا، بىرگە وڭاۋىنا تاباندى بولىپ، ”ءبىر تۇتاس جوبالاۋ، ءبىر تۇتاس ساياسات، ءبىر تۇتاس ولشەم، ءبىر تۇتاس تالاپ، ءبىر تۇتاس ىلگەرىلەتۋ“ سىندى قىزمەت تالابىنا تاباندى بولىپ، بيڭتۋان مەن جەرگىلىكتى ورىننىڭ كومەكتەسۋ - سۇيەمەلدەۋىن ءۇرتىس 5 جىل 26 رەت ورىستەتىپ، كاسىپورىندارعا 2882 رەت كومەكتەستى، سۇيەمەلدەدى، ەكولوگيالىق ورتا ماسەلەسىنەن 4153ىن بايقاپ جانە شەشۋدى ىلگەرىلەتىپ، وڭىرلىك اتموسفەرانىڭ لاستانۋىن وڭاۋعا پارمەندى تىرەك ازىرلەدى.
كۇز، قىس ماۋسىمدارىندا اۋىر لاستانۋدان ساقتانۋدى جانە تىزگىندەۋدى ناقتى يگەرۋ ءۇشىن، 2025 - جىلى شينجياڭ «تيانشاننىڭ سولتۇستىك بوكتەرىندەگى قالالار شوعىرىنىڭ كۇز، قىس ماۋسىمدارىندا اتموسفەرانىڭ لاستانۋىنان ساقتانۋ جانە ونى وڭاۋ بويىنشا بىرلەسىپ ساقتانۋ، بىرلەسىپ تىزگىندەۋ قىزمەت مەحانيزمىن» بەلگىلەپ، قاتىستى تاراۋلاردىڭ، ايماق، وبلىس، قالالاردىڭ، شى - قالالاردىڭ كۇز، قىس ماۋسىمدارىندا اۋىر لاستانعان اۋا رايىنان بىرلەسىپ ساقتانۋ جانە ونى بىرلەسىپ تىزگىندەۋ قىزمەتىن تىڭعىلىقتى ىلگەرىلەتۋىن ءبىر تۇتاس جوسپارلادى.
بيڭتۋان مەن جەرگىلىكتى ورىننىڭ سەلبەسىپ وڭاۋ جۇلگەسىندە اۆتونوميالى رايون كوپ ساتىلى ەكولوگيالىق ورتا بويىنشا زاڭ اتقارۋدى باقىلاۋ - باسقارۋ جۇيەسىن ۇزدىكسىز كەمەلدەندىرىپ، ءار جاقتىڭ لاستانۋدى وڭاۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ساتىلار بويىنشا ناقتىلاندىردى.
”عىلىم - تەحنولوگيانىڭ قۋات ۇستەۋى + ءۇش دارەجە بويىنشا بىرلەسىپ ارەكەتتەنۋ“ باقىلاۋ - قۋزاۋ، كومەكتەسۋ - سۇيەمەلدەۋ جۇيەسىن ورناتتى. ينتەرنەت ساندى مالىمەتى، اۆتوماتتى باقىلاۋ - ولشەۋ، جاساندى سەرىك ارقىلى الىستان اڭعارۋ سياقتى عىلىم - تەحنولوگيالىق تاسىلدەرگە سۇيەنىپ، لاستانۋ ماسەلەسىن دالمە - ءدال بايقاپ جانە جەتكىزىپ، وڭىردەگى ايماق، وبلىس، قالا، اۋدان، قالا، رايون، بيڭتۋاننىڭ شى - قالالارىنداعى زاڭ اتقارۋشى قىزمەتكەرلەردى ءۇش دارەجە بويىنشا بىرلەسىپ قيمىلداپ باقىلاۋ، كومەكتەسۋ - سۇيەمەلدەۋ قىزمەتىن ورىستەتۋگە ۇيىمداستىرىپ، ”بايقاۋ − جەتكىزۋ − تۇزەتۋ − اڭىس ەتۋ“ سىندى تۇيىق اينالىمدى باسقارۋدى قالىپتاستىرىپ، كاسىپورىنداردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋداعى نەگىزگى تۇلعالىق جاۋاپكەرشىلىگى مەن قاراستى جەردىڭ باقىلاۋ - باسقارۋ جاۋاپكەرشىلىگىن شىنايى ناقتىلاندىردى.
ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋدى باقىلاۋ - باسقارۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىردى. لاستاۋشى زات شىعارۋعا رۇقسات ەتۋ كۋالىگىنىڭ ساپاسىن، سونداي - اق اتقارۋ مالىمەتىن تەكسەرۋدى كۇشەيتىپ، بولات - تەمىر، سەمەنت جانە قاعاز جاساۋ سياقتى ءتۇيىندى كاسىپتەردىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىن ساناققا الۋ مەن لاس زاتتاردى ىعىستىرۋعا رۇقسات ەتۋ ءتۇزىمىن ءتۇيىلىستىرۋدى ىلگەرىلەتتى. اۋىر لاستانعان اۋا رايىنا شۇعىل توتەپ بەرۋ دايىندىق جوباسىن ساپالىلاندىرىپ، بيڭتۋان مەن جەرگىلىكتى ورىن ءبىر تۇلعالانعان، تاراۋلار بىرلەسىپ ارەكەتتەنەتىن، جوعارى مەن تومەن سايكەسەتىن شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋ بويىنشا اتتانىسقا كەلتىرۋ جۇيەسىن ورناتىپ، اۋىر لاستانعان اۋا رايىنا توتەپ بەرۋدىڭ ”شۇعىل جاعدايعا ىرىقسىز توتەپ بەرۋدەن“ ”ىرىقتىلىقپەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋگە“ قاراي بۇرىلىس جاساۋىن ىلگەرىلەتىپ، اۋىر لاستانۋدى دالمە - ءدال وڭاۋدى، شۇعىل كەزدە دەرەۋ ازايتۋدى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىردى.
نىسانانى ءدال كوزدەپ، ۇزاق ۋاقىت ەڭبەك ەتتى. شينجياڭ اتموسفەرانى وڭاۋ بويىنشا شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋ، باسقارۋ - مەڭگەرۋدى ۇزدىكسىز ەگجەي - تەگجەيلىلەندىرىپ، ءوڭىر اتتاعان بىرلەسىپ زاڭ اتقارۋدى كۇشەيتىپ، لاستانۋدى تىزگىندەۋ قورعانىس شەبىن بەكەمدەپ، اۋا ساپاسىنىڭ جاقسارۋ ونىمدىلىگىن بەكەمدەپ، اشىق اسپاننىڭ تيانشاننىڭ سولتۇستىك بوكتەرىندە قالىپتى جاعدايعا اينالۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى.
