− ”دىڭ زۋانشيان جولىمەن قايتا ءجۇرۋ“ جونىندەگى جەلىلەس حابار(4)
□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ تىلشىلەرى شياۋ چۇنفي، ٴجازيرا نەسىپبەك، نافيسا ٴنابي
وڭتۇستىك شينجياڭدى ارالاساڭىز، ايەلدەر ٴبىر جارقىراعان كورىنىس ەكەنىن بايقايسىز. اتىزدا ەڭبەك ىستەپ جۇرگەندەردىڭ اراسىندا سولار بار، زاۆود سەحتارىندا قاربالاس جۇرگەندەردىڭ اراسىندا سولار بار، زاڭدىق كەڭەس بەرۋ ورنى، تەحنولوگيالىق قىزمەت وتەۋدىڭ ٴبىرىنشى شەبى، تىكە تاراتۋ بولمەسى، ورگان، مەكتەپتەردىڭ بارىندە سولار بار... ٴار سالا، ٴار كاسىپتەن، بارلىق جەردەن ولاردىڭ جاندى دا جالىندى بەينەسىن كورۋگە بولادى.
ٴداۋىردىڭ بۇل تۇلەجۋىن 100 جىلدىق ۋاقىت ولشەمىنە سالىپ قاراساق، تەبىرەنبەي تۇرا المايسىز. 100 جىلدان استام ۋاقىتتىڭ الدىندا دىڭ زۋانشيان قاعىلىقتان اتتانىپ، 2 ايدان استام ۋاقىت جول ٴجۇرىپ، ٴار كۇنى كورگەن ـ بىلگەندەرىن، تۇيگەن ويلارىن ەستەلىككە الىپ، «قاعىلىق − ديحۋا ساپار ەستەلىگى» اتتى كىتاپتى جازىپ شىقتى، كىتاپتىڭ مازمۇنى نەداۋىر مول بولعانىمەن، وندا وڭتۇستىك شينجياڭ ايەلدەرى تۋرالى ەستەلىكتەر وتە از، كىتاپتىڭ ٴبىر جەرىندە ياركەندە جەرگىلىكتى ۇيعۇر ايەلدەرىنىڭ كولشىك سۋىن ٴىشىپ موينىنا بۇعاق شىققانى ايتىلعان، تاعى ٴبىر جەرىندە تيانشان تاۋىنان اسىپ تۇرپانعا باراتىن جولدا حالىق جىرىنان مىناداي جولدار الىنعان: ”گاۋچاڭنىڭ ٴجۇزىمى، قۇمىلدىڭ قاۋىنى، گۇلدەي قۇلپىرعان كۇشاردىڭ قىزدارى“.
ايەلدەر تۋرالى مازمۇن تىم از بولعانىمەن، ول كونە زامانداعى ناقتى قيىن جاعدايدى بەينەلەدى. 100 جىلدىڭ الدىندا قوعام ايەلدەردىڭ دامۋىن ەلەپ ـ ەسكەرمەگەن، بۇل وڭتۇستىك شينجياڭ وڭىرىندە، ٴتىپتى، كورنەكتى بولعان. ٴداۋىردىڭ بۇعاۋى سەبەبىنەن، سول كەزدە وڭتۇستىك شينجياڭداعى ايەلدەردىڭ اۋىلىنان اتتاپ شىعۋ، قوعاممەن ارالاسۋ ورايى وتە از بولىپ، ومىردەگى تاڭداۋى قاتاڭ شەكتەمەگە ۇشىراعان ەدى.
100 جىل سىرعىپ ٴوتىپ، مەكەندە وراسان زور وزگەرىستەر تۋىلدى. بۇگىنگى تاڭدا وڭتۇستىك شينجياڭدا ايەلدەر تاريحتىڭ جىم ـ جىرت قويناۋىن ٴۇزىلدى ـ كەسىلدى ارتقا تاستاپ، باتىلدىقپەن وقۋ وقىپ، ٴبىلىم الىپ، تاباندىلىقپەن جۇمىس ىستەپ، شارۋاشىلىق قۇرىپ، نەگىزگى ساتىنى باسقارۋعا ىرىقتىلىقپەن ات سالىستى. نەشە ۇرپاق وڭتۇستىك شينجياڭ ايەلدەرىنىڭ تاعدىرىنىڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋى وسى مەكەننىڭ كۇننەن ـ كۇنگە جاڭارعاندىعىنىڭ، قارىشتاپ ورگە ۇمتىلعاندىعىنىڭ ەڭ جاندى ٴداۋىر تۇسىندىرمەسى.
قوعامدىق قامتاماسىزداندىرۋ تومەنگى شەگى بەكەمدەلىپ، وزىنە اناعۇرلىم كۇشتى سەنىممەن ٴومىر كەشتى
35 جاستاعى ورگۇل نۇراق مارالباسى اۋدانى مارالباسى قالاشىعى سەكسەن قىستاعىنىڭ تۇرعىنى. بالالىق شاعىن ەسكە العاندا، قىستاقتىڭ مەشەۋ اۋىز سۋ شارت ـ جاعدايى بەينە كەشەگىدەي انىق ەسىندە. ول كەزدە قىستاقتا جەر استى سۋىمەن قامداۋ تاپشى بولىپ، وتباسىلار ۇزاق جىل بويى توعان سۋىن، كولشىك سۋىن ٴىشىپ كەلگەن، سۋ ساپاسى ادامدى الاڭداتاتىن ەدى. قايناماعان سۋدى ىشكەن سوڭ ىشەك ـ اسقازان وڭاي جايسىزدانادى، الايدا سول كەزدەگى قىستاق تۇرعىندارىنىڭ سالاماتتىق تانىمى ٴالسىز، جايسىزدانسا دا شيپاگەرگە وتە از تەكسەرىلەتىن.
بۇگىنگى كۇندە حالىق تۇرمىسىن قامتاماسىزداندىرۋ ۇزدىكسىز نەگىزگى ساتىعا جەتكىزىلىپ، اۋىل ـ قىستاقتاردىڭ بەت ـ بەينەسىندە وزگەرىستەر تۋىلدى. اۋىل ـ قىستاق اۋىز سۋ حاۋىپسىزدىگى ينجەنەرياسى جاپپاي تياناقتانىپ، سۋ ساپاسى ولشەمگە تولماۋ ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلدى؛ جالپى حالىقتىق تەگىن دەنساۋلىق تەكسەرۋ، اۋىل ـ قىستاق ايەلدەرىنىڭ ”ەكى ٴتۇرلى راك اۋرۋىن“ تەگىن سارالاپ تەكسەرۋ سياقتى حالىققا ٴتيىمدى ساياساتتارمەن جاپپاي قامتىلىپ، اۋىل ـ قىستاق ايەلدەرىنىڭ سالاماتتىعىنا بەرىك قالتقى ورناتىلدى.
بيىل 7 ـ ايدىڭ باسىندا سەكسەن قىستاعى 64 − 35 جاس ارالىعىنداعى 200 ايەلگە ”ەكى ٴتۇرلى راك اۋرۋىن“ تەگىن سارالاپ تەكسەرۋ جۇرگىزدى، ورگۇل دەرەۋ تىزىمدەلىپ قاتىناستى. ”قازىر بۇرىنعىمەن ۇقسامايدى، كوپشىلىكتىڭ سالاماتتىق كوزقاراسى جوعارىلادى. قىستاق ٴار ماۋسىمدا، ٴار جىلى دەنساۋلىق تەكسەرۋىن ۇيىمداستىرىپ تۇرادى، قانشا قاربالاس بولساق تا ۋاقىت شىعارىپ قاتىناسامىز“، ـ دەدى ول.
مەملەكەتتىك 8 ـ ناۋرىز قىزىلتۋشى ۇلگىسى، اۆتونوميالى رايوندىق حالىق شيپاحاناسىنىڭ اعا شيپاگەرى ماينۇر نياز وڭتۇستىك شينجياڭدا ايەلدەردىڭ جاتىر موينى راگىنان ساقتانۋ جانە ەمدەۋدىڭ ٴبىرىنشى شەبىندە ۇزاق جىل قاجىرلىلىقپەن ەڭبەكتەندى. 2006 ـ جىلى ول تۇڭعىش رەت ۇجىم باستاپ اۋىلداردى ارالاپ سارالاپ تەكسەرۋ جۇرگىزگەن كەزدە، كوپتەگەن اۋىل ـ قىستاق ايەلدەرىنىڭ عىلىم ساناسى تومەن بولعاندىقتان كۇدىكتەنىپ، دۇرىستاپ سايكەسپەي، قىزمەتتى ىلگەرىلەتۋ توتەنشە قيىنعا سوعادى. 10 قانشا جىل كوزقاراس جالپىلاستىرۋ جانە ساياساتپەن نارلەندىرۋدىڭ ناتيجەسىندە سالاماتتىقتى ساراپتاپ تەكسەرۋگە ىرىقتىلىقپەن قاتىناسۋ الدەقاشان وڭتۇستىك شينجياڭداعى ايەلدەردىڭ تۇرمىسىنداعى قالىپتى جاعدايعا اينالدى. ساندى مالىمەتتەردى سالىستىرار بولساق، بۇگىنگى وڭتۇستىك شينجىاڭدا سارالاپ تەكسەرۋدە دياگنوزى انىقتالعان ناۋقاستار 2006 ـ جىلداعىدان %60 ازايىپ، بۇقارانىڭ سالاماتتىق ىرىس ـ قۇتى ناقتى ارتقاندىعىن كورۋگە بولادى.
كەمەلدى قوعامدىق قامتاماسىزداندىرۋ سالاماتتىقتى قورعاپ قانا قويماي، ايەلدەرىڭ ار ـ نامىسى مەن سەنىمىنە تىپتەن تىرەك بولدى. ”قازىر ٴبىز باتىلدىقپەن بەزەنە الامىز، سۇلۋلىقتى سۇيەمىز، ەمىن ـ ەركىن كيىنەمىز، تۇرمىسىمىز مولشىلىقتا وتۋدە. وتباسىندا قايشىلىق تۋىلىپ، ٴجابىر كورسەك قىستاق ايەلدەر بىرلەستىگى ىرىقتىلىقپەن كومەكتەسىپ جاراستىرادى، ۇقىق ـ مۇددەمىزدى قورعايدى. بارعان سايىن جايلى تىرشىلىك ەتىپ وزىمىزگە سەنىمىمىز دە ارتا ٴتۇستى“، ـ دەدى ورگۇل تەبىرەنىپ.
سالاماتتىق قامتاماسىزدىعىنىڭ ۇزدىكسىز كەمەلدەنۋىمەن بىرگە، بىركەلكىلەنگەن وقۋ ـ اعارتۋ ساياساتى دا وڭتۇستىك شينجياڭداعى قىز بالالاردىڭ ٴبىلىم الۋ تاعدىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى.
ورگۇلدىڭ وقۋشى كەزى كۇنى بۇگىنگە دەيىن انىق ەسىندە، ول كەزدە كوپتەگەن قىز بالالار وتباسىنىڭ كەدەيلىگىنەن وقۋدان ەرتە قول ٴۇزىپ، ەگىس جۇمىسىمەن شۇعىلداناتىن. وقىتۋشىلار قىز بالالاردى ساباقحاناعا قايتا ورالتۋ ٴۇشىن جىل بويى وتباسىلارىن ارالاپ اتا ـ انالارعا ٴناسيحات ايتاتىن. ”ولار وقىعىسى كەلمەيدى ەمەس، ٴۇيىنىڭ شارت ـ جاعدايى شەكتى بولعاندىقتان امالسىز ۇيىنە قايتىپ جۇمىس ىستەيدى“، ـ دەدى ورگۇل.
ساياساتتىڭ نۇر ـ شۇعىلاسىندا تاعدىرى وزگەردى. اكەسى ەرتە قايتىس بولىپ، ٴۇيى وقۋ قاراجاتىن تولەي الماعاندىقتان ورگۇل دە ورتالاۋ مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ وقۋدان قول ٴۇزىپ ۇيىنە قايتىپ ەگىس جۇمىسىمەن شۇعىلدانعان ەدى. بۇگىنگى كۇندە وڭتۇستىك شينجياڭدا وقۋ ـ اعارتۋ ارقىلى حالىققا تيىمدىلىك جاساۋ ساياساتى جاپپاي تياناقتانىپ، اۋىل ـ قىستاقتاعى قىز بالالاردىڭ ٴبىلىم الۋى وتباسى قيىنشىلىعىنىڭ شەكتەمەسىنە ۇشىرامايتىن بولدى، ولار ورتا مەكتەپتى ٴساتتى ٴبىتىرىپ، داشۋەلەرگە ەمتيحان بەرىپ ٴوتىپ، ”ايەلدەر از وقيتىن، ٴبىلىم الۋى قيىنعا سوعاتىن“ كونە جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. ورگۇلدىڭ 2 قىزى ورتا مەكتەپتە وقيدى، تىرىسىپ اقشا تاۋىپ قىزدارىنىڭ جوعارى مەكتەپتى ٴساتتى تامامداۋىن قامتاماسىز ەتىپ، ولاردىڭ اناعۇرلىم جاقسى ٴومىر كەشۋىنە مۇمكىندىك جاساۋ ونىڭ ەڭ ۇلكەن ارمانى.
ياركەن اۋدانى ارال اۋىلدىق پارتكومنىڭ شۋجيى جۋ مىڭنىڭ بۇل جونىندەگى اسەرى تەرەڭ. 10 نەشە جىلدىڭ الدىندا وقۋدان قول ۇزگەن قىز بالالاردى ٴناسيحاتتاپ مەكتەپكە قايتارۋ نەگىزگى ساتى قىزمەتىنىڭ ٴتۇيىندى مازمۇنى بولاتىن. ال بۇگىن وقۋ ـ اعارتۋ ارقىلى حالىققا تيىمدىلىك جاساۋ ساياساتى جاپپاي تياناقتانىپ، وڭتۇستىك شينجياڭداعى ايەلدەر باعىنىشتىلىق كۇيدەن قۇتىلىپ، كوكىرەك كەرە قوعامعا قادام تاستادى.
ەكونوميكالىق كىرىستى مەڭگەرىپ، ٴومىردىڭ كەڭ ٴورىسىن اشتى
حالىق تۇرمىسىن ەڭ تومەنگى شەكتەن تۇسىرمەۋ نەگىزدى بەكەمدەدى، ال ەكونوميكادا دەربەس بولۋ وڭتۇستىك شينجياڭ ايەلدەرىنىڭ ٴومىردىڭ ىرىقتىلىق ۇقىعىن شىن مانىندە مەڭگەرۋىنە مۇمكىندىك جاسادى. تۇراقتى كىرىس، ٴوزى دەربەس تاڭداعان كاسىپ ولاردىڭ ٴداستۇرلى تۇرمىس قالىبىنان شىعىپ، كوز اياسىن كەڭەيتۋىنە، اناعۇرلىم كوپ تاڭداۋعا يە بولۋىنا، قۇنىن ٴتىپتى دە ايتارلىقتاي ىسكە اسىرۋىنا مۇمكىندىك جاسادى.
تۇمسىق قالاسىنا ورنالاسقان شينجياڭ تاڭجين توقىماشىلىق شەكتى سەرىكتەستىگى وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ ساپالى ماقتا بايلىعىنا سۇيەنىپ، 1500 مۋلىق زەردەلى بايپاق توقىماشىلىعى كاسىپ سالاسى باقشاسىن قۇردى، 8500 بايپاق توقۋ ماشيناسى تەز قارقىنمەن جۇمىس جۇرگىزىپ كۇنىنە 2 ميلليون 500 مىڭ پار بايپاق ٴوندىرىپ، ونىمدەرى 22 مەملەكەت پەن وڭىرگە ساتىلدى. باقشا رايونىنداعى 1200دەن استام قىزمەتكەردىڭ ىشىندە ايەلدەر %60تەن استامىن ۇستايدى.
اۋىل ـ قىستاق ايەلدەرىنىڭ وتباسى شارۋاسىنان شىقپايتىن تۇرمىس ەرەكشەلىگىنە بەيىمدەلىپ، كاسىپورىن ”وتباسىلىق شەبەرحانا“ ۇلگىسىن جاسامپازدىقپەن تۇلعالاپ، قۇرىلعىلاردى وتباسىلارىنا اقىسىز بەرىپ، تەحنولوگيا جاعىندا جالپى بارىستىق جەتەكشىلىك ەتتى، قىستاقتاردىڭ (الەۋمەتتىك اۋماق)، ليان ـ دۇيلەردىڭ الاڭدارىنا سۇيەنە وتىرىپ شوعىرلى ٴوندىرىس جۇرگىزۋگە دە بولاتىن ەتتى. قازىر شەبەرحانالار تۇمسىق، اقتاۋ، پوسكام سياقتى كوپ جەردە 900دەن استام وتباسىن قامتىپ، 3000نان استام بۇقارانى جاقىن ماڭدا كىرىستى ارتتىرۋعا باستادى.
23 جاستاعى گۇلامبار ابدۇللا مەن اپەكەسى باقشا رايونىندا جۇمىس ىستەيدى. ”ۇيگە جاقىن، شىعىس از، جۇمىس ىستەپ قىسقا عانا بىرنەشە جىلدا ٴوز كۇشىمە سۇيەنىپ جەڭىل اۆتوكولىك ساتىپ الدىم“. قاراپايىم ٴسوز جاڭا داۋىردەگى اۋىل ـ قىستاق ايەلدەرىنىڭ تابىس سەزىمىن اڭعارتتى.
ەكونوميكادا دەربەس بولۋ − ايەلدەردىڭ ورنىن جوعارىلاتۋدىڭ ەڭ قاراپايىم، ەڭ پارمەندى نەگىزى. ياركەن اۋدانى شاراك قالاشىعى كۇرۋات قىستاعىنىڭ تۇرعىنى نۇربيا تۇردىماتتىڭ جۇبايى ۇزاق جىل تاسىمالمەن شۇعىلدانىپ كەلەدى، ايىنا 10 مىڭ يۋان تابىس تابادى. ۇيىندە بالالاردى قارايتىن ول ٴوز ٴۇيىنىڭ جەرىن 3 مۋدان 8 مۋعا كەڭەيتىپ، ۇقىپتىلىقپەن بادام، كۇرەڭكەي ەكتى، مول ٴونىم العان كەزدە جۇمىسشى جالداپ جيناپ، ٴبىر تۇتاس ساتىپ، وتباسى كىرىسىن ارتتىردى.
ەگىس جۇمىسىمەن شۇعىلدانىپ كىرىستى ارتتىرۋمەن عانا تىنباي، نۇربيا ۇزاق بولاشاقتى دا جوسپارلادى. ”بيىل مەن ەمتيحان بەرىپ B تۇردەگى شوفەرلىك كۋالىگىن الدىم، ۇلىم ٴسال ەسەيگەن سوڭ A تۇردەگى شوفەرلىك كۋالىك الىپ تاسىمالمەن شۇعىلدانام، سول كەزدە كۇيەۋىم سياقتى كوپ تابىس تابا الامىن.“ ونىڭ اشىق ـ جارقىن كۇلكىسىنەن زامانىمىزداعى ايەلدەردىڭ وزىنە سەنىمى مەن جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋى مەن مۇندالايدى.
وڭتۇستىك شينجياڭدا ىرىقتىلىقپەن وزدەرىن جەڭىپ، جاڭالىق اشىپ، شارۋاشىلىق قۇرعان ايەلدەر بارعان سايىن كوبەيە ٴتۇستى. 90 ـ جىلداردان كەيىن تۋعان شارۋاشىلىق قۇرۋشى، مەملەكەتتىك 8 ـ ناۋرىز قىزىلتۋشىسى بۇحالشام سامەت اۋىل ـ قالاشىقتاعى شاعىن اجارلاندىرۋ ورنىنان باستاپ ىستەپ، بىرتە ـ بىرتە كيىم ـ كەشەك كاسىبىن دامىتىپ كاسىپورىن قۇرىپ، جىلدىق ٴونىم قۇنىن 5 ميلليون يۋاننان اسىرىپ، زور توپتاعى ٴار ۇلت ايەلدەرىن جۇمىستانىپ كىرىستەرىن ارتتىرۋعا باستادى.
كۇشار قالاسى كۇسان تار كوشەسىندە كۇسان تار كوشەسى جەلەكتىلەر شارۋاشىلىق قۇرۋ شەبەرحاناسىنا ادامدار كوپ كەلەدى. بەيزاتتىق مۇرا لەكتورى ما شياۋيان باستاماشىلدىقپەن تۇعىر قۇرىپ، نازاردى جەرگىلىكتى ورىنداعى ايەل قولونەرپازداردىڭ شارۋاشىلىق قۇرۋىنا شوعىرلاندىرىپ، قوسىمشا مادەنيەت ـ ساياحات سەزىنۋ، ٴونىم كورمەلەۋ ـ ساتۋ يقۋاتىن دا ازىرلەدى. تىگىنشىلىك دۇكەنىنىڭ قوجايىنى نۇرگۇل مامەت شەبەرحانامەن ۇزاق ۋاقىت سەلبەستىك جاساپ، تۇعىر ارقىلى جاڭا ۇلگىدەگى جوبا ورنەكتەرىن جاساپ، ەستەتيكالىق قابىلەتى، جاساۋ ورەسى ۇزدىكسىز جوعارىلاپ، كىرىسى ورنىقتى ارتتى.
جۇمىس ىستەپ كىرىس ارتتىرۋدان شارۋاشىلىق قۇرىپ كاسىپتى كوركەيتۋگە دەيىن وڭتۇستىك شينجياڭداعى ايەلدەردىڭ تۇلعالىق تانىمى ۇزدىكسىز وياندى. كۇشار قالالىق ٴادىليا مەكەمەسىنىڭ كادرى نۇربيام مامۇت نەگىزگى ساتىنى زاڭمەن باسقارۋ ۇگىتىنىڭ ٴبىرىنشى شەبىندە ۇزاق جىل تامىر تارتتى، ونىڭ بۇل جونىندەگى اسەرى تەرەڭ، ”ەكونوميكادا دەربەس بولۋدى جۇزەگە اسىرعاننان كەيىن ايەلدەر ٴتىپتى دە ىرىقتىلىقپەن زاڭدى ۇيرەنىپ، زاڭدى ٴتۇسىنىپ، ٴوزىنىڭ ۇقىق ـ مۇددەسىن قورعاپ، نەگىزگى ساتىنى باسقارۋعا بەلسەنە ات سالىسىپ، ٴوزىنىڭ قوعامدىق قۇنىن ىسكە اسىرۋدى، ٴتىپتى، قالايتىن بولدى“، ـ دەدى ول.
زامانىمىزداعى وڭتۇستىك شينجياڭ ايەلدەرى بۇعاۋدان قۇتىلىپ، ٴوز قالاۋىنداعىداي تۇرمىس كەشىرۋمەن بىرگە، شىت جاڭا ەسەيۋ ۇستانىمى ارقىلى كەيىنگى ۇرپاقتاردىڭ جاڭا بولاشاققا قول جەتكىزۋىنە دەم بەرۋدە.
قىزىعۋشىلىق تۇقىمىن سەۋىپ، اۋىل ـ قىستاقتاعى قىز بالالاردىڭ بولاشاعىنا دەم بەردى
بالالار − وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ بولاشاعى ٴارى تاماشا ٴداۋىردىڭ جالعاسى. بيڭتۋان 3 ـ شى 51 ـ تۋان 6 ـ ليانىنا ورنالاسقان تاڭجين كىتاپحاناسىندا ەستەتيكالىق تاربيە، ارمان جانە ەسەيۋ جونىندەگى وزگەرىس اۋىل ـ قىستاقتاعى قىز بالالاردىڭ بويىندا بىلىنبەي جارىققا شىعۋدا.
شينجياڭ تاڭجين توقىماشىلىق شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ باس جوراسى جاڭ ۋىنماۋ تاڭجين كىتاپحاناسىنا كىرگەندە 40 نەشە بالا قاۋمالاي كەلىپ: ”ماۋزى اعاي، ٴبىز ٴسىزدى ساعىندىق“، ـ دەدى ساڭقىلداي ٴۇن قاتىپ. كىتاپحاناداعىلاردىڭ كوبى قىز بالالار، سىبىر ـ سىبىر ەتىپ، ازىلدەسىپ وتىر، بىرنەشە ۇل بالا عانا كەرىسىنشە ”ازشىلىققا“ اينالعان.
تاڭجين كىتاپحاناسى جاڭ ۋىنماۋدىڭ ايەل جۇمىسشى ـ قىزمەتكەرلەردى ۋايىمنان ارىلتۋ ٴۇشىن قۇرعان الەۋمەتتىك يگىلىك مەكتەبى، جۇمىسشى ـ قىزمەتكەرلەردىڭ بالالارىنا تەگىن اشىق ۇستالادى، اپتانىڭ سوڭىندا قىسقى، جازعى دەمالىستان پايدالانىپ بالالاردىڭ قىزىعۋشىلىعىنا قاراي حاتكەرلىك، مۋزيكا، سۋرەت سياقتى ساباقتاردى اشادى. ٴوزى دە جاس كەزىندە وقۋدان قول ٴۇزىپ جۇمىس ىستەۋدى باستان كەشىرگەندىكتەن، جاڭ ۋىنماۋ اۋىل ـ قىستاقتاعى بالالاردىڭ ٴبىلىم الۋىنىڭ وڭاي ەمەس ەكەندىگىن ٴبىلىپ، ولارعا ەرەكشە جانى اشىپ، الەۋمەتتىك يگىلىك وقۋ ـ اعارتۋىمەن ىشكەرىلەي اينالىسىپ، اۋىل ـ قىستاقتاعى بالالارعا تەگىن ەسەيىپ ـ ەرجەتۋ تۇعىرىن ورناتتى. قازىر وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ جەر ـ جەرىندە 8 تاڭجين كىتاپحاناسىن قۇرىپ، اناعۇرلىم كوپ اۋىل ـ قىستاق بالالارىنىڭ ەسىك الدىندا ساپالى ەستەتيكالىق تاربيە ساباعىن الۋىنا مۇمكىندىك جاسادى.
12 جاستاعى مۇنازار اكبار مەن 13 جاستاعى ماليكەم تۇرسۇن كىتاپحانادا ٴبىرتالاي اتاعى بار سەرىكتەر. بىرەۋى حاتكەرلىككە، بىرەۋى ٴان ايتۋعا شەبەر، 2 كىشكەنتاي قىز بىرگە ”شيڭگۋاڭ داداۋ“ ساحناسىنا كوتەرىلىپ، اۋىل ـ قىستاقتان شىعىپ، ۇلكەن دۇنيەنى كوردى.
بالانىڭ وزگەرىسى انا كوزقاراسىنىڭ جاڭالانۋىنان ايرىلا المايدى. مۇنازاردىڭ شەشەسى رايحانگۇل اسەن 3 جىلدىڭ الدىندا وتباسى ايەلى بولىپ جەر سالىپ تىرشىلىك ەتەتىن. 3 قىزىنا دەربەس، ٴوزىن الۋەتتەندىرۋدەن ۇلگى كورسەتۋ ٴۇشىن ول ىرىقتىلىقپەن وتباسىلىق شەبەرحاناعا بارىپ جۇمىس ىستەپ، قىزمەتتەستەرىمەن سەلبەسىپ ٴار كۇنگى بايپاق وڭدەۋ مىندەتىن ورىنداپ، قوس قولىنا سۇيەنىپ تۇراقتى تابىس تابادى.
”مەن 3 قىزىما قىز بالانىڭ باسقالارعا يەك سۇيەۋىنە بولمايتىندىعىن، ٴسوز جوق، وزىنە سۇيەنىپ، ەكونوميكالىق جاقتا دەربەس بولىپ، ٴوز قۇنىن ىسكە اسىرۋى كەرەكتىگىن ۇعىندىرعىم كەلەدى“، ـ دەدى رايحانگۇل. ونىڭ ارمانى − وڭتۇستىك شينجياڭداعى جاڭا داۋىردەگى سانسىز انالاردىڭ ورتاق تانىمى. قىزىنىڭ كىتاپحانادا حاتكەرلىككە جاتتىعىپ، ونەر ۇيرەنىپ، ساحناعا شىعىپ ونەر كورسەتكەنىن كورگەن رايحانگۇل ىشتەي ٴسۇيىندى.
الەۋمەتتىك يگىلىك كىتاپحاناسىنىڭ قارىشتاپ دامۋى اۋىلعا قايتقان جاستاردى دا مەكەنىنە قارىمجى قايتارۋعا باۋرادى. 25 جاستاعى شاھيدا مامەتالي مۇنازاردىڭ حاتكەرلىك مۇعالىمى. كەزىندە ۇيىندەگىلەردىڭ تراكتوردى ساتىپ ونىڭ داشۋە وقۋ قاراجاتىن تاۋىپ بەرگەنى وعان ورايدى ەرەكشە قاستەرلەۋدى ۇيرەتتى. 2022 ـ جىلى شينجياڭ پەداگوگيكالىق جوعارى دارەجەلى ارناۋلى ماماندىق مەكتەبىنەن (شينجياڭ وقۋ ـ اعارتۋ شۋەيۋانى) وقۋ تاۋىسقاننان كەيىن ول باتىلدىقپەن اۋىلىنا قايتىپ وقىتۋشى بولىپ، اۋىل ـ قىستاق الەۋمەتتىك يگىلىك ساباقحاناسىندا تامىر تارتادى.
”بالا كۇنىمىزدە ٴوزىمىز قىزىعاتىن ساباقتاردى ۇيرەنۋ ورايى مۇلدە جوق بولاتىن. قازىر كىتاپحانا ورىنمەن، قىل قالام، سيامەن، وقۋ قۇرالىمەن تەگىن قامدايدى، بالالارعا ۇنەمى سيلىق بۇيىمدارىن بەرىپ تۇرادى. قىسقى، جازعى دەمالىستاردا ٴار كۇنى50 − 40 بالا كەلىپ ساباق وقيدى، ايرىقشا دۋماندى، ۇمىتكە تولى“، ـ دەدى شاھيدا.
شينجياڭ تاڭجين توقىماشىلىق شەكتى سەرىكتەستىگى وقىتۋشىلاردى ٴبي، پيانينو، حاتكەرلىك شەبەرلىك سياقتى جاقتاردا ۇدايىلاندىرا باۋلىپ، جاس وقىتۋشىلاردىڭ ٴوسىپ ـ جەتىلۋىنە، ساپاسىن جوعارىلاتۋىنا دەم بەردى. قازىر شاھيدا جۇمساق قالام حاتكەرلىگىنىڭ 6 ـ دارەجەلى كۋالىگىن الدى، كلاستاعى كوپتەگەن قىز بالالار دا قاتىستى دارەجە ەمتيحانىنان ٴساتتى ٴوتتى.
100 جىلدىڭ الدىندا تاريحي كىتاپتاردا سيرەك كەزدەسۋدەن قازىر ٴار سالا، ٴار كاسىپتە تامىر تارتىپ، سەنىمى تاسقىنداۋعا دەيىن؛
شيپاگەر كەمشىل، قامسىزداندىرۋ از، ٴبىلىم الۋ جولى جوق بولۋدان تولىق قامتاماسىزداندىرىلىپ، تولىق سەنىمدى بولۋعا دەيىن؛
يەك سۇيەپ وتباسىنان شىقپاي، ىرىقسىز تۇرمىس كەشىرۋدەن ەكونوميكالىق دەربەستىككە، ارمانعا قۇلاش سەرمەپ العا باسۋعا دەيىن.
جاستىق كوكتەمدەگى كۇلىمدەگەن جارقىن جۇزدەر، تالىقپاي تالپىناتىن كۇرەس حيكايالارى ٴدال وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسىنداعى ٴداۋىردىڭ وراسان زور وزگەرىسىنىڭ ەڭ جاندى تۇسىندىرمەسى بولىپ تابىلادى. ۋاقىتتىڭ وتۋىمەن وڭتۇستىك شينجياڭداعى ايەلدەر تاريحتىڭ بۇعاۋىنان تۇبەگەيلى قۇتىلىپ، دەربەس، سەنىمدى، باتىل بەينەمەن وزىنە ٴتان ٴداۋىر ساحناسىندا نىق باسىپ تۇرۋدا.
