□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى يۇي جياڭيان
مۇناي − حالىقتىق شارۋاشىلىق پەن قوعامدىق دامۋدىڭ جالپى جاعدايىنا ساياتىن ماڭىزدى ستراتەگيالىق بايلىق. اۆتونوميالى رايوندىق ساناق مەكەمەسىنىڭ ساندى مالىمەتىندە كورسەتىلۋىنشە، بيىل الدىڭعى جارتى جىلدا شينجياڭنىڭ مۇناي جانە تابيعي گاز اشۋ كاسىبىنىڭ ارتقان قۇنى سايكەس مەزگىلدەگىدەن %6.2 ارتىپ، كولەمنەن جوعارى ونەركاسىپتىڭ ارتقان قۇنىنىڭ 1.5 پايىز ارتۋىن جەبەگەن، شيكى مۇناي ٴونىم مولشەرى 17 ميلليون 125 مىڭ 700 توننا، تابيعي گاز ٴونىم مولشەرى 21 ميلليارد 38 ميلليون تەكشەمەتر بولىپ، ٴونىم مولشەرى بۇكىل ەل بويىنشا بىردەي 2 ـ ورىندى يەلەگەن.
ٴوندىرىس قيسىق سىزىعى كورسەتكىشى ۇزدىكسىز جوعارىلاپ، شينجياڭنىڭ مۇناي ـ گاز قورىن مولايتىپ، ٴونىمىن ارتتىرۋ تەبىنى كۇشتى بولىپ، مەملەكەتتىڭ ەنەرگيا حاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بەرىك نەگىز قالادى.
مۇناي ـ گاز بارلاۋدا تىڭ بايقاۋعا قول جەتكىزدى
فيزيكالىق بارلاۋ گەولوگيالىق تۇسپالداۋدىڭ كوزى دەلىنەدى. مۇناي ـ گاز بارلاۋ ـ اشۋدىڭ ەڭ الدىڭعى قاراۋىلى بولعان فيزيكالىق بارلاۋ، بەينە، جەر شارىنا ”CT“ تەكسەرۋىن جاساعانمەن بىردەي بولىپ، جەر شارىنىڭ تەرەڭ قاتپارىنداعى مۇناي ـ گاز بايلىعىنىڭ تارالعان ورنىن دالمە ـ ٴدال تۇراقتاندىرا الادى.
بيىل الدىڭعى جارتى جىلدا تارىم مۇناي الابىنا فيزيكالىق بارلاۋ جۇرگىزۋدە اسا قىرپۋلى ٴىس ىستەلدى: بۇرىنعى ٴداستۇرلى شەپكە قوش ايتىپ، كۇنلۇن تاۋىنىڭ بوكتەرىندەگى ۇزىك بەلدەۋدى، كۇشار تاۋ بوكتەرىندەگى سولتۇستىك بولىك ۇزىك بەلدەۋىن، تايپىن وڭىرىندەگى مانشيتاي جيەك بەلدەۋشەسىن وزەك ەتكەن جاڭا ”ٴۇش ٴىرى شەپ شايقاسىن“ جاپپاي باستادى.
”بۇل ادەتتەگى ورىن اۋىستىرۋ ەمەس، قايتا وي جەلىسىنەن ۇلگىگە دەيىنگى ٴبىر جولعى جان ـ جاقتى بۋىن جاڭالاپ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ سانالادى“، ـ دەدى تارىم مۇناي الابى بارلاۋ ـ اشۋ زەرتتەۋ مەكەمەسىنىڭ باستىعى شۇن جىپىڭ.
تارىم مۇناي الابىنىڭ نىساناسى وتە ايقىن: ”كەمەلدەنگەن اۋماقتا ٴونىم مولشەرىن ورنىقتىرىپ، كومەسكى قوردى اشۋدان“ ”جاڭا رايون بەلدەۋىندە كولەمدە سەرپىلىس جاساپ، جاڭا قابات جۇيەسىندە ستراتەگيالىق ورىن اۋىستىرۋعا“ ويىسىپ، ٴۇش ۇلكەن پارىقتى شەپتى ارقاۋ، ٴۇش دارەجە بويىنشا ىلگەرىلەتۋ ۇلگىسىن ريتىم ەتىپ، الىس پەن جاقىندى ۇشتاستىرعان، ساتىلارعا ٴبولىنۋى انىق، ىلگەرىلەۋگە دە، قورعانۋعا دا بولاتىن ستراتەگيالىق قامال الۋ جاڭا جاعدايىن قالىپتاستىرۋ.
باتىس سولتۇستىك مۇناي الابى بايلىقتى ۇلاستىرۋ قايشىلىعىنا ٴدوپ كەلىپ، تابيعي گاز بارلاۋ ۇسىنىلىمىن ارتتىرىپ، ٴۇش ولشەمدى 3 سىلكىنىس اۋماعى بولىگىندەگى جالپى 1067 شارشى كيلومەتر جەرگە الدىن الا فيزيكالىق بارلاۋ جۇرگىزدى، سونداي ـ اق 860 شارشى كيلومەتر اۋماقتىڭ جەر سىلكىنىسىنە قاتىستى كونە ماتەريالداردى قايتادان ٴبىر جاقتى ەتتى. 16 بارلاۋ ۇڭعىماسىن ورنالاستىرىپ، شۇنبەيدىڭ ورتا بولىگىندەگى تومەن دارەجەلى وپىرىلمالى بەلدەۋدە، پىڭلايبا گرۋپپاسىندا، كۇشار تاۋ بوكتەرى قۇرىلىمدىق جىنىسى تۇرىندەگى الاپتا مۇناي ـ گاز الۋدان ناتيجە شىعاردى.
جوڭعار ەرەكشە ويپاتىندا ەرەن ەڭبەك ەتىپ، جالپىلىق مۇناي ـ گاز جۇيەسى نازارياسى سياقتىلاردى جەتەكشى ەتتى. الدىڭعى جارتى جىلدا شينجياڭ مۇناي الاپتارىن بارلاۋدا ”مۇنايدى ورنىقتى ارتتىرۋ، تابيعي گازدى تەز ٴوندىرۋ“ وزەكتى نىساناسىن كوزدەپ، نازاردى تيانشان گاز الابى، ماحۋ تاقتاتاس مايى، پىن 1 ـ ٴنومىرلى ۇڭعىماسىنىڭ باتىسىنداعى تىعىز گاز سياقتى ٴتۇيىندى بارلاناتىن الاپتارعا شوعىرلاندىرىپ، كۇشتى شوعىرلاندىرا وتىرىپ ٴتۇيىندى بولىكتەردە مۇناي ـ گاز بايقاۋدى، قور مولشەرىن تياناقتاندىرۋدى جانە كولەمدى، زاپاس قوردى ارتتىرۋ، ٴونىم مولشەرىن ارتتىرۋدى ىلگەرىلەتىپ، بارلاۋدان قامال الۋدا ٴبىر قىدىرۋ بەلگى سيپاتتى سەرپىلىستىك تابىستارعا قول جەتكىزدى: تيانشان الدىڭعى قۇرلىقتىق بەتكەيىنە ورنالاسقان ٴتۇيىندى بارلاۋ ۇڭعىماسى − مياۋ 1 ـ ٴنومىرلى ۇڭعىمادا ماڭىزدى بايقاۋعا قول جەتكىزىپ، ادەتتەگى تابيعي گازدى جوعارى ونىمدىلىكپەن بارلاۋدا جاڭا جاعداي قالىپتاستىردى؛ تيانشاننىڭ سولتۇستىك بوكتەرىندە تابيعي گاز بارلاۋ اياق الىسى ٴساتتى بولىپ، 100 ميلليارد تەكشەمەتر كولەمىندەگى 3 گاز الابىنىڭ زاپاس قورىن ونان ارى تياناقتاندىردى؛ ماحۋ وتىرىپ كەتكەن فىڭچىڭ گرۋپپاسىن وڭتۇستىك ـ سولتۇستىك قوس باعىتتا كەڭەيتىپ، 100 ميلليون توننا دارەجەسىندەگى زاپاس قوردى ٴۇرتىس تياناقتاندىردى؛ پىن 1 ـ ٴنومىرلى ۇڭعىماسىنىڭ باتىسىنداعى وتىرىپ كەتكەن تەرەڭ قاتپاردا كۇشتى شوعىرلاندىرا وتىرىپ قامال بۇزىپ، تابيعي گازدىڭ ستراتەگيالىق ورىن باسۋ كومەسكى كۇشىن كورنەكتىلەندىردى.
مۇناي ـ گاز ٴونىمىن ورنىقتى ارتتىرۋ تەبىنى ايتارلىقتاي بولدى
شينجياڭداعى مۇنايلى ـ گازدى الاپتار جوڭعار، تارىم، تۇرپان − قۇمىل ويپاتى سىندى ٴۇش ۇلكەن ويپاتقا تارالعان. بيىل جىل باسىنان بەرى، شينجياڭ مۇناي الابى، تارىم مۇناي الابى، باتىس سولتۇستىك مۇناي الابى، تۇرپان − قۇمىل مۇناي الابى سياقتىلار مۇناي ـ گاز قورىن مولايتىپ، ٴونىمىن ارتتىرۋدى تۇتاس تىزبەك بويىنشا جەدەلدەتتى.
باتىس سولتۇستىك مۇناي الابى نازاردى مۇناي ٴونىمىن ورنىقتىرىپ گازدى مولايتۋ نىساناسىنا شوعىرلاندىرىپ، ٴونىمدى اشۋدى، تومەن نارىقپەن اشۋدى ىلگەرىلەتىپ، ساقتالعان مۇناي قورىن ەگجەي ـ تەگجەيلى بەينەلەۋدى تەرەڭدەتىپ، تارىم وزەنى مۇناي الابىنداعى ساپاسى تومەن، الۋ قيىن بولعان زاپاس قوردان ٴونىمدى پايدالانۋدى كۇشەيتتى.
شۇنبەي مۇناي ـ گاز الابىنىڭ تەرەڭ قاتپارىندا ستەرەولدى اشۋ، گاز جىبەرىپ بىركەلكى اشۋ سياقتى ۇلگىلەردى قولداندى. مۇنىڭ ىشىندە پىڭلايبا گرۋپپاسىندا دولوميتتى ستەرەولدى اشۋ ارقىلى مۇناي ـ گاز الۋدان سەرپىلىس جاساپ، شيكى مۇنايدىڭ كۇندىك ٴونىمىن 18 مىڭ 850 تونناعا جەتكىزىپ، تابيعي گازدىڭ كۇندىك ٴونىمىن 11 ميلليون تەكشەمەتردەن تۇسىرمەي ساقتاپ، مۇناي ـ گازدىڭ كۇندىك ٴونىمىن جىل باسىنداعىدان ورنىقتى ارتتىردى.
ساناققا قاراعاندا، الدىڭعى جارتى جىلدا باتىس سولتۇستىك مۇناي الابى جيىنى 3 ميلليون 394 مىڭ 600 توننا شيكى مۇناي، ٴبىر ميلليارد 948 ميلليون تەكشەمەتر تابيعي گاز ٴوندىرىپ، مۇناي ـ گاز ەكۆيۆالەنتىن جوسپاردان اسىرىپ ورىنداپ، ٴونىمدى ورنىقتىرۋ، جوعارىلاتۋ تەبىنى جاقسى بولعان.
تارىم مۇناي الابى عىلمي ٴبىر تۇتاس جوسپارلاپ، تەحنولوگيادا سەرپىلىس جاساپ، باسقارۋ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتتى. الدىڭعى جارتى جىلدا نازاردى ٴۇش ٴىرى ينجەنەريانى اشۋعا − كۇشار تاۋ بوكتەرىندە سۋ تىزگىندەپ، تابيعي گازدىڭ ٴونىمىن ارتتىرۋ، فۋمان مۇناي الابىنا گاز جىبەرىپ، ەنەرگيا تولىقتاۋ، قۇمدى تاۋ جىنىستارىندا ساقتالعان مۇناي قورىن جىنتىكتەي اشۋعا شوعىرلاندىرىپ، ”شەرىكتىك ەمتيحاندا“ ورنىقتى وندىرۋدەن ناتيجە جاراتىپ، ەنەرگيا ەكۆيۆالەنتىندە جىلدىق جوسپاردىڭ %50.1ىن ورىنداپ، ۋاقىتتىڭ تەڭ جارتىسى وتكەندە مىندەتتىڭ تەڭ جارتىسىن ورىنداۋدى جۇزەگە اسىردى.
مۇناي الابىن اشۋدا ساپانى جوعارىلاتۋداعى، نارىقتى تومەندەتۋدەگى، ونىمدىلىكتى ارتتىرۋداعى قيىن ماسەلەنى دالمە ـ ٴدال شەشتى. ”بيىل مۇناي الاپتارىنىڭ جالپى الاپ بويىنشا ونىمدىلىگىن باعالاۋ ولشەم جۇيەسىن بىرلىككە كەلتىرىپ، باعىتتامالى تۇردە جالعىز ۇڭعىمانىڭ، جالعىز بولىكتەردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ، دارەجەسىن جوعارىلاتۋ بويىنشا ارناۋلى وڭاۋ جۇرگىزىپ، مۇناي زاپاس قورىنىڭ ساقتالۋ مولشەرىنىڭ ونىمدىلىگىن جاپپاي جانداندىرامىز“. تۇرپان − قۇمىل مۇناي الابى اشۋ ىستەرى ٴبولىمى مۇناي قورىن باسقارۋ ٴبىرىنشى دارەجەلى باسقارۋشىسى لي نيڭ تانىستىرىپ بىلاي دەدى: لوكچين مۇناي الۋدى باسقارۋ اۋماعى تۇتاس اۋماقتاعى 647 ۇڭعىمانىڭ ونىمدىلىگىن دارەجە بويىنشا باعالاۋمەن تۇتاس قامتىپ، قاراستى اۋماقتىڭ جالپىلىق ٴونىم مولشەرى ورنىقتى جوعارىلادى؛ سانتاڭحۋ مۇناي الۋدى باسقارۋ اۋماعى جيىنى 153 ۇڭعىمانى (رەت) ارناۋلى وڭاپ، بايلىق اشۋ ونىمدىلىگى %74.5كە جەتىپ، جاڭادان ارتقان مۇناي ٴونىمى 2130 توننا بولىپ، مۇناي ۇڭعىماسىن اشۋ مولشەرى 2.2 پايىز جوعارىلادى.
ۇڭعىما بۇرعىلاۋدى تەزدەتۋدە تاعى رەكورد جاڭالادى
ۇڭعىما بۇرعىلاۋ ينجەنەرياسىنىڭ قارقىنىن تەزدەتكەندە عانا مۇناي ـ گاز بولىكتەرىن جەدەل كەڭەيتۋگە، جەدەل بارلاپ انىقتاۋعا، تەزىرەك وندىرىسكە كىرىسۋگە بولادى. بيىل باتىس سولتۇستىك مۇناي الابى گەولوگيالىق ينجەنەريالاردى ٴبىر تۇلعالاندىرۋ ماماندار قىزمەت كەڭسەسىنىڭ رولىن تولىق ساۋلەلەندىرىپ، تارىم وزەنى مۇناي الابىندا ”ٴبىر ۇڭعىمادا كوپ نەگىزدى مەڭگەرۋ“ ارقىلى ٴونىم مولشەرىن ارتتىرۋ، شۇنبەي مۇناي ـ گاز الابىندا قۇمدى تاۋ جىنىسى قاباتىندا ۇزىن تۋنەل قازۋ شەبەرلىگى سياقتى تەحنولوگيالاردى جاڭالاپ دارەجەسىن جوعارىلاتۋدى ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتىپ، قۇرىلىس جوباسىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن %96كە جەتكىزىپ، تارىم وزەنى مۇناي الابىنىڭ، شۇنبەي مۇناي ـ گاز الابىنىڭ ۇڭعىما بۇرعىلاۋ پەريودى جەكە ـ جەكە 42.7 كۇنگە جانە 86.2 كۇنگە قىسقاردى.
شينجياڭ جەمسارى مەملەكەت دارەجەلى قۇرلىقتىق تاقتاتاس مايىنان ۇلگى كورسەتۋ اۋماعى ۇڭعىمانى ساپالى، تەز بۇرعىلاۋدان سايكەسىپ قامال الۋ دەڭگەيىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتىپ، كۇردەلى جەر قاباتىندا ۇڭعىما بۇرعىلاۋداعى بوگەتتەردى جان ـ جاقتى تالقانداپ، كۇردەلى جەر قاباتىندا دالمە ـ ٴدال، جوعارى ٴونىمدى بۇرعىلاۋدى جۇزەگە اسىرىپ، ساپالى مۇناي قاباتىن بۇرعىلاپ تابۋ مولشەرىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتتى. ”ەڭ تيپتىك سيپات الاتىنى JHW91-13 ۇڭعىماسى، ۇڭعىمانى قازىپ بولۋعا 7.75 كۇن جۇمسالىپ، 5501 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن قازىلدى، تىك تەرەڭدىگى 4031 مەتر بولىپ، ەل ىشىندەگى ۇقساس ۇڭعىمالاردىڭ ىشىندە تەرەڭ قاباتتاعى تاقتاتاس مايىن الۋ ۇڭعىماسىن بۇرعىلاۋدىڭ ەڭ قىسقا ۋاقىت رەكوردىن جاڭالادى“، ـ دەدى شينجياڭ مۇناي الابى جيچيڭ مۇناي الابى جۇمىس اۋماعى ٴوندىرىس باسقارۋ كەڭسەسىنىڭ ورىنباسار مەڭگەرۋشىسى حاۋ ليبو.
اسا تەرەڭ قاباتتاعى مۇناي ـ گاز − شينجياڭنىڭ مۇناي ـ گاز بايلىعىن ۇلاستىرۋداعى، ۇزاق ۋاقىت قامداۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى ستراتەگيالىق زاپاس شەپ ٴارى بارلاۋدان قامال الۋداعى ەڭ قيىن وزەكتى سالا. تيانشاننىڭ سولتۇستىك بوكتەرىندەگى 7000 مەتر دارەجەسىندەگى، 8000 مەتر دارەجەسىندەگى، 9000 مەتر دارەجەسىندەگى اسا تەرەڭ قاباتتاردىڭ قاتتىلىق دارەجەسى جوعارى، وڭاي ۇگىلەدى، ۇڭعىما استىندا جوعارى تەمپەراتۋرا، جوعارى قىسىم سىناعىنا ٴدوپ كەلەدى، قۇرىلىس قاتەرى جوعارى، ۇڭعىما بۇرعىلاۋ ۋاقىتى ۇزاق. بيىل شينجياڭ مۇناي الابى باستاماشىلدىقپەن ”بەس ٴبىر“ قىزمەت ارناۋلى بانىن ۇيىمداستىرىپ قۇرىپ، نازاردى ۇڭعىما بۇرعىلاۋدىڭ تۇتاس بارىسىنا، تۇتاس جۇمىس تارتىبىنە شوعىرلاندىرىپ، تەحنولوگيانىڭ دارەجەسىن جوعارىلاتاتىن، جۇمىس ٴتارتىبىن ساپالىلاندىراتىن، باسقارۋ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتاتىن 20دان استام شارانى ناقتىلاندىرىپ شىعارىپ، اسا تەرەڭ قاباتتا ۇڭعىما بۇرعىلاۋ قارقىنىن تەزدەتۋدەن جان ـ جاقتى قامال الۋدى باستاپ، ”150 كۇندە ۇڭعىما بۇرعىلاپ بولۋ“ ينجەنەرياسىندا كەزەڭدىك تابىسقا قول جەتكىزدى، بۇل شينجياڭ مۇناي الابىنىڭ 7000 مەتردەن 8000 مەترگە دەيىنگى اسا تەرەڭ قاباتتا جوعارى ونىمدىلىكپەن ۇڭعىما بۇرعىلاۋ وزەكتى تەحنولوگياسىن يگەرىپ، تيانشاننىڭ سولتۇستىك بوكتەرىنىڭ كۇردەلى جەر قاباتىنا ۇيلەسەتىن ولشەمدەنگەن، جوعارى ٴونىمدى قۇرىلىس جۇرگىزۋ جۇيەسىن ٴساتتى قۇرعاندىعىن كورسەتەدى.
جوڭعاردان تارىمعا، ”مۇمكىن بولماعان“ شەكتەلگەن وڭىردەن ”جاڭا شەپتە“ سەرپىلىس جاساۋعا دەيىن، ٴار توننا شيكى مۇنايدىڭ، ٴار تەكشەمەتر تابيعي گازدىڭ ارتۋى شينجياڭنىڭ ”ەنەرگيا اس كەسەسىن مىقتى ۇستاۋ“ جونىندە بەرگەن پارمەندى جاۋابى.
