− ”دىڭ زۋانشيان جولىمەن قايتا ءجۇرۋ“ جونىندەگى جەلىلەس حابار(3)
□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ تىلشىلەرى شياۋ چۇنفي، ٴجازيرا نەسىپبەك، ۋاڭ جوۋ
كەزىندە قاراماققا قاراپايىم كورىنگەن كەيبىر ۇساق ـ تۇيەك ىستەردى ۋاقىتتىڭ سالقار كوشىندە قايىرىلا ەسكە العاندا، قاس ـ قاعىمدا جان دۇنيەنى تەبىرەنتەدى.
مارالباسى اۋدانىندا تىلشىلىك ىستەگەنىمىزدە كۇن شىجىعان ىستىق ەدى، تىلشىلىك وبيەكتىمىز ٴبىر قۇمىرا ”پاشۋەيۋان“ ماركالى مينەرال سۋىن ۇسىندى، بۇل جەرگىلىكتى سۋ زاۆودىنان وندىرىلەدى ەكەن.
ٴبىر ۇرتتاعاندا ٴموپ ـ ٴمولدىر سۋ تاڭدايىمىزعا بالداي تاتىپ، سول ساتتە كوزىمىزدەن جاس توگىلىپ كەتە جازدادى.
ٴبىرىنشى ۇرتتاعاندا پىسپاعان اشتى قيار سياقتى؛ ەكىنشى ۇرتتاعاندا ۇزاق ۋاقىت قايناتقان جۇڭي ٴدارىسىنىڭ دامىندەي ٴبىلىندى
1920 ـ جىلى 10 ـ ايدىڭ 22 ـ كۇنى دىڭ زۋانشيان ياركەننەن مارالباسىنا بارا جاتقان جولىندا بىلاي دەپ جازىپتى: وڭتۇستىك شينجياڭداعى ۇيعۇر ايەلدەرىنىڭ ”مويىندارىندا ۇنەمى ەت وسپەسى پايدا بولىپ قالادى ەكەن، ونىڭ كىشكەنەسى ماندارينداي، ۇلكەنى پومەلوداي بولادى. ’ەت وسپەسى‘ ارتىق وسكەن نارسە بولىپ، تەرىگە جابىسىپ وسەدى، بەينە جەرگە ٴۇيىپ قويعان نارسەگە ۇقسايدى“. سول كۇنگى ەستەلىكتىڭ ەڭ سوڭىنا تاعى مىناداي ٴسوز قوسىلعان: ”ياركەن بايىرعى قالاسىنداعى تۇرعىنداردىڭ اۋىز سۋىنىڭ ٴبارى كولشىك سۋى، سول جەردە ۇلكەندى ـ كىشىلى 70 نەشە كولشىك بار، ەڭ ۇلكەنى مانجوۋ كولشىگى دەلىنەدى. كولشىكتىڭ ماڭايى تال، كوكتەمدە سۋدا كوپتەگەن جىڭىشكە قىزىل قۇرتتار ٴوسىپ ـ ٴوربيدى، ٴتۇسى قىزىل، تالدىڭ گۇل جاپىراقشاسىنىڭ سۋعا تۇسۋىنەن پايدا بولادى. كولشىك سۋى وتە سۋىق كەلەدى، سۋدى ىشكەندە دەنەگە وسپە وڭاي وسەدى، ەر ـ ايەلدىڭ بارلىعىندا بولادى، ايەلدەردە ٴبىرشاما كوپ كەزدەسەدى. ۇزاق ۋاقىت ياركەندە تۇرعان حانزۋلار دا وسىنداي اۋرۋعا شالدىققان. شيپاگەرلەر ۇنەمى تەڭىز قۇراعىن پىسىرىپ جەپ تۇرسا، مۇنداي وسپە جوعالىپ كەتەدى دەسەدى، بۇل، ’وسپە‘ ادەتتە ’بۇعاق‘ دەپ اتالادى“.
”كولشىك“ وڭتۇستىك شينجياڭداعى ادامداردىڭ ەستەن كەتپەس ەستەمەسى.
وڭتۇستىك شينجياڭداعى تارىم ويپاتىندا سۋ بولسا تىرشىلىك بولادى، سۋ بولماسا قۇريدى، وسى بايتاق دالاداعى كەزىندەگى دۋماندى كروران، نيا، ٴاندىر سياقتى قالا قورعانىنىڭ قايسى ٴبىرى وزەن سۋىنىڭ تارتىلىپ قالۋىنان نەمەسە وزەن ارناسىنىڭ وزگەرۋىنەن ۋاقىتتىڭ تەرەڭ قاتپارىندا كومىلىپ قالمادى دەيسىز. ”نان سۇراساڭ نان بەرەمىن، سۋ سۇراساڭ جان بەرەمىن“ دەيتىن ٴبىر اۋىز ەسكى ماقالدان تارىم ويپاتىندا سۋدىڭ باعا جەتپەس قۇنىن اڭعارۋعا بولادى.
تىرشىلىك ەتۋ ٴۇشىن نەشە مىڭ جىلدان بەرى ادامدار كولشىك قازىپ سۋ ساقتادى، وسى شۇڭقىرداعى توقتاۋ سۋ ادام مەن مالدىڭ ”جان تامىرى“ بولدى. كولشىك اشىق جاتادى، ودان ادام دا، سيىر، قوي دا سۋ ىشەدى، قۇستار دا سۋسىندايدى، ٴىشى تولعان جاپىراقتان تۇسكەن قۇرت پەن ونىڭ جۇمىرتقاسى، مالدىڭ تەزەگى... ”ٴتۇرى“ مول، ٴتۇسى دە الۋان ٴتۇرلى، كەيدە قىزارىپ، كەيدە جاسىلعىشتاپ كەتەدى.
مارالباسى اۋدانى جيڭيۋان اۋىل ـ قىستاق سۋمەن قامداۋ شەكتى سەرىكتەستىگى پارتيا ياچەيكاسىنىڭ شۋجيى ران ۋجۇڭ اسكەري قوسىننان كاسىپ اۋىستىرعان كادر، 1992 ـ جىلى مارالباسى اۋدانىنا كەلىپ قىزمەت ىستەگەن. سول كەزدەگى مارالباسىنىڭ ”سۋى دا، جولى دا ناشار، ادامداردىڭ رۋحاني بەت ـ بەينەسى دە تىم شىركىن ـ اي ەمەس ەدى“، اۋدان ورتالىعىندا ٴسال تاۋىرلەۋ قۇبىر سۋ قاينارى شياۋحايزى سۋ قويماسىنان كەلەدى، اۋىل ـ قىستاقتار كولشىك سۋىن تۇتىنادى، سۋدىڭ لاستىعىن جاي كوزبەن كورۋگە بولادى. 1995 ـ جىلى وڭتۇستىك شينجياڭدا اۋىز سۋ جاقسارتۋ جۇمىسى باستالدى، قۇدىق قازىلىپ، جەر استى سۋى تارتىلدى، اۋىل ـ قالاشىقتاردا شاعىن سۋ زاۆودتارى قۇرىلدى. مارالباسىنىڭ جەر استى سۋى مول بولعانىمەن، الايدا سۋ كەرمەك بولاتىن.
جەر استى سۋى كەرمەك بولىپ قانا قويماي، ونىڭ ۇستىنە قۇرامىندا كۇكىرت قىشقىل تۇزى، فتورلى قوسىلىستار مول ەدى، ران ۋجۇڭ ەسكە الىپ بىلاي دەدى: سۋ قايناتقاندا شاۋگىمگە ٴاپ ـ ساتتە قالىڭ ٴبىر قابات قاق تۇرىپ قالادى، كىر جۋعاندا سابىن پاراشوگىن سالساڭ دا كوپىرشىمەيدى...
اۆتونوميالى رايوندىق سۋ يگىلىگى مەڭگەرمەسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسار باستىعى لۋ شياۋشين ٴوزىنىڭ قاشقار ايماعىنىڭ اۋىل ـ قىستاقتارىندا 2 رەت كەرمەك سۋ ىشكەندەگى اسەرىن وبرازداپ جەتكىزدى. ول 2016 ـ جىلى بولعان ٴىس ەدى، تۇڭعىش رەت اۋىلداستاردىڭ سۋلياۋ شەلەگىنەن جارتى ٴشومىش سۋ الىپ، اۋزىنا اپارىپ تاتىپ كوردى: سۋعا ٴتىلى تيگەندە كەبىر ٴدام لەزدە ٴبىلىندى؛ ىلە ـ شالا كەرمەكتەنىپ، پىسپاعان اششى قياردى جەگەندەي بولدى؛ جۇتقان كەزدە كومەكەيىندە سولعىن تۇزدى ٴدامى قالىپ، بەينە ۇساق تۇز سەبىلگەندەي بولدى. ەكىنشى رەت تاعى ٴبىر اۋىلداستىڭ ۇيىندە جارتى ٴشومىش سۋ الدى، سۋدىڭ ٴتۇسى سارعايىپ، ٴبىراز لايلانعان ەكەن، سۋدى ٴىشىپ كوردى، ”سول ساتتە ٴدام سەزۋ تۇيسىگىمە ينە شانشىلعانداي بولدى، كەرمەك ٴدامى بۇرىن تاتىپ كورگەن سۋدان دا كۇشتى ەكەن، ۇزاق ۋاقىت قايناتقان جۇڭي ٴدارىسىنىڭ دامىندەي سەزىلدى؛ تۇزدى ٴدام كومەكەيىمدى كەرنەپ، تەڭىز سۋىن جۇتقانداي بولدىم؛ سۋدى جۇتقاننان كەيىن اسقازانىم جايسىزدانىپ قۇسىپ جىبەرە جازدادىم“.
سۋ − تىرشىلىكتىڭ قاينارى، كولشىك سۋىنىڭ، كەرمەك سۋدىڭ تىرشىلىككە، دەنساۋلىققا ىقپال جاسايتىندىعى داۋسىز. 100 نەشە جىلدىڭ الدىندا دىڭ زۋانشياننىڭ مەديتسينالىق ٴبىلىمى شەكتى بولعاندىقتان، ٴىس جۇزىندە، ول كورگەن ”وسپە“ يود كەمدىگىنەن مويىنداعى قالقانشا بەزدىڭ ٴىسىپ ۇلكەيۋ اۋرۋى ەدى، بۇل ادەتتە ”بۇعاق“ دەلىنەتىن.
وڭتۇستىك شينجياڭ بۇقاراسى جونىنەن العاندا، ولاردىڭ دەنساۋلىعىنا حاۋىپ ٴتوندىرىپ وتىرعان ”بۇعاق“ عانا ەمەس ەدى، فتورلى سۇيەك اۋرۋى، ارسەننەن ۋلانۋ، باۋىر قابىنۋ، ٴىش ٴوتۋ... شينجياڭنىڭ ەگىن، مال شارۋاشىلىق وڭىرلەرىندە سۋ ارقىلى تارالاتىن جۇقپالى اۋرۋلار مەن سۋدان پايدا بولاتىن جەرگىلىكتى اۋرۋلاردىڭ تۋىلۋ سالىستىرماسى ٴبىرشاما جوعارى بولىپ، اۋىزدارىن اشسا سارعايعان تىستەرى (فتورلى تەڭبىل ٴتىس) كورىنىپ، زىلدەي اۋىر اياقتارىن (فتورلى سۇيەك اۋرۋى) كوتەرە المايدى، مىنە بۇل ٴبىر مەزەت ادامداردى قامىقتىرعان كۇندەلىكتى جاعداي بولاتىن.
لۋ شياۋشين كەرمەك سۋدى ٴىشىپ كورگەن سوڭ كوڭىلى جابىرقاپ، ٴوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ اۋىر ەكەنىن سەزىنەدى. بۇل مالىمەت كەستەسىندەگى ”سۋ ساپاسىنىڭ ولشەمگە تولماۋى“ ەمەس، قايتا بالالاردىڭ سالاماتتىعىنا، قارتتاردىڭ سوڭعى ومىرىنە ساياتىن، اۋىلداستاردىڭ ”ٴتاتتى سۋدى“ اڭساۋى ەدى...
دىڭ زۋانشياننان لي يۇنياڭعا دەيىن
مارالباسىنىڭ ”وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ كىلتى“ دەگەن اتى بار. 1920 ـ جىلى 10 ـ ايدىڭ 28 ـ، 29 ـ كۇندەرى دىڭ زۋانشيان مارالباسى اۋدانىنداعى گۋاندياندا 2 كۇن تۇنەيدى، گۋانديان قاتتى توزىپ، ٴىشىنارا قۇرىلىستارى قۇلاپ قالعان ەدى. سول كەزدە ول بالكىم 13 جىلدان كەيىن مارالباسىنىڭ ٴوز ٴومىرىنىڭ اياقتالار جەرى بولارىن ويلاماعان بولۋى مۇمكىن. «قاعىلىق − ديحۋا ساپار ەستەلىگىندەگى» 10 ـ ايدىڭ 28 ـ كۇنگى كۇندەلىكتەرى ونىڭ بۇرىن ـ سوڭدى جازعاندارىنا ۇقسامايدى، اۋىر مۇڭعا تولى، بۇل كەزدە قاعىلىقتان جولعا شىققانىنا 10 كۇننەن اسقان، جول ۇزاق، ساپار الىس، قانشا قايسار بولسا دا، قاس قاعىمدا اۋىلىنا دەگەن ساعىنىش سەزىمى ويانىپ، ىركەس ـ تىركەس 7 ٴتۇرلى قۇستى مىسالعا الىپ جولاۋشىنىڭ الىس ساپارىن سۋرەتتەيدى، ”قۇس قانشا اينالىپ ۇشسا دا قايتار جولىن بىلەدى، نەلىكتەن ادام قۇس قۇرلى بولمايدى“؟
1933 ـ جىلى وڭتۇستىك شينجياڭدا بىلىقپالىق تۋىلىپ، جاعداي بەينە ”وتتا قىزعان تەمىر قازانداي“ بولىپ، كوپ جاق مارالباسىنى نەگىز ەتىپ جەرگە تالاستى. دىڭ زۋانشيان سول كەزدە مارالباسى اۋدانىنىڭ اكىمى ەدى، وقشاۋ قالانى تاپجىلماي قورعايدى، ەڭ سوڭىندا اسىراپ العان ۇلى دىڭ چوۋجو، كەلىنى، نەمەرەسى قاتارلى 5 اداممەن بىرگە قاستاندىققا ۇشىراپ، 65 جاسىندا قازا بولادى.
وسى جولعى الاپاتتا دىڭ زۋانشياننىڭ مارالباسى اۋدانىن باسقارعاندىعى جونىندەگى تاريحي دەرەكتەردەن ەشتەڭە قالمايدى، الايدا ونىڭ وسىدان بۇرىنعى ٴمانساپتىلىق سالاۋاتىنا، حالىقتى نەگىز ەتۋ يدەياسىنا نەگىزدەلەر بولساق، مارالباسىنىڭ سۋ يگىلىگىن وڭاۋدى قامتىعان كوپتەگەن ناقتى ىستەردى ىستەگەندىگى ٴشۇباسىز. ول شيحۋدا مىندەت وتەگەن كەزىندە جول سالىپ، سۋدى تىزگىندەگەن، قىزمەت ناتيجەسى كورنەكتى بولعان. «شيحۋ اۋدانى شەجىرەسىنىڭ» تۇلعالار ٴومىر بايانىندا دىڭ زۋانشيانعا مىناداي باعا بەرىلگەن: ”دىڭ زۋانشيان الدىمەن شيحۋدا 2 جىل ۇكىمەت قىزمەتىن باسقارىپ، شيحۋدىڭ قالا، اۋىلدارىن تۇگەل ارالاپ، جاعراپيالىق جاعدايىن تەكسەرىپ، حالىقتىڭ جاعدايىن ۇعىستى... ليۋشىحۋجۋاڭدا جاڭا بەل توعان جانە ونىڭ ەكى تارماق توعانىن قازىپ، 4000 مۋدان استام ەگىستىك جەردى سۋاردى، بۇقارا ونى دانىشپان دەپ اتادى“.
مارالباسىنىڭ سۋ ماسەلەسى ەجەلدەن كورنەكتى بولىپ كەلەدى. وڭتۇستىك شينجياڭداعى وزەندەردىڭ تومەنگى اعارى ورتا جازىققا، چاڭجياڭنىڭ وڭتۇستىگىنە مۇلدە ۇقسامايدى، سوڭعىسىندا تومەنگى اعاردا سۋ مولشەرى بارعان سايىن مولايادى، وڭتۇستىك شينجياڭداعى وزەندەردىڭ قاينار كوزى مۇزدىقتار مەن ەرىگەن قار سۋىنا سۇيەنەدى، جاۋىن ـ شاشىن از، بۋلانۋ مولشەرى زور، جالپى بارىستا تولىقتاۋ كەمشىل، ويتكەنى جوعارعى اعاردان، ورتا اعاردان ٴار تۇستان سۋ الىناتىندىقتان، تومەنگى اعارعا بارعاندا سۋ مولشەرى زور مولشەردە ازايادى. مارالباسى ياركەن وزەنىنىڭ تومەنگى اعارىنا ورنالاسقان، كوكتەمگى ەگىس كەزىندە سۋ تاپشى، تاسقىن سۋ كەلگەندە اتىزدى سۋ باسىپ كەتەدى. 1917 ـ جىلى 6 ـ ايدا مينگو ۇكىمەتى قازىنا مينيسترلىگىنىڭ ارناۋلى قىزمەتكەرى شيە بين مارالباسىدا قىزمەت تەكسەرگەندە بۇل ارادا سۋ تالاسى ماسەلەسى سەبەبىنەن قايشىلىقتىڭ شيەلەنىسىپ، ”سۋ تالاسى تۋرالى داۋ ـ شار جىل سايىن تۋىلىپ تۇرادى“ دەگەندى ەستيدى. ول «شينجياڭعا ساياحات ەستەلىگىندە» بىلاي دەپ جازادى: ”مارالباسىنىڭ جەرى ويپاڭ، كوكارتتىڭ تۇستىك، تەرىستىك ەكى وزەنىنىڭ تومەنگى اعارىنىڭ قوسىلعان جەرىندە. كوكتەمدە ەگىن ەككەندە، جوعارى اعاردا قابات ـ قابات توسىلىپ، سۋ تومەنگى اعارعا جىبەرىلمەي، قاق بوپ قالادى. كۇزدە ەگىن ورىلىپ بولعاننان كەيىن، ارىق ـ توعاندارداعى سۋ تۇك قالماي وزەنگە قۇيىلىپ، الاپتى سۋ باسىپ كەتەدى، ۇنەمى سۋ اپاتى تۋىلادى، ٴبىراق سۋ يگىلىگى جوق“... ول توعان قازىپ سۋ اپاتىن تىزگىندەۋ، سۋ باستاۋ، سۋ جيناۋ سياقتىلاردان باستاپ كىرىسۋ كەرەك دەپ ۇسىنىس بەرەدى. 3 جىلدان كەيىن دىڭ زۋانشيان جولشىباي مارالباسىدان وتكەندە، سۋ اپاتى ماسەلەسىنىڭ قاتىناسقا اۋىر ىقپال جاسايتىندىعىنا نازار اۋدارادى. 1932 ـ جىلى دىڭ زۋانشيان مارالباسى اۋدانىنىڭ اكىمدىگىنە تاعايىندالعاننان كەيىن، سۋدى تىزگىندەۋ ونىڭ باستى قىزمەتى بولادى.
دىڭ زۋانشيان زيانكەستىككە ۇشىراپ قايتىس بولىپ 7 جىلدان كەيىن، 1940 ـ جىلى 6 ـ ايدا 27 جاسقا تولماعان لي يۇنياڭ مارالباسىعا كەلىپ اكىم بولادى، ول مارالباسى تاريحىنداعى تۇڭعىش كوممۋنيستىك پارتيا مۇشەسى اۋدان اكىمى ەدى.
لي يۇنياڭ 1938 ـ جىلى پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ جىبەرۋىمەن شينجياڭعا كەلىپ قىزمەت ىستەگەن، ونىمەن بىرگە لين جيلۋ دا كەلگەن بولاتىن. لي يۇنياڭ مارالباسى اۋدانىنىڭ اكىمى بولعاننان كەيىن، وقۋ ـ اعارتۋدى قولعا الىپ، تاس جول سالادى، سۋدى تىزگىندەۋدى ٴتىپتى ماڭىزدى ورىنعا قويادى، ول بۇقارانىڭ كەرمەك سۋ ىشەتىنىن، ٴتىپتى، سۋعا تالاسىپ جەر سۋارۋ ٴۇشىن ٴبىر ـ بىرىنە قارۋ جۇمساعانىن ٴوز كوزىمەن كورىپ، قاتتى قامىعادى. ناقتى ورىندا تەكسەرۋ ـ زەرتتەۋ جۇرگىزگەننەن كەيىن، ول حۇڭحاي سۋ قويماسىن سالۋدى ۇيعارىپ، ولكەلىك ۇكىمەتكە بىلاي دەپ مالىمەت بەرەدى: ”مارالباسىنىڭ سۋ يگىلىگى ماسەلەسى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بولىپ قانا قويماي، جاي بۇقارانىڭ اۋىز سۋ ماسەلەسىنە دە سايادى... سوندىقتان سۋ يگىلىگى ماسەلەسىن قالاي شەشۋدىڭ ٴوزى دە مارالباسى حالقىن ەڭ زور باقىتقا كەنەلتكەندىك سانالادى“. بەكىتۋدەن وتكەننەن كەيىن، لي يۇنياڭ بۇكىل اۋداننىڭ كۇشىن ىسكە قوسىپ، كورشى اۋداننىڭ حالىق جۇمىسكەرلەرى بىرگە كومەكتەسىپ، قاراپايىم قۇرال ـ سايماننان پايدالانىپ توسپا سالىپ، بوگەن جوندەپ، سۋ قويماسىن تەرەڭدەتىپ قازدى... ٴبىر جىلعا تاياۋ ۋاقىتتا قۇرىلىس اياقتاپ، سۋ قورى مولايىپ، سول كەزدەگى شينجياڭداعى ەڭ ۇلكەن سۋ قويماسىنا اينالىپ، 100 مىڭ مۋدان استام ەگىس اتىزىن سۋارۋ جانە مارالباسىداعى نەشە مىڭ ادامنىڭ اۋىز سۋ ماسەلەسىن ٴبىر جولدا شەشەدى. حۇڭحاي سۋ قويماسىن سالۋ بارىسىندا لي يۇنياڭ تاعى سول كەزدە شينجياڭ ولكەلىك قازىنا مەڭگەرمەسىنىڭ ۋاقىتشا باستىعى بولىپ تۇرعان ماۋ زىميننىڭ قولداۋىنا يە بولادى.
1942 ـ جىلى 3 ـ ايدا شىڭ شىساي جياڭ جيەشىنىڭ قولتىعىنا كىرىپ، لي يۇنياڭ قاتارلى شينجياڭداعى كوممۋنيستىك پارتيا مۇشەلەرى مەن ولاردىڭ وتباسىنداعىلاردان 100دەن استام ادامدى مىرزا قاماققا الىپ، ىلە ـ شالا تۇرمەگە جابادى، چىن تانچيۋ، ماۋ زىمين، لين جيلۋ قاتارلى كوممۋنيستەر قاستاندىققا ۇشىرايدى. لي يۇنياڭ قاتارلى ادامدار تۇرمەدە باس يمەي، جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ، كۇرەستى باتىل جالعاستىرادى. پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ قۇتقارۋىمەن 1946 ـ جىلى 6 ـ ايدىڭ 10 ـ كۇنى 100دەن استام ادام توپتىق بوساتىلىپ، 7 ـ ايدىڭ 11 ـ كۇنى يان ـ انعا قايتادى، بۇل تاريحتا ”100 ادامنىڭ يان ـ انعا قايتۋى“ دەپ اتالادى. جاڭا جۇڭگو قۇرىلعاننان كەيىن، لي يۇنياڭ ورتالىق كوميتەت ۇيىمداستىرۋ بولىمىندە، جوعارى وقۋ ـ اعارتۋ مينيسترلىگىندە، چياۋمين ىستەرى كوميتەتىندە جانە كوپتەگەن داشۋەلەردە مىندەت اتقارادى.
لي يۇنياڭ مەن ايەلى ۋ ناييىننىڭ مارالباسى اۋدانىنىڭ حالقىنا، ٴوز قولىمەن سالعان حۇڭحاي سۋ قويماسىنا سۇيىسپەنشىلىگى تەرەڭ ەدى، 1983 ـ جىلى، 1987 ـ جىلى جانە 1991 ـ جىلى 3 رەت مارالباسى اۋدانىنا كەلدى. گۋاڭجوۋداعى ۇيىندە ول مارالباسىداعى دوسىنىڭ وزىنە ۇسىنعان ۇيعۇر ۇلتىنىڭ دوپپاسىن ەرەكشە قاستەرلەپ كيەدى، ۇزىن شاپان كيۋدى ۇناتادى، كورشىلەرىنىڭ بالالارى ونى ”شينجياڭدىق اتاي“ دەپ اتايدى. 2004 ـ جىلى لي يۇنياڭ ناۋقاستان قايتىس بولدى، ونىڭ وسيەتى بويىنشا سۇيەك كۇلىنىڭ جارتىسى حۇڭحاي سۋ قويماسىنىڭ جاعاسىنا قويىلدى.
ٴتىلشى حۇڭحاي سۋ قويماسىنىڭ جانىنان ٴبىر شاعىن سامالدىقتى كوردى، ماڭدايشالىعىنا ۇلكەن ارىپپەن يۇنياڭتيڭ دەپ جازىلىپتى. سامالدىقتىڭ ورتاسىندا قارا ٴتۇستى مرامور تاس ەسكەرتكىش ورناتىلعان، ەسكەرتكىشكە تۇڭعىش كوممۋنيستىك پارتيا مۇشەسى اۋدان اكىمى لي يۇنياڭ جولداستىڭ ەسكەرتكىشى دەگەن جازۋ ويىلعان. حۇڭحاي سۋ قويماسىنىڭ جانىنا تاعى لي يۇنياڭ ەسكەرتكىش سارايى سالىندى، ساراي 2021 ـ جىلى اشىلىپ، مارالباسىداعى جاستار مەن ورەندەردىڭ زەرتتەۋ ـ ۇيرەنۋ بازاسىنا اينالدى. جازدىڭ شىلىڭگىر ىستىعىندا ارلى ـ بەرلى اسىر سالعان بالالاردىڭ جۇزدەرىنەن تەر سورعالايدى، ولار بالداي ٴتاتتى سۋدان قانعانىنشا ىشەدى، بۇل بۇگىنگىلەردىڭ بۇرىنعىلارعا دەگەن ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەن اتتاپ وتكەن ەڭ جاقسى قۇرمەتى.
ٴبىر قىزىعى، دىڭ زۋانشيان سياقتى لي يۇنياڭ دا گۋاڭدۇڭدىق.
تاريحتىڭ ۇدەمەلى كەزەڭى
چيت قىستاعى مارالباسى اۋدانى شامال اۋىلىنىڭ وڭتۇستىگىنە ورنالاسقان، دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇلكەن توراڭعى ورمانى اراسىنا سىنالاپ ورنالاسقان وزگەشە قىستاق. قىستاق تۇرعىنى ايسا مۇسانىڭ ۇيىندە ٴتىلشى سۋ شۇمەگىن اشتى، سىلدىراپ اققان ٴمولدىر سۋ تاڭدايعا بالداي تاتيدى. ايسا: ”باس شۋجي شي جينپيڭگە العىس ايتامىز!“ ـ دەدى.
ياركەن وزەنى ٴبولىپ تۇرعاندىقتان چيت قىستاعى ۇزاق ۋاقىت بويى دۇنيەدەن وقشاۋ جاتتى. 2019 ـ جىلى كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ شايقاسى شەشۋشى جەڭىسكە جەتۋدىڭ شەشۋشى كەزەڭىنە وتۋىنە بايلانىستى، چيت قىستاعىنا تۇڭعىش رەت كوپىر، تاس جول سالىنىپ، قۇبىر سۋى جانە ەلەكتر تورى جەتكىزىلدى. ايسانىڭ ۇيىندەگى سۋ دا مارالباسى اۋدان ورتالىعىنداعى بۇقارانىكى سياقتى ياركەن اۋدانىنان كەلگەن.
مارالباسى اۋدانىنىڭ قالا مەن اۋىلدى سۋمەن قامداۋدى ٴبىر تۇلعالى ورنالاستىرۋ ورتالىعىنداعى ۇلكەن ەكراننان ٴتىلشى مىناداي ايبىندى كورىنىستى كوردى: 200 نەشە كيلومەتر شالعايداعى سۋ قاينارى − ياركەن اۋدانى ەلىشحۇ قالاشىعى سۋقۇچاق سۋ قويماسىنان باستالىپ، سۋ ايداعارداي يرەلەڭدەپ توقتاۋسىز اعىپ مارالباسىنىڭ قالا، اۋىلدارىنداعى بارلىق وتباسىنا جەتەدى. قازىر حۇڭحاي سۋ قويماسىنىڭ سۋى سۋارۋعا عانا پايدالانىلادى، شياۋحايزى سۋ قويماسى زاپاس پايدالانىلادى. ران ۋجۇڭ بىلاي دەپ تانىستىردى: مارالباسى اۋدانى قالا مەن اۋىلدى ٴبىر تۇلعالى سۋمەن قامداۋ جۇيەسىن قۇرىپ، ياركەن سۋ قاينارىندا ٴبىر باس سۋ زاۆودىن سالدى، جوباداعى ەڭ جوعارى كۇندىك سۋمەن قامداۋ مولشەرى 77 مىڭ 300 تەكشەمەتر، جىلدىق سۋمەن قامداۋ مولشەرى 21 ميلليون 700 مىڭ تەكشەمەتر، باس سۋ زاۆودى ارقىلى سۋ ساپاسى ٴبىر جاقتى ەتىلگەننەن كەيىن، سۋ 26 قىسىمدى ارتتىرۋ پۋنكتىنە جەتكىزىلىپ، ەكىنشى رەت قىسىم ارتتىرىلىپ، بۇكىل اۋدانداعى تۇرعىندار سۋمەن قامدالادى. باس سۋ زاۆودىنان ٴارقايسى قىسىمدى ارتتىرۋ پۋنكتتەرىنە دەيىنگى نەگىزگى قۇبىردىڭ جالپى ۇزىندىعى 239.174 كيلومەتر، قىسىمى ارتتىرۋ پۋنكتىنەن شىعاتىن سۋ ۇلەستىرۋ قۇبىرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 4500 كيلومەتردەن اسادى. ”قازىر مارالباسى اۋدانىنداعى قالا، اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سۋ ساپاسى، سۋ مولشەرى، سۋدان پايدالانۋدىڭ قولايلىلىق دەڭگەيى، سۋدان پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋ سالىستىرماسى تۇگەلدەي ولشەمگە جەتىپ، بۇكىل اۋدانداعى ٴار ۇلت حالقى ’سالاماتتىق سۋى، باقىت سۋىن‘ ٴىشىپ، رۋحاني بەت ـ بەينەسى شىت جاڭا تۇسكە ەندى“، ـ دەدى ران ۋجۇڭ ماقتانىشپەن.
وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسىندا وسىنداي ايبىندى، ٴتىپتى، كەرەمەت دەۋگە تاتيتىن كورىنىس بارلىق جەردەن تابىلادى، تيانشان، كۇنلۇن تاۋلارىنداعى ايبىندى سۋ يگىلىگى تورابى ٴاربىر وتباسىنىڭ قۇبىر سۋ تورابىنا كاپيلليار قان تامىرىنداي ىركىلىسسىز جەتكىزىلىپ، شينجياڭنىڭ اۋىل ـ قىستاقتارىندا قۇبىر سۋىنىڭ جالپىلاسۋ سالىستىرماسى %99كە جەتىپ، بۇكىل ەلدىڭ ورتاشا دەڭگەيىنەن استى، سۋ ارقىلى تارالاتىن جۇقپالى اۋرۋلار مەن سۋدان پايدا بولاتىن جەرگىلىكتى اۋرۋلاردىڭ تۋىلۋ سالىستىرماسى زور دارەجەدە تومەندەدى. سۋ بايلىعى جاعدايى مارالباسىدان دا ناشار ٴپايزاۋات اۋدانى دابىرالى اۋىز سۋدى جاقسارتۋ ينجەنەرياسى ارقىلى مۇزتاۋ شىڭىنىڭ تازا قار ـ مۇزىنان ەرىگەن سۋدى ٴپايزاۋات اۋدانىنداعى بۇقارانىڭ ۇيىنە جەتكىزدى، بۇل قازىرگى زامانعى ”كۇنلۇن اڭىزى“ دەپ اتالدى. 2020 ـ جىلى ٴپايزاۋات اۋدانىنىڭ قالا، اۋىل اۋىز سۋ حاۋىپسىزدىگى ينجەنەرياسى بويىنشا سۋ جەتكىزىلگەن كۇنى، بۇرىن تاماقتان وتپەيتىن كەرمەك سۋ ٴۇشىن كوز جاسىن كولدەتكەن ٴپايزاۋاتتىقتار تاعى دا كوز جاسىن كولدەتتى، بۇل جولى ولار ٴتاتتى سۋ ٴۇشىن كوزىنە جاس الدى. ال وسى كەزدە ۇجىم باستاپ وسى ينجەنەريانى ورىنداعان ٴپايزاۋات اۋداندىق سۋ يگىلىگى مەكەمەسى پارتيا باسشىلىق گرۋپپاسىنىڭ ورىنباسار شۋجيى، مەكەمە باستىعى ليۋ حۋ وكپە راگىنىڭ سوڭعى مەزگىلىنە وتكەن ەدى، ول قاتتى قالجىراپ، ناۋقاسى اسقىنىپ، 2021 ـ جىلى 7 ـ ايدىڭ 3 ـ كۇنى ومىردەن ٴوتتى.
وڭتۇستىك شينجياڭدا سۋ ۇزاق جىلداردان بەرى مىڭ ٴبىر ماشاقاتپەن تىزگىندەلدى، جاڭا ٴداۋىر تاريحتىڭ ۇدەمەلى كەزەڭىنە ٴوتتى!
”حاۋىپسىز سۋ ىشۋدەن“ ”اناعۇرلىم جاقسى سۋ ىشۋگە“ دەيىن، شاڭحايدىڭ شينجياڭعا كومەگىمەن ەنگىزىلگەن تۇڭيۇڭ سۋ تازارتۋ عىلىم ـ تەحنولوگياسى (شاڭحاي) شەكتى سەرىكتەستىگى ياركەن اۋدانىندا الدەقاشان تامىر تارتتى، سەرىكتەستىكتىڭ جۇمىس جۇرگىزۋ ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى ۋ بينبين بىلاي دەدى: وڭتۇستىك شينجياڭدا ”سۋ قاتتى“ بولعاندىقتان، بۇيرەككە تاس بايلانۋ سياقتىلار وڭاي تۋىلادى، ولار جوعارى عىلىم ـ تەحنولوگيالىق سۋ تازارتۋ تەحنولوگياسىنان پايدالانىپ، اۋىل ـ قىستاق زەردەلى ساپالى سۋ پۋنكتىن قۇرىپ، اۋىلداستاردىڭ ٴتىپتى دە ساپالى سۋ ىشۋىنە مۇمكىندىك جاسادى.
لۋ شياۋشين بۇرىن سۋ يگىلىگى مينيسترلىگىنەن شينجياڭعا كومەككە كەلگەن كادر بولاتىن، كەيىن شينجياڭدا قالىپ قىزمەت ىستەپ، سۋدى ”ۇدەمەلى“ تىزگىندەۋ تاريحىنا باستان ـ اياق ات سالىستى، ول ٴوزىنىڭ كەشىرمەسىن «انار اعاشىن قورعاۋ» دەگەن كىتاپ ەتىپ جازدى. ول بىلاي دەدى: ٴبىر ٴوڭىردىڭ ٴمولدىر سۋىن قورعاۋ ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ باقىتىن قورعاعاندىق، ٴبىر ـ بىرىنە تىعىز سۇيەنگەن انار ٴدانىن قورعاعاندىق، شەكارا ٴوڭىردىڭ بايتاق دالاسىنىڭ باياندى تىنىشتىعى مەن گۇلدەنىپ ـ كوركەيۋىن قورعاعاندىق.
«قاعىلىق − ديحۋا ساپار ەستەلىگىندە» دىڭ زۋانشيان مارالباسىنىڭ سۋىنا ”سۋى ٴسال تۇزدى“ دەپ باعا بەرىپتى. قازىر مارالباسىنىڭ بايتاق دالاسىندا ماڭگىلىك ۇيقىدا جاتقان دىڭ زۋانشيان مۇنى بىلسە، ٴسوز جوق، سۋ وتە ٴتاتتى! دەپ القار ەدى.
