− شينجياڭ مال فەرماسى مەن حىبەيدىڭ تاڭشانىنىڭ جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتان بەرگى تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىگى
□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى سۇڭ ۋيگو
7 ـ ايدىڭ 28 ـ كۇنى موڭعۇلكۇرە اسكەري جىلقى فەرماسى تۇرعىندار اۋلاسىندا جاسى 70تەن اسقان حوكا ايەلىمەن بىرگە تەلەۆيزوردان حابار كورىپ وتىرعاندا، وتكەن ىستەر كەنەت ەسىنە ٴتۇستى.
”تاڭشانداعى اۋىر جەر سىلكىنىسى بولعانىنا بۇگىن تۇپ ـ تۋرا 50 جىل بولدى“. حوكانىڭ سوزىنەن كوڭىل ٴبولۋ اڭعارىلىپ تۇرعان ـ دى، ”ٴبىز شينجياڭدا تۇرامىز، حىبەيدىڭ تاڭشانىنان تىم شالعايدا بولعانىمىزبەن، ول جەردى ەستەن شىعارعان ەمەسپىز“.
جارتى عاسىردىڭ الدىندا شينجياڭنىڭ اسكەري جىلقىلارىن جەر سىلكىنگەن وڭىرگە كومەككە اتاعان ىستەر ونىڭ ەسىنە بىرتىندەپ ورالدى.
تاۋ اسىپ، تاس باسىپ، ۇزاق جول ٴجۇرىپ جىلقى جەتكىزىپ، تاڭشانعا كومەكتەستى
1976 ـ جىلى 7 ـ ايدىڭ 28 ـ كۇنى تاڭعى ساعات 3تەن 42 مينۋت وتكەندە حىبەيدىڭ تاڭشانىندا 7.8 بال جەر سىلكىندى، اينالاسى 23 سەكۋندتا ٴبىر ونەركاسىپ قالاسى جەرمەن جەكسەن بولدى.
سول كەزدە 26 جاستاعى حوكا راديودان جەر سىلكىنىسى جونىندەگى حاباردى ەستىپ قاتتى ابىرجىدى. كىشكەنتايىنان موڭعۇلكۇرەدە تۇرمىس كەشىرىپ كەلگەن ول تاڭشاننىڭ قاي جەردە ەكەنىن دە، وسى اپاتتىڭ زيانىنىڭ قانشالىق اۋىر بولعانىن دا مەجەلەي المايتىن ەدى، تەك راديودان تاڭشانعا شۇعىل كومەك قاجەت دەگەن ٴبىر اۋىز ٴسوزدى ەسىندە بەرىك ساقتادى.
شينجياڭ اسكەري رايونىنىڭ ٴبىر رەتكى كومەكتەسۋ بۇيرىعى شينجياڭ مەن حىبەيدى تىعىز بايلانىستىردى. شينجياڭ اسكەري رايونى تاڭشانعا 4550 اسكەري جىلقىنى تەگىن كومەككە بەرۋدى ۇيعارىپ، اپاتقا ۇشىراعان وڭىردەگى حالىقتىڭ ٴوندىرىستى، قۇرىلىستى تەز ارادا قالپىنا كەلتىرۋىنە كومەكتەستى. مىندەت موڭعۇلكۇرە، تەكەس، نىلقى، اراتۇرىك سىندى 4 ۇلكەن اسكەري جىلقى فەرماسىنا ٴبولىندى، مۇنىڭ ىشىندە موڭعۇلكۇرە اسكەري جىلقى فەرماسى (قازىرگى موڭعۇلكۇرە جىلقى فەرماسى) 3000 اسكەري جىلقى دايىنداۋ جانە جەتكىزۋ مىندەتىن ۇستىنە الدى.
ەندى عانا مال شيپاگەرى بولعان حوكا اسكەري جىلقى تاڭداۋ اترەتىنە ىرىقتىلىقپەن قاتىناستى.
”بۇل جىلقىلاردى ٴوز بالامداي كورەمىن، قازىر مەملەكەت قاجەت ەتكەن ەكەن، بەرۋىم كەرەك“. حوكا بىلاي دەدى: ٴوزىم تەلىپ باققان 10 نەشە اسكەري جىلقى تۇگەلدەي تاڭدالدى، اتتانار الدىندا اكەم جىلقىنىڭ جالىن قايتا ـ قايتا سيپاپ، جايشىلىقتا بەرۋگە قيمايتىن جەم ـ شوپتەرىن الىپ شىعىپ، جورىققا اتتانعالى تۇرعان وفيتسەرلەر مەن اسكەرلەرگە قوناعاسى بەرگەندەي جىلقىلاردى تويا ازىقتاندىردى.
ابدەن جىرا سالىپ سەمىرگەن، دەنە ٴبىتىمى كەسەك 3000 اسكەري جىلقىنى تاڭداپ بولعاننان كەيىن، موڭعۇلكۇرە اسكەري جىلقى فەرماسى مالشىلاردى، مال شيپاگەرلەرىن، اۋىل ـ قىستاق شيپاگەرلەرىن اسكەري جىلقىلاردى قورعاپ جەتكىزۋ اترەتىنە قاتىناسۋعا ۇندەدى.
”مەن تاڭشانعا جىلقى جەتكىزۋگە بارامىن، سەن باراسىڭ با“؟ ـ دەپ حوكا ٴۇشىنشى ٴىنىسى شاگىچەدەن سۇرادى.
”سەن بارساڭ مەن دە بارامىن“، ـ دەدى شاگىچە تاباندا ماقۇل بولىپ.
1977 ـ جىلى 6 ـ ايدا اعايىندى حوكا 120دان استام جىلقىنى قورعاپ جەتكىزۋشىمەن بىرگە جولعا شىقتى. بارلىق ادامنىڭ كوڭىلىندە تەك ٴبىر عانا سەنىم بار: اسكەري جىلقىنى تاڭشانعا امان ـ ەسەن جەتكىزۋ.
باسقارۋ ـ قورعاۋعا قولايلى بولۋ ٴۇشىن موڭعۇلكۇرە اسكەري جىلقى اترەتى 20عا جۋىق شاعىن اترەتكە ٴبولىندى، ولار شىعىسقا قاراي ٴجۇرىپ، تەكەس اۋدانىن، كۇنەس اۋدانىن باسىپ ٴوتىپ، بايىنبۇلاق ساحاراسىنان ٴوتىپ، سولتۇستىككە قاراي تيانشان اسۋىنان اسىپ، ٴۇرىمجى باتىس پويەز بەكەتىنە جەتكەننەن كەيىن جىلقىلارىن اراتۇرىك اسكەري جىلقى فەرماسىنان تاسىلاتىن اسكەري جىلقىلارعا قوسۋدى جوسپارلادى.
ساحارادان، وزەندەردەن ٴوتۋ، اسۋلاردان اسۋ، ٴۇيىرلى قاسقىردىڭ شابۋى، جول بەتىنىڭ ويلى ـ شۇڭقىرى، اسكەري جىلقىلاردىڭ بايقاماي ۋلى ٴشوپ جەپ قويۋى... جول بويى ٴتۇرلى حاۋىپ ـ قاتەرلەر تولاستامادى، بارلىعى مالشىلاردىڭ كۇندىز ـ ٴتۇنى دەن قويا كۇتىمدەۋىنىڭ ارقاسىندا عانا شەشىلدى.
جول بويى ٴبىر رەت تىنىعىپ رەتتەلگەندە، ٴبىر شاعىن اترەت 100 اسكەري جىلقىدان ايرىلىپ قالدى. ”ٴبىردە ـ ٴبىر جىلقىنى جوعالتۋعا بولمايدى! ٴسوز جوق، بارلىعىن تاۋىپ اكەلۋ كەرەك!“ ساسقالاقتاعان قالىڭ ادام ٴىز ـ دەرەگى بويىنشا تۇپ ـ تۋرا ٴبىر كۇن ىزدەپ اقىرى اسكەري جىلقىلاردى تۇگەل تاۋىپ اكەلدى.
48 كۇن ۇزاق جول باسقاننان كەيىن موڭعۇلكۇرە اسكەري جىلقى اترەتى ٴۇرىمجى باتىس پويەز بەكەتىنە ٴساتتى جەتىپ، ەكىنشى ساپار − تەمىر جول تاسىمالىن باستاماق.
اسكەري جىلقىنى جەتكىزەتىنى جۇك پويەزى، مالشىلار جىلقىمەن بىرگە تۇرادى، توسەك جوق، تەرەزە جوق، ٴتىپتى، وتىراتىن ورىن دا جوق. باستابىندا مالشىلار جەم ـ شوپكە سۇيەنىپ تىنىعادى، جەم ـ ٴشوپتىڭ بىرتىندەپ ازايۋىنا بايلانىستى كوپشىلىك امالسىز جەرگە وتىرىپ دەمالدى.
”تۇپ ـ تۋرا 7 كۇن، 7 ٴتۇن، ۆاگون ٴىشى جىلقى تەزەگى مەن نەسەبىنىڭ كۇلىمسى يىسىنە تولدى“. شاگىچە ەسكە الىپ بىلاي دەدى: ورتا قانشالىق ناشار، جول قانشالىق جاپالى بولسا دا، ٴار جولى پويەز توقتاعان كەزدە كوپشىلىكتىڭ ەڭ الدىمەن ىستەگەن ٴىسى − پويەزدەن ٴتۇسىپ سۋ الىپ، اسكەري جىلقىلارعا سۋ تولىقتاپ، جەم ـ ٴشوپ بەرۋ بولدى.
”جول بويىنداعى ارىپ ـ شارشاۋ مەن جاپا ـ ماشاقاتتان پويەز تاڭشان بەكەتىنە كىرگەن ساتتە عانا تۇگەلدەي ارىلدىق“، ـ دەدى حوكا.
بوحاي تەڭىزىنە تامىر تارتتى، جىلقىلار جاڭا مەكەنگە ورنالاستى
بيىل 91 جاستاعى چاڭ چيڭ كەزىندە تاڭشان ايماقتىق پارتكومنىڭ ۇگىت بولىمىندە قىزمەت ىستەگەن، ول فوتو اپپاراتپەن اسكەري جىلقىلاردىڭ تاڭشانعا جەتكەن باعالى كورىنىسىن ەستەلىككە العان: تاڭشانداعى بۇقارا اسكەري جىلقىلاردىڭ كەلگەنىن قىزۋ قارسى الىپ سىرناي تارتىپ، الاقايلاپ، بەكەتكە قارسى الۋ ۇرانى تولتىرا جاپسىرىلدى.
مالشىلار تاڭشان قالا رايونىنا كىرگەندە قۇلاعان قۇرىلىستار مەن قيراندىلاردى كوردى، كوز الداعى قيراندىلار كۇشتى جەر سىلكىنىسىنىڭ اۋىر سوققىسىن ٴۇنسىز بايانداپ تۇرعانداي. 3 كۇن تىنىعىپ العاننان كەيىن قورعاپ جەتكىزۋ اترەتىندەگىلەر كەرى قايتتى، اسكەري جىلقىلار تاڭشاندا قالىپ اپاتتان كەيىنگى قيراندىنى تازالاۋدىڭ، ەگىس تاسىمالىنىڭ نەگىزگى ەڭبەككۇشىنە اينالدى.
سول كەزدە فىڭنان اۋداندىق توڭكەرىستىك كوميتەت ٴوندىرىس قولباسشىلىق شتابى قازىنا ـ ساۋدا گرۋپپاسىنىڭ باستىعى ۋاڭ فىڭتيڭ بىلاي دەپ تانىستىردى: تاڭشان وسى اسكەري جىلقىلاردى اۋىل ـ قالاشىقتارعا ٴبىر تۇتاس ٴبولىپ، اپاتتان كەيىنگى قايتا قۇرۋ مەن اۋىل شارۋاشىلىق وندىرىسىنە جاپپاي قاتىناستىردى.
1977 ـ جىلى 9 ـ ايدىڭ 27 ـ كۇنى «تاڭشان ەڭبەك گازەتى» جاريالاعان ٴبىر حاباردا بىلاي دەپ جازىلعان: ”باتىس بولىكتەگى شەكارا وڭىردەن كەلگەن جىلقىلار اپات تۋىلعان وڭىردەگى حالىق گۇڭشىلارى مەن ٴوندىرىس اترەتتەرىنە ورنالاستىرىلدى...“
”شينجياڭنىڭ اسكەري جىلقىسى ەرەكشە كومپىس، جەر جىرتۋ، جۇك تاسۋ بولسىن بارلىعىنا جاراپ تۇر“. تاڭشان قالاسى فىڭنان رايونى شۇيگىجۋاڭ قالاشىعى «شينحىتوۋ» گازەتىنىڭ بۇرىنعى باس رەداكتورى ليۋ جۇڭحۋان ەسكە الىپ بىلاي دەدى: ”سول جىلدارى ٴوندىرىس اترەتىندە اربا ايداۋعا جاۋاپتى بولعان ەكىنشى كىشى اكەمە كۇرەڭ اسكەري جىلقى ٴبولىندى، بالا كەزىمدە مەن ۇنەمى اسكەري جىلقىنى جەتەكتەپ جەر جىرتاتىنمىن، اسكەري جىلقى شەككەن ارباعا وتىرعانىما ماقتاناتىنمىن. جايشىلىقتا ەكىنشى كىشى اكەمنىڭ جىلقى ۇيرەتۋى قاتاڭ بولاتىن، ٴبىراق قاشاندا قۇنارلى جەم ـ شوپكە جۇگەرى، بۇرشاق قاۋىزىن قوسىپ اسكەري جىلقىعا بولەك بەرەتىن، ەكىنشى كىشى اكەم: بۇل شينجياڭنىڭ تاڭشانعا كومەككە بەرگەن اپاتتان قۇتقارۋ جىلقىسى، جاقسى قاراماساق بولمايدى“، ـ دەيتىن.
20 ـ عاسىردىڭ 70 ـ جىلدارىنىڭ سوڭىندا شينجياڭنىڭ 4550 اسكەري جىلقىسى بوحاي تەڭىزىنىڭ جاعاسىن مەكەندەپ، وزدەرى شايقاس جاساعان جەردە ارت ـ ارتىنان ۇزاق ۇيقىعا كەتتى.
تاۋ ـ وزەنگە سۇيىسپەنشىلىگىن ارناپ، 50 جىل تىلەكتەس بولدى
سول جىلى مالشىلار قايتاتىن كەزدە اپات ازابىنان ٴالى ارىلا قويماعان تاڭشان ”الىسسىنباي اسكەري جىلقى جەتكىزىپ بەردى، ارميا مەن حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگى تەرەڭ“ دەگەن جازۋ باسىلعان ستاكان، شاۋگىم، فارفور تاباقتاردى مالشىلارعا تارتۋ ەتتى. حىبەي ولكەلىك پارتكوم، تاڭشان ايماقتىق پارتكوم شينجياڭ اسكەري رايونىنا جولداعان العىس حاتىندا بىلاي دەپ جازدى: ”جەتكىزىپ بەرگەن اسكەري جىلقىلارىڭىز تاڭشان حالقى ٴۇشىن ماتەريالدىق جاقتان زور قولداۋ بولىپ قانا قالماستان، مۇنان دا ماڭىزدىسى، پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ قامقورلىعىن جەتكىزدى“.
بۇكىل ەل ٴبىر نيەت، ٴبىر تىلەكتە بولىپ كومەكتەسۋدىڭ ارقاسىندا، تاڭشان اۋىر كۇندەردى ارتقا تاستاپ قايتا كوركەيىپ، قالانىڭ دامۋى كۇن سايىن جاڭارىپ، اي سايىن تۇلەجىدى. 2024 ـ جىلى تاڭشان رايونىنىڭ ٴوندىرىس جالپى قۇنى ٴبىر تريلليون يۋاننان اسىپ، حىبەيدىڭ تۇڭعىش تريلليون يۋاندىق GDP قالاسىنا اينالدى. 2025 ـ جىلى بۇل سان ٴبىر تريلليون 45 ميلليارد 20 ميلليون يۋانعا جوعارىلاپ، حىبەي ولكەسىنىڭ GDPنىڭ %21.2ىن يەلەدى.
تۇرمىسى كۇن سايىن شالقىعان تاڭشان حالقى كەزىندە تاۋ ـ وزەننەن ٴوتىپ اسكەري جىلقى جەتكىزگەن شينجياڭداعى ٴار ۇلت مالشىلارىن ەشقاشان ۇمىتپايدى.
2017 ـ جىلى بەيجيڭدىك ٴبىر حۇجاتتى فيلم رەجيسسەرى جاۋ رونان موڭعۇلكۇرەگە بارىپ تەكسەرۋ ـ زەرتتەۋ جۇرگىزدى. قارت مالشىلار بۇل حاباردى ەستىپ، جان ـ جاقتان كەلىپ وعان اسكەري جىلقى جەتكىزگەن وتكەن ىستەردى بايانداپ بەردى. جاۋ رونان بۇدان قاتتى اسەرلەنىپ، وسىدان كەيىن نەگىزىنەن ٴار جىلى موڭعۇلكۇرەگە بارىپ قارتتارعا امانداسىپ تۇراتىن بولدى. 2021 ـ جىلى 8 ـ ايدا جاۋ رونان اسكەري جىلقىنىڭ تاڭشانعا بارۋى جونىندەگى حۇجاتتى فيلم ٴتۇسىردى، سونداي ـ اق ٴوزى قارجى توپتاپ، جاقسىلىق قايسار مەن تۇرسىن التاي سىندى 2 مالشىمەن بىرگە تاڭشانعا قايتا باردى.
بيىل 7 ـ ايدىڭ باسىندا 91 جاستاعى كاريا چاڭ چيڭ موڭعۇلكۇرەگە ارنايى كەلدى، ول جارتى ٴومىر قاستەرلەپ ساقتاعان كونە سۋرەتتى قارت مالشىعا بەردى ٴارى قايتا ـ قايتا العىس ايتىپ: ”سول جىلدارى شينجياڭ بەرەتىن بوداۋمەن ەسەپتەسپەي نەشە مىڭ اسكەري جىلقى اكەلدى، بۇل دوستىق سۇيىسپەنشىلىكتى ٴبىز تاڭشاندىقتار ماڭگى ۇمىتپايمىز“، ـ دەدى.
تاڭشان راديو ـ تەلەۆيزيا ستانسياسىنىڭ ٴتىلشىسى جياڭ نان قىزمەتتەستەرىمەن بىرگە 2021 ـ جىلعى قايتا قاۋىشۋ حيكاياسىنا تىلشىلىك جاسادى، ٴتۇرلى ماتەريالداردى ۇزدىكسىز جيناۋ بارىسىندا ول ٴبىر ەستەلىككە الۋشىدان موڭعۇلكۇرەگە ۇزدىكسىز نازار اۋداراتىن، اسكەري جىلقىعا نازار اۋداراتىن ەرىكتىگە اينالىپ، اپپارات كوزى ارقىلى تاڭشان مەن موڭعۇلكۇرەنىڭ تاعى دا قارىم ـ قاتىناس جاسايتىن كوپىرىن سالىپ، ەكى جەردەگى بۇقارانىڭ ٴتىپتى دە جاقىن بولۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. چاڭجياڭنىڭ وڭتۇستىگى مەن تاڭشان ەرىكتىلەرى ۇنەمى ساقا قارت مالشىلارعا مەكەنىنىڭ كوڭىلىن ٴبىلدىرىپ تۇرادى − دىمقىلدىقتى ايدايتىن جاپسىرما ٴدارى، تاڭشاننىڭ جاڭا بەت ـ بەينەسى باسىلعان ۇستەل كۇن تىزبەسى سياقتى شاعىن زاتتار تاۋ ـ وزەندەردەن اسىپ، تاڭشان حالقىنىڭ ۇزاق ۋاقىت وزگەرمەيتىن العىس سەزىمىن جەتكىزەدى.
تاڭشان جۇنسىن ات ونەرى كلۋبى شەكتى سەرىكتەستىگى كەزىندە شينجياڭ ات ونەرى جاتتىقتىرۋشىلارىنان 6 ادامدى ۇسىنىس ەتكەن، ولاردىڭ جىلقىنى جاقسى كورەتىن، جىلقىنى تۇسىنەتىن ادال نيەتى كلۋب جاۋاپتىسى جاڭ شيڭحۋانى قاتتى اسەرلەندىردى: ”بيە قۇلىندايتىن كەزدە ولار ٴتۇن بويى ات قورادا بولادى، وزدەرى ىستىقتاسا دا جەلدەتكىشتى جىلقىعا تۋرالاپ قويادى“. بۇل كلۋپ جەرگىلىكتى ات ونەرى ورەندەرىن موڭعۇلكۇرەگە بارىپ زەرتتەۋ ـ ۇيرەنۋگە ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلادى ٴارى موڭعۇلكۇرە جىلقىلارىن توبىمەن ساتىپ الىپ جاتتىعۋ جىلقىسى ەتىپ، ەكى جەردىڭ جىلقى ارقىلى بايلانىسقان تەرەڭ دوستىعىن جالعاستىردى.
بيىل ەرىكتىلەر ۇجىمىنىڭ موڭعۇلكۇرەدەگى قارت مالشىلارعا امانداسا باراتىنىن ەستىگەندە تاڭشان قالاسى كايپيڭ رايونى فارفور گۇل قاعاز مۇراجايى ەستەلىك فارفور تاباعىن شۇعىل جاساتىپ، تاباق بەتىنە موڭعۇلكۇرە جىلقىسى مەن تاڭشان جەر بەلگىسى قۇرىلىسىن توعىستىرىپ، سول جىلدارداعى كومەككە جىلقى بەرۋ ىستەرىن تىكە ايگىلەدى. مۇراجاي ەرەكشە ەستەلىك ساقتاما بۇيىمداردى ۇزدىكسىز جاساپ، شينجياڭداعى قارت مالشىلارعا ۇسىنۋدى جوسپارلادى.
جاس ەرىكتى جاۋ حۇڭۋي موڭعۇلكۇرەگە ارنايى بارىپ قارت مالشىلارعا امانداستى ٴارى تاڭشان قالالىق تەرى قۋىرشاق تەاتر ۇيىرمەسى جاراتقان اسكەري جىلقى تەرى قۋىرشاق تۋىندىسىن موڭعۇلكۇرە اۋدانىنا تارتۋ ەتىپ، بەيزاتتىق مۇرالاردى دانەكەر ەتىپ، حىبەي − شينجياڭنىڭ جان تەبىرەنتەرلىك وتكەن ىستەرىن ەستەلىككە الدى.
ۋادەلىك زاتتار، كەلىسۋلەر، كەزدەسۋلەر، حىبەي مەن شينجياڭنىڭ تەرەڭ دوستىعى ٴۇزىلىپ كورگەن ەمەس. جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتى ارتقا تاستاعان، تيانشان الابى مەن حىبەيدىڭ بايتاق دالاسىن جالعاعان جان تەبىرەنتەرلىك وسى سۇيىسپەنشىلىك ۇرپاقتان ـ ۇرپاققا جالعاسىپ، جاڭا ٴداۋىر توپىراعىندا جاڭا تامىر تارتاتىندىعى داۋسىز.
