□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى ياڭ شۋحان، پراكتيكانت ليۋ پەييۋە
1 ـ تامىز ارميا مەرەكەسى كەزىندە تيانشان الابىنىڭ بارلىق جەرىندە ارميانى قۇرمەتتەۋ، ارميانى قولداۋ، ارميا مەن حالىق ٴبىر نيەتتە بولۋ قىزۋ ورلەۋى كوتەرىلدى.
التاي قالاسىنداعى ۋبايلي سالت ـ سانا كوشەسىندەگى ارميانى قولداۋ كوشە اۋماعىنان قاشقار ايماعىنداعى تۇتاس ٴوڭىردى قامتىعان ارميانى قولداۋعا قىزمەت وتەۋ شەبىنە دەيىن؛ ٴدوربىلجىن اۋدانىنداعى جايلاۋ حالىققا قولايلىلىق جاساۋ، حالىققا تيىمدىلىك جەتكىزۋ مالشىلار بەكەتىنەن قۇمىل قالاسىنداعى شولدە ۇرپاقتار بويى جالعاسقان ارميا جانە حالىقتىڭ ٴبىر ـ بىرىنە قارايلاسۋ حيكاياسىنا دەيىن... ارميانى قولداۋدى قوعامداندىرۋ سىندى ەتەنە قاتىناستىڭ نەگىزىن بەكەمدەدى، ارميا مەن جەرگىلىكتى ورىن قول ۇستاسا بىرگە قۇرىپ، شەكارا ٴوڭىردىڭ دامۋىنا قۋات ۇستەدى، ارالاسۋ، ىشتەسۋ، توعىسۋ ارقىلى جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەدى، تيانشان الابىندا جارىققا شىققان اسەرلى كورىنىستەر ارميا مەن ۇكىمەت، ارميا مەن حالىق ىنتىماعىنىڭ، ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ ٴبىر نيەتتە بولۋىنىڭ ايبىندى كارتيناسىن قالىپتاستىردى.
ماڭدايشالىقتىڭ ”قۇنى“
التاي قالاسىنداعى ۋبايلي سالت ـ سانا كوشەسىندە 20 ساۋدا دۇكەنىنىڭ ەسىگىنە ىلىنگەن استى قىزىل، ۇستىنە التىن ٴتۇستى ارىپپەن جازىلعان ”ارميانى قولداۋ دۇكەنى“ دەگەن ماڭدايشالىق كۇن نۇرىندا جارقىراپ تۇر.
التاي قالاسى مۋيە سۋىق سۋ بالىعى اسحاناسىنىڭ جاۋاپتىسى جاۋ تايفۋ ساۋداگەرلەر اتىنان مىنبەگە شىعىپ ٴسوز سويلەدى: ”بۇل ماڭدايشالىق − داڭق، تىپتەن، جاۋاپكەرشىلىك“. ول دۇكەننىڭ جىل بويى باعادا تيىمدىلىك جاساۋمەن بىرگە، ىستىق سۋمەن، شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋ زاتتىق ماتەريالدارىمەن دە تەگىن قامدايتىندىعى جونىندە ۋادە بەردى، ”ۇساق ـ تۇيەك ىستەردەن شىنايى سۇيىسپەنشىلىكتى اڭعارامىز، وسى كوشەنىڭ، تۇتاس قالانىڭ ’ارميانى قولداۋىمەن‘ شۋاقتى بولۋىن ٴۇمىت ەتەمىن“.
ٴبىر دۇكەن ٴبىر كوشەنى جەتەكتەيدى، ٴبىر كوشە ٴبىر قالاعا اسەر ەتەدى. التاي قالالىق قوسىننان بوساعان اسكەريلەر ىستەرى مەكەمەسىنىڭ باستىعى راقات ٴماۋىتقاننىڭ ويىندا بۇل تەك باستاما عانا، ”يكەمدى باسقارۋ مەحانيزمىن ورناتىپ، مەرزىم سايىن قۋزاپ جەتەكشىلىك ەتىپ، ٴاربىر شاعىن، ۇساق كاسىپورىننىڭ ارميانى قولداۋ ىنتاسىن ۇيىستىرىپ، ەگجەي ـ تەگجەيلى قىزمەت وتەۋدى تۇتاس قالانىڭ ورتاق تانىمىنا اينالدىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز“.
نازاردى وڭتۇستىككە اۋدارايىق، قاشقار قالاسى ٴۇرتىس 8 رەت ”قوس قولداۋداعى مەملەكەتتىك ۇلگىلى قالا“ بولىپ باعالاندى.
بۇل اراداعى ارميانى قولداۋ جۇيەلى شەپ بولىپ قالىپتاستى. ارميانى قولدايتىن 345 دۇكەن، اسكەريلەر بەكەتى، زاڭدىق كومەك بەرۋ ورتالىعى، جۇمىسقا ورنالاستىرۋ، شارۋاشىلىق قۇرۋ، جەتىلدىرۋ بازاسى... بەرىك قۇرمەت تورى قالىپتاستى.
قاشقار قوناق ٴۇيىنىڭ باس ديرەكتورى لۋ يىڭنىڭ ٴسوزى قىسقا دا نۇسقا بولدى: ”قۇر ماڭدايشالىق اسىپ قويۋعا، ات ٴۇستى ىستەۋگە استە بولمايدى. اسكەريلەر بەكەتىنىڭ يقۋاتىن ۇزدىكسىز كەمەلدەندىرىپ، بولماشى ارەكەتتەر ارقىلى شەكارانى كۇزەتكەن وفيتسەر ـ اسكەرلەردىڭ ٴوزىن ارناۋىنا جاۋاپ قايتارۋ كەرەك“.
ناقتى ساياسات ۇران اتاۋلىنىڭ بارىنەن پايدالى.
شينجياڭ مەملەكەت بويىنشا اسكەري قوسىننان بوساعان اسكەريلەردىڭ كۋالىكپەن الەۋمەتتىك اۆتوبۋزعا اقىسىز وتىرۋىن، ەسىك بەلەت الماي 500دەن استام كورىنىس ٴوڭىرىن ساياحاتتاۋىن الدىمەن جۇزەگە اسىردى؛ «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ ارميانى قولداۋ دۇكەنىن باسقارۋ ٴادىسىن» شىعارىپ، 6000نان استام ارميانى قولداۋ دۇكەنىن ولشەمدەندىرىپ قۇرىپ، اس ـ سۋ، بولشەك ساتۋ، قونالقى، اۆتوكولىك جوندەۋ، مادەنيەت ـ ساياحات سياقتى كاسىپ كۇيلەرىمەن جاپپاي قامتىپ، بارلىق جاعدايدا بىردەي، كوپ ساتىلى ارمياعا تيىمدىلىك جاساۋ قىزمەت وتەۋ تورابىن قۇرىپ، اسكەريلەردى قۇرمەتتەۋ جاعدايى كۇن سايىن كۇشەيە ٴتۇستى.
قوس باعىتتا اتتانعان ٴوزارا قارايلاسۋ
ارميانى قولداۋ ەجەلدەن جالاڭ باعىتتى بولعان ەمەس.
ٴدوربىلجىن اۋدانىنىڭ ساكۇرتى شەكارا لەنياسىنىڭ جەرى كەڭ، كوش جولى ۇزىننان ـ ۇزاققا سوزىلعان، 300دەن استام مالشى وتباسى سۋدىڭ تۇنىعىن، ٴشوپتىڭ سونىسىن قۋالاي قونىستانعان، اۋرۋ كورسەتۋ، بالانى اماناتتاپ باقتىرۋ، زات ساتىپ الۋ بۇرىن 3 ۇلكەن قيىن ماسەلە بولاتىن. اۋداندىق حالىقتىق قارۋلى ٴبولىمى حالىق جاساقتارى قاراۋىلحاناسىن جانداندىرىپ، ونى كوپ يقۋاتتى شەكارا مالشىلار بەكەتى ەتىپ وزگەرتىپ قۇرىپ، نەگىزدىك سۇراۋ ـ دياگنوز قويۋ، بالالاردى ۋاقىتشا اماناتتاپ باقتىرۋ، ۋاكىلدىك زات ساتىپ الۋ، جەتكىزۋ قىزمەت وتەۋىمەن قامداپ، تۇتاس جىلدا ارناۋلى ادام كۇزەتكە تۇردى.
ٴدوربىلجىن اۋدانى قۇجىرتى موڭعۇل اۋىلدىق قارۋلى ٴبولىمىنىڭ باستىعى لي گاڭ ۇنەمى بەكەتكە بارىپ، مالشىلاردىڭ نەنى قاجەت ەتەتىنىن ۇعىسىپ تۇرادى، ”بۇقارا ٴبىزدىڭ ەڭ جاقسى جاۋىنگەر سەرىگىمىز، ەڭ بەرىك سۇيەنىشىمىز. ارميا مەن حالىق ٴبىر نيەتتە بولعاندا عانا شەكارا ٴوڭىردى ويداعىداي قورعاۋعا بولادى“.
قۇمىل بولىمشە اسكەري رايونىنىڭ باي شەكارا قورعانىس ليانىنداعى وفيتسەر ـ اسكەرلەر نەشە ونداعان جىلدار بويى ٴشول دالاعا تامىر تارتىپ، بۇقاراعا قىزمەت وتەۋدى داعدىلى ىسكە اينالدىردى.
80 جاستان اسقان ادي گالي 40 نەشە جىل بويى شەكارانى كۇزەتىپ، شەكارانى قورعادى. سول جىلدارى مەملەكەت قامباسىن قورعاۋ جولىندا بۇكىل دەنەسى اۋىر دارەجەدە كۇيىپ جارالانادى، ليان ـ دۇيدەگى وفيتسەر ـ اسكەرلەر كوپ جەرگە ەمدەتۋگە اپارىپ، ەڭ سوڭىندا ونى اجال اۋزىنان امان الىپ قالادى. قاريا ۇنەمى سارعايىپ كەتكەن وزاتتىق كۋالىگىن سيپاپ تۇرىپ: ”تاعى ٴبىر رەت تاڭداتسا دا مەن الگى ماي كۇبىسىن كوتەرىپ، مەملەكەتتىڭ مال ـ مۇلكىن قورعايمىن“، ـ دەدى.
قاريا ۇل ـ قىزدارىنا مىناداي وتباسى قاعيداسىن ۇيرەتتى: شەكارا قورعانىس ليانىنىڭ ٴىسى ٴوز ٴۇيىمىزدىڭ زور ٴىسى. ارميانى قولداۋ كارىزدىڭ سۋى سياقتى ۇرپاقتان ـ ۇرپاققا جالعاسۋى كەرەك.
17 جىلدىڭ الدىندا 3 جاستاعى نۇرزات سالماقتى ناۋقاسقا شالدىعىپ، 300 مىڭ يۋان وپەراتسيا اقىسى وتباسىنداعىلاردى كۇيزەلتەدى. وفيتسەر ـ اسكەرلەر تۇندەلەتىپ جىلۋ جيناپ، وپەراتسيا قاراجاتىن دايىندايدى. وسىدان كەيىنگى 6 جىلدا ٴار ايدا تۇراقتى اقشا جولداۋ ۇزىلمەدى. قازىر نۇرزاتتىڭ اكە ـ شەشەسى شەكارا قورعاۋشىلار قوسىنىنا قاتىناستى. ول قىسقى، جازعى دەمالىستا اكە ـ شەشەسىمەن بىرگە شارلاۋ جۇرگىزەدى، شەكارا تاسىن ٴبىر ـ بىردەن قىزىلعا بوياپ شىعادى.
73 جاستاعى رىزۋانحان قۇربان كوپ جىلداردان بەرى جالعىز تۇرىپ كەلەدى، ۇيىندە قىزىل انار سىزىلعان وجاۋقاباق سامسىپ تۇر. ”جەم ـ ٴشوپ تاسىپ، اۋىر جۇمىستارىما كومەكتەسەدى، ميسايفۋ كيگەندەردى كورسەم، ٴوز بالامدى كورگەندەي بولامىن“. ول سىزعان «شەكارا قورعاۋشى» دەگەن سۋرەتتە ارميا مەن حالىقتىڭ شەكارانى بىرگە كۇزەتكەن مەيىرلى كورىنىسى بەينەلەنگەن.
ادي قاريانىڭ دەنەسىندەگى تىرتىق، نۇرزات بوياعان قىزىل شەكارا تاسى، رىزۋانحان قالامىنداعى قىزىل انار ٴار ۇرپاق ارميا مەن حالىقتىڭ ٴبىر ـ بىرىنەن ايرىلا المايتىن، ٴومىر مەن ٴولىم ارپالىسىن بىرگە وتكەرەتىن جاندى ەستەمەلەرىن جالعاستىرعان. ارميا مەن حالىق قول ۇستاسىپ جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەگەندە، ەڭ بەرىك، ەڭ مەيىرلى دانەكەرگە يە بولادى.
ماڭگى سولعىندامايتىن ”حالىق سۇيىسپەنشىلىگى“
شەكارانىڭ ٴبىرىنشى شەبىندە ارميا مەن حالىقتىڭ بىرلەسىپ شەكارانى شارلاۋى قالىپتى جاعداي. ٴدوربىلجىن اۋدانىنداعى مالشىلار بەكەتىندە حالىق جاساقتارى مەن ٴار ۇلت مالشىلارى قۇمدى بورانعا قاراماي ٴبىرىنشى شەپتى بىرگە شارلادى؛ مايدان قىستاعىندا 400دەن استام شەكارا قورعاۋشىسى شەكارا قورعانىس ليان ـ دۇيىمەن تىزە قوسا كۇزەتتە تۇرىپ، قارلى بوراندى كۇندەردە مالشىلار وزدەرى قۇرىلىس ماتەريالدارىن تاسىپ، شاي قايناتىپ، سۋ جەتكىزىپ، كازارما اۋماعىنا كومەكتەستى.
”ارميا مەن حالىق ٴبىر ٴۇيلى جانداي، ٴار ۇلت حالقى تىلەكتەس“ دەگەن ٴسوز تيانشان باۋرايىنداعى ٴاربىر ادامنىڭ جان دۇنيەسىنە سىڭگەن.
قالا، اۋىلدارداعى ارميانى قولداۋ دۇكەندەرىندە دۇكەن قوجايىندارى كوپ ٴتۇرلى، سۇيىسپەنشىلىككە تولى قىزمەت وتەدى، قوسىننان بوساعان اسكەريلەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ، شارۋاشىلىق قۇرۋ بازاسىندا قوسىننان بوساعان اسكەريلەردىڭ قاجەتىن، تىلەگىن توڭىرەكتەي، ولاردىڭ شارۋاشىلىق قۇرۋىنا، جۇمىسقا ورنالاسۋىنا كومەكتەستى؛ ەرىكتى قىزمەت وتەگەندە كوپشىلىك بىر نيەتپەن سەلبەسىپ، الەۋمەتتىك كومەكتەسۋ ـ سۇيەمەلدەۋدى، ساياسات ۇگىت لەكسياسىن بىرگە ورىستەتتى...
ارميا حالىقتى ٴسۇيدى، حالىق ارميانى قولدادى، ارميا مەن حالىق ٴبىر ٴۇيلى جانداي ەتەنە بولدى. ٴار ۇلت بۇقاراسى اسكەريلەرگە قىزمەت وتەۋ، وفيتسەر ـ اسكەرلەرمەن ەتەنە بولۋ بارىسىندا مەملەكەت سۇيىسپەنشىلىگىن بەرىك ورناتىپ، جۇڭحۋا ۇلتى ۇلى شاڭىراعىنىڭ مەيىرىن سەزىندى. بەينەت پەن زەينەتتى بىرگە وتكەرەتىن، داڭق پەن نامىستا بىرگە بولاتىن، اششى ـ تۇششىنى بىرگە تاتاتىن، تاعدىرلاس بولاتىن ورتاق تۇلعا ۇستانىمى كۇندەلىكتى تۇرمىسپەن الدەقاشان توعىسىپ كەتتى.
اسقار تيانشان ەتەنە سۇيىسپەنشىلىككە كۋا بولدى.
شينجياڭداعى ٴار ۇلت بۇقاراسى ەڭ قاراپايىم ارەكەت ارقىلى جاڭا داۋىردە شەكارانى ورنىقتىرىپ شينجياڭدى گۇلدەندىرۋدىڭ شىت جاڭا تاراۋىن جازۋدا. جالىندى سوزدەر جوق، تەك ۇزدىكسىز جالعاساتىن قورعاۋ مەن ٴومىر ـ ٴولىم ارپالىسىن بىرگە وتكەرەتىن قۇلشىنىس عانا بار.
مىنە بۇل تيانشان باۋرايىنداعى ەڭ اسەرلى ٴتۇپ بوياۋ − ارميا مەن حالىقتىڭ ەتەنە سۇيىسپەنشىلىگى ماڭگى ٴتۇسىن وزگەرتپەيدى.
