□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى گو چيان
حوتان اۋدانى جاڭا ارىق اۋىلى شامعۇرلىق قىستاعى ەتتى سۇڭعىلا ەگىمشىلىگىنەن ۇلگى كورسەتۋ بازاسىنىڭ كورىنىس تەكشەسىندە تۇرعانىڭىزدا، بىتىك وسكەن جىڭعىل ورمانىنىڭ كوشپەلى قۇم توبەشىكتەردى توسىپ، كوپ جىلدىڭ الدىنداعى ”قۇم ىلگەرىلەپ، ادام شەگىنگەن“ جاعدايدىڭ قازىر ”جاسىل القاپ ىلگەرىلەپ، قۇمدى شەگىندىرۋگە“ وزگەرتىلگەندىگىن كورەسىز.
بۇل وقشاۋ كورىنىس ەمەس. تيانشان تاۋىنىڭ ەتەگىندە جۇپار ٴشوپ تەڭىزى تۇتاسا كوسىلىپ، پامير ٴۇستىرتىنىڭ شىعىس باۋرايىنداعى ٴانجۇر باقشاسىندا تىرشىلىك لەبى ەستى... شينجياڭنىڭ جەر ـ جەرى جوعارى ساپالى ەكولوگيالىق ورتا ارقىلى جوعارى ساپالى دامۋعا تىرەك بولىپ، ”تۇنىق سۋ، جاسىل تاۋ − باعالى بايلىق“ ۇستانىمى امالياتى جونىندە بەلسەنە ىزدەنىس جاساپ، عىلمي ادىسپەن، بازار مەحانيزمىمەن، بۇقارانىڭ ات سالىسۋمەن ەكولوگيانى وڭاۋدى دامۋ ينجەنەرياسىنا، حالىق تىلەگى ينجەنەرياسىنا اينالدىرۋدا. شولەيتتەنۋدەن ساقتانۋ جانە ونى تىزگىندەۋ جالاڭ ”قورعانىس سوعىسى“ بولۋدان قالىپ،” ەكولوگيانى كاسىپ سالالاندىرۋ، كاسىپ سالالارىن ەكولوگيالاندىرۋ“ سىندى ىرىقتى شايقاسقا اينالدى.
قۇمدى تىزگىندەۋدىڭ ”ەڭ تاماشا شەشىمىن“ تاپتى
تاكلاماكان ٴشولىنىڭ وڭتۇستىك جيەگى − شينجياڭ ەكولوگياسىن وڭاۋداعى قيىن تۇيىندەردىڭ ٴبىرى. جۋىقتا ٴتىلشى 3 جەردە تىڭنان جول سالعان 3 ٴتۇرلى تاسىلگە كۋا بولدى.
شامعۇرلىق قىستاعىندا جىڭعىل مەن ەتتى سۇڭعىلانىڭ بىرىگۋى قۇمدى تىزگىندەۋدىڭ جاڭا ٴورىسىن اشتى.” جىڭعىل قۇمدى توسسا، ەتتى سۇڭعىلادان التىن ٴوندى“. جاڭا ارىق اۋىلىنىڭ ورىنباسار اۋىل باستىعى ابدۇقاھار قايۇم جۇرەلەپ وتىرىپ، جىڭعىل تامىرىنان اق ٴتۇستى ەتتى سۇڭعىلا قازىپ الدى. مۇنداي ٴتاسىل كەزىندە قۇمدى بورانعا ابدەن ۇشىراعان جەردىڭ ٴۇش قابات قۇنىن جۇزەگە اسىردى: ەكولوگيالىق جاقتا، جىڭعىل ورمانى قۇم توبەشىكتىڭ جىلجۋىن توسىپ، قورشاعان ورتانى جاقسارتتى، بۇكىل اۋىلدىڭ وسىمدىك جامىلعىسىمەن كومكەرىلۋ سالىستىرماسى %8.7تەن %42.3كە جوعارىلادى، قۇمدى بوران سوعاتىن كۇن سانى 42 كۇننەن 18 كۇنگە تومەندەدى؛ كاسىپ سالاسى جاعىندا، قۇم كاسىبى سالاسى تۇتاس اۋىلدىڭ ەرەكشەلىككە يە تىرەكتى كاسىپ سالاسىنا اينالدى؛ حالىق تۇرمىسى جاعىندا، شارۋا وتباسىلارىنىڭ، قىستاقتىڭ كوللەكتيۆتىك كىرىسى قاتار ارتتى.
تيپ جاڭالاۋ − وڭاي ورىندالاتىن جۇمىس ەمەس. وسى قىستاقتىڭ ديدار شارۋالار كاسىپتىك سەلبەستىك كووپەراتيۆىنىڭ جاۋاپتىسى ابليكىم ابدۇكەرىم ەسكە الىپ بىلاي دەدى:” بۇرىن اتىزدا ٴبىراز ايالداعانىمىزدا، قالتامىزعا قۇم تولىپ كەتەتىن“. اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكتەرى مەن شارۋا وتباسىلارى قايتا ـ قايتا تاجىريبە جاساۋ ارقىلى قۇمدى جەرگە ۇيلەسەتىن سۋدا ەريتىن اۋلا تىڭايتقىشىن زەرتتەپ جاساپ شىعىپ، ەتتى سۇڭعىلا ەگۋ پەريودىن ”سول جىلى ونىمدىلىك كورسەتۋگە“ قىسقارتتى، اناعۇرلىم كوپ شارۋا وتباسى ىرىقتىلىقپەن سەلبەستىك كووپەراتيۆىنە مۇشە بولدى، سەلبەستىك كووپەراتيۆىنىڭ سىرتقا تەحنولوگيا شىعارۋ اۋماعى 18 مىڭ مۋعا جەتتى.
حوتان اۋداندىق قۇمايتتانۋدان ساقتانۋ، قۇمدى تىزگىندەۋ پۋنكتىندە 1714 مۋلىق ”وسىمدىك تاجىريبە الاڭى“ اناعۇرلىم وزىق بورىش ارقالاپ وتىر. وسى پۋنكتتىڭ تەحنولوگيا جاۋاپتىسى لي يانجۇڭ قۋاڭشىلىققا ٴتوزىمدى، قۇمدى تىزگىندەيتىن 78 ٴتۇرلى كوشەتتىڭ اراسىن كەسىپ ٴوتتى. ”ٴبىز اعاش قانا ەكپەيمىز، قايتا قۇمدى تىزگىندەۋدىڭ ’ەڭ تاماشا شەشىمىن‘ ىزدەپ وتىرمىز“. لي يانجۇڭنىڭ بۇل ٴسوزى − كولەمدەنگەن قۇمدى تىزگىندەۋدە، ٴسوز جوق، عىلىم ـ تەحنولوگياعا سۇيەنۋ كەرەك دەگەن لوگيكانى اشىپ كورسەتتى. بۇل پۋنكت تۇڭعىش رەت ەنگىزىپ وتىرعىزعان ەرمەننىڭ دارىلىك قۇرامى ەل ىشىندەگى باسقا ٴوندىرىس وڭىرلەرىنەن الدەقايدا جوعارى بولدى، قۇمدى ٴشول روزا گۇلى قۇمدى جەردە قاتارىنان گۇل اشتى، 20 تۇرگە جۋىق جەمىس اعاشى ٴشول دالا وسىمدىكتەرىن ەگۋگە قاجەتتى سۋ مولشەرىن، تىڭايتقىش قاجەتسىنۋ زاڭدىلىعىن ”ەستەلىككە الدى” .“سىناپ تابىسقا جەتسەك، ونى كاسىپورىندار مەن بۇقاراعا جالپىلاستىرساق، كوپشىلىك بۇراڭ جولدى از باسادى“، ـ دەدى ول.
تاجىريبە جەتىستىگىنە سۇيەنە وتىرىپ حوتان اۋدانى” ۇكىمەت جەتەكتەۋ، تەحنولوگيا تىرەك بولۋ، بۇقارا ات سالىسۋ، كاسىپورىن ەڭ تومەنگى شەكتەن تۇسىرمەۋ“ ۇلگىسىن قولدانىپ، ەرمەننىڭ ۇلكەن جەمىستى جيدە ەگىمشىلىگىنىڭ توڭىرەكتەگى قۇمدى ٴوڭىردى قامتۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. جەرگىلىكتى ورىنداعى قىستاق تۇرعىنى ياسىن يمىت بىلاي دەدى: ”بۇرىن قۇمدى بوران قۇتىرىنا سوعىپ ەگىس داقىلدارىنىڭ قاتارعا قوسىلۋى قيىن بولاتىن. قازىر تەحنيكتەرگە ىلەسىپ ورمان وتىرعىزىپ قالامشا ٴوسىرۋدى ۇيرەنۋدەمىز، ەسىك الدىندا ـ اق ورنىقتى جۇمىستانا الامىز“.
بيڭتۋان 14 ـ شى كۇنيۇي قالاسى224 ـ تۋانىنىڭ 73 مىڭ 800 مۋ جەردەگى قۇرىلىس نىسانى قۇمدى جۇيەلى تىزگىندەۋدىڭ كۇش ـ قۋاتىن ايگىلەدى. جازىلعانداعى ۇزىندىعى 380 مەتر كەلەتىن سترەلكالىق بۇركىپ سۋارۋ ماشيناسى اتىزدىڭ ورتاسىن وزەك ەتىپ ٴبىر قالىپتى جىلدامدىقپەن اينالادى، 180 نەشە تىك بۇرىككىشپەن بىرگە سۋ بۋىن بۇركەدى. ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن اۆتوماتتى قىسىم ۇلگىسىندەگى سۋ ۇنەمدەپ سۋارۋ جۇيەسى ”ەلەكتر ىستەتپەيدى“ − كۇنلۇن تاۋىنىڭ قار سۋىن باستاپ تابيعي بيىكتىك پارقىنان پايدالانىپ سۋدى قۇبىر تورىنا اعىزىپ كىرگىزەدى. تەحنيك شۇي چاۋياڭ مىناداي ەسەپ جاسادى: ”سۋ مەن تىڭايتقىشتى ٴبىر تۇلعالاندىرۋ كولدەتىپ سۋارۋعا قاراعاندا %40 سۋ ۇنەمدەيدى، سۋ بۋى جەر بەتىندەگى قۇمدى بوراندى باسادى، تۇمانداندىرىپ ٴسىڭىرۋ سوردى ٴبىر جەرگە جيمايدى، جەر بەتىنىڭ تەمپەراتۋراسىن تومەندەتىپ، كۇيىپ كەتۋدەن ساقتايدى“.
ٴتىپتى دە تەرەڭ اقىل ـ پاراسات كەزەكتەستىرىپ ەگۋدىڭ ”سوعىس ونەرىندە“ جاسىرىندى. وسى نىساننىڭ جاۋاپتىسى اي يۇن ٴبىر ٴتۇپ جوڭىشقانى جۇلىپ الىپ تامىرىنداعى سولعىن كۇلگىن ٴتۇستى تۇيىرشىكتەردى نۇسقاپ بىلاي دەدى: ”تامىر تۇينەگى تابيعي ازوت جيناۋ زاۆودى، ٴبىر مۋ جەردە جىلىنا 20 كيلوگرام تازا ازوت جينايدى، ـ دەدى. الدىمەن سۇلى، جوڭىشقا سياقتى ”اتويشى داقىلداردى“ ەگىپ، 2 جىلدان كەيىن جەردىڭ قۇنارلىلىعى قالپىنا كەلگەننەن كەيىن ەكونوميكالىق داقىلدار ەگىلدى، ”اقشا تابۋعا اسىقپاۋ كەرەك، توراڭعىدان ۇيرەنىپ تەرەڭ تامىر تارتۋ كەرەك“. بىلتىر بۇل جەر سۇلى مەن جوڭىشقانى سىناق رەتىندە ەگىپ سول جىلدىڭ وزىندە 3 ميلليون يۋاننان استام كىرىس كىرگىزدى. 20 جىلدا بۇل اراداعى 262 مىڭ مۋلىق سۋ ۇنەمدەپ سۋارۋ قۇرىلعىسى 180 شارشى كيلومەتر قۇمايتتانعان جەردى وڭادى.
ەكولوگيالىق كەلبەت ەكونوميكالىق قۇندى تۋىنداتتى
قۇمايتتانۋدان ساقتانۋ، قۇمدى تىزگىندەۋ بارىسىنىڭ ٴوزى جاسىل كاسىپ سالاسىنىڭ نەگىزىن بەكەمدەۋ بولىپ تابىلادى. ٴتىلشى اتۇش قالاسى مەن قورعاس اۋدانىندا جەرگىلىكتى ورىننىڭ ەكولوگيالىق بايلىقتى كاسىپ سالاسى ارتقشىلىعىنا، بازار ارتىقشىلىعىنا قالاي اينالدىرعاندىعىن ەستەلىككە الدى.
اتۇش قالاسى سۇنتاع قالاشىعى ازعان قىستاعىندا 100 جىلدىق ٴانجۇر اعاشى ۇلكەن اعاش ٴتاجىسىن اشتى. ەگىنشى ابلا ازىل اعاش ٴدىڭىن قاعىپ تۇرىپ: ”بۇل اعاش 100 نەشە جاسقا كەلدى، ٴار جىلى نەشە ٴجۇز جىڭ جەمىس بەرەدى“، ـ دەدى. وسى قىستاقتىڭ 1477 مۋ كەلەتىن جەمىس ورمانىندا ٴانجۇردىڭ يەلەيتىن سالىستىرماسى %90تەن استى. حيميالىق تىڭايتقىش بەرمەيمىز، ۋى كۇشتى ەگىس دارىلەرىن سەپپەيمىز، قوي كوڭىنەن اشىتىلعان اۋلا تىڭايتقىشى ىستەتىلەدى، ساياحاتشىلار ەكى ولشەمدى كودتى جايمالاسا گۇل اشقاننان ٴۇزىپ الىنعانعا دەيىنگى تۇتاس بارىستى كورە الادى.
بۇرىن ٴانجۇردى جاس كۇيىندە ساقتاۋ مەرزىمى وتە قىسقا بولاتىن، قازىر ولشەمدەنگەن زاۆود ۇيلەرىندە جۋۋ، تەز توڭازىتۋ، ۆاكۋمدا توڭازىتىپ قۇرعاتۋ، تومەن تەمپەراتۋرادا كەپتىرۋ سياقتى تەحنولوگيالار جاس جەمىستى توڭازىتىپ قۇرعاتىلعان ٴانجۇر، ٴانجۇر قويمالجىڭى، ٴانجۇر بەت جارعاعى سياقتى جەلىلەس ونىمدەرگە اينالدىردى، باعاسى نەشە ەسە ارتتى. ەلەكتروندى ساۋدا تىكە تاراتۋ بولمەسىندە ونىمدەر بۇكىل ەلدىڭ جەر ـ جەرىنە ساتىلدى. ”ٴانجۇر+ ساياحات“ تەڭ كۇش سالدى، وسى قىستاقتىڭ سالت ـ سانا مادەنيەتىن سەزىنۋ كوشەسى ”ٴبىر وتباسىنا ٴبىر جوبا“ بويىنشا جاڭالانعاننان كەيىن ”كوگىلدىر شارۋا اۋلاسىندا“ تاماقتانۋدىڭ قاۋىرت مەزگىلىندە ورىن جەتىسپەدى. شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى گۇزالنۇر تۇرعۇن كۇلىمسىرەي بىلاي دەدى: ”اتام مەن اكەم ٴانجۇر ەگۋمەن كۇنەلتكەنىمەن، ٴبىراق بارىندە تابيعاتقا سۇيەنەتىن. قازىر مەن دە انجۇرگە سۇيەنىپ تىرشىلىك ەتەمىن، ٴبىراق كىرىسىم ولاردان كوپ جوعارى“.
قورعاس اۋدانى لۋساۋگۋ قالاشىعى سىگۇڭ قىستاعىندا 12 مىڭ مۋ جەردەگى جۇپار ٴشوپ اتىزىندا كۇلگىن تولقىن كوتەرىلدى. بۇل قىستاق ”حۋاڭحۋاڭ“ قىستاعى دەپ تە اتالادى. وسى قىستاقتىڭ اۋىل ـ قىستاق دامۋ ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نيگارا ٴابدۇنابي قىستاق اتىنىڭ كەلۋ بارىسىن ٴتۇسىندىردى: ’晃‘ ” ٴارىبىن بولسەك ’日‘ مەن ’光‘ بولادى، ٴبىز سولتۇستىك ەندىك 43 گرادۋستا، پروۆنسپەن ٴبىر ەندىكتە تۇرمىز، كۇن نۇرىنىڭ تۇسەتىن ۋاقىتى ۇزاق. تاعى ٴبىر قابات ٴمانى − ادامدار كەلسە ەمىن ـ ەركىن اينالىپ جۇرەدى، سەرگىپ قالادى“.
بۇرىنعى حۋاڭحۋاڭ قىستاعى − ”قىستاققا كىرسەڭ توپىراق جول، بارلىق جەرى تاس قيىرشىق“. قاعىر تاۋدا ورمان ٴوسىرۋ، ٴورىستى كۇتىپ قورعاۋ، سۋدىڭ سارقىلۋىنان، توپىراقتىڭ شايىلۋىنان ساقتانۋ، قورشاعان ورتانى وڭاۋ ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتىلىپ، قىستاقتىڭ وسىمدىك جامىلعىسىمەن كومكەرىلۋ سالىستىرماسى %35كە جەتپەۋدەن %68كە جوعارىلادى. جۇپار شوپكە ”حيميالىق تىڭايتقىش بەرىلگەن جوق، اۋىل شارۋاشىلىق، ەگىس دارىلەرى سەبىلمەدى، بۇكىلدەي ورگانيكالىق تىڭايتقىش ىستەتىلدى“، ساپاسى سەبەبىنەن بازاردا مويىندالۋ دارەجەسى جوعارىلادى. قىستاق تۇرعىندارىنىڭ جان باسىندىق قولداعى تابىسى 2019 ـ جىلعى 15 مىڭ يۋاننان ٴوسىپ، 2025 ـ جىلى 24 مىڭ يۋانعا جەتتى.
ەكولوگيانىڭ جاقسارۋى ”جاڭا قىستاق تۇرعىندارىن“ باۋرادى. قىستاققا ۇزاتىلعان چىڭ لين ”شۋشيا كوفەحاناسىن“ اشتى. ”ٴار كۇنى گۇل تەڭىزىنە قاراپ قىزمەتكە شىعامىن، مۇنداي تۇرمىستى قالانىڭ قاي جەرىنەن تابا الاسىز“؟ اۋىلىنا قايتىپ شارۋاشىلىق قۇرعان ۋاڭ حايپىڭ بوس تۇرعان كونە ٴۇيدى اتا ـ انا مەن بالالار حالىقتىق تۇسەلحاناسىنا وزگەرتتى، قاۋىرت مەزگىلدە ۇيگە ٴبىر اپتا بۇرىن تاپسىرىس بەرۋگە تۋرا كەلەدى. 286 كورىكتى اۋلا، 32 ەكولوگيالىق باسقارۋ، قورعاۋ الەۋمەتتىك يگىلىك قىزمەت ورنى بار، بۇرىن ادامدار سىرتقا شاپقىلايتىن، ال قازىرگى حۋاڭحۋاڭ قىستاعىندا اقشا تابۋعا بولاتىن بولدى، ادامدار دا قايتىپ كەلدى.
”جاسىلداندىرۋدى، بايۋدى بىرگە كوركەيتۋ“ شارتى ازىرلەنىپ، ٴساتتى بولدى
تيانشان الابىن ارالاعانىمىزدا مىناداي ٴبىر جەلى انىقتالدى: شينجياڭنىڭ جەر ـ جەرىنىڭ اماليات بارىسىندا ۇزدىكسىز جاڭا جول اشۋى، استە، كەزدەيسوق ەمەس.
تابىسقا جەتكەن ٴاربىر مىسالدىڭ استارىندا، عىلىم ـ تەحنولوگيادا قامال الۋ بەينەسى بار. جاڭا ارىق اۋىلىنىڭ جەرگىلىكتى ٴادىسى بويىنشا تىڭايتقىش بەرۋى، قۇمايتتانۋدان ساقتانۋ، قۇمدى تىزگىندەۋ پۋنكتىنىڭ 78 ٴتۇرلى قالامشانى سۇرىپتاۋى، 224 ـ تۋاننىڭ” ٴبىر جەبەمەن ٴتورت بۇركىتتى اتىپ ٴتۇسىرۋ“ سىندى قىسىم بەرىپ تامشىلاتىپ سۋارۋ، ازعان قىستاعىنىڭ توڭازىتىپ قۇرعاتىپ جاس كۇيىندە ساقتاۋ تەحنولوگياسى... بارلىعى تەحنولوگياداعى قيىن تۇيىندەردەن قامال العاننان كەيىن كاسىپ سالاسى جاعدايىن اشىپ وتىر.
وسىمەن ۇقساس ماڭىزدىسى، بۇقارانى ەكولوگيالىق قۇرىلىس بارىسىندا شىنايى يگىلىككە كەنەلۋشىگە اينالدىرۋ بولىپ تابىلادى. ەتتى سۇڭعىلا كاسىپ سالاسىندا ”كاسىپتىك سەلبەستىك كووپەراتيۆى + شارۋا وتباسى“ ۇلگىسى اتقارىلىپ، قۇمايتتانۋدان ساقتانۋ، قۇمدى تىزگىندەۋدە ”ۇكىمەت جەتەكتەۋ، كاسىپورىن ەڭ تومەنگى شەكتەن تۇسىرمەۋ“ ٴتاسىلى قولدانىلىپ، شارۋالاردىڭ الاڭسىز ات سالىسۋىنا مۇمكىندىك جاسالدى، ٴانجۇر كاسىپ سالاسىندا ”شارۋالارمەن بايلانىس جاساپ شارۋالاردى جەتەكتەۋ“ مەحانيزمى ورناتىلىپ، اناعۇرلىم كوپ پايدا قىستاقتا قالدى. جىڭعىل ەگۋ، ەرمەن ەگۋ، جەمىس باعىن باپتاۋ ناقتى كىرىس ارتتىراتىن جۇمىسقا اينالعان كەزدە، بۇقارانىڭ ىشكى قوزعاۋشى كۇشى تۇبەگەيلى قاۋلايدى.
تاعى ٴبىر نەمقۇرايدى قاراۋعا بولمايتىن ولشەم − ۇزاق بولاشاقتىق ەسەپ، جالپىلىق ەسەپ، اينالمالى ەسەپ جاساۋعا شەبەر بولۋ كەرەك. قۇلجا قالاسىنىڭ سولتۇستىك بەتكەيىندەگى ەكولوگيانى قالپىنا كەلتىرۋگە ٴبىر ميلليارد يۋاننان استام قارجى قوسىلدى، قازىر قۇمدى بوران ازايدى، جابايى حايۋاناتتار قايتىپ كەلدى، ٴتورت ماۋسىمدا كورىنىس جارىققا شىقتى، ورماننىڭ ٴوزى قۇنعا يە بولدى. 224 ـ تۋان قۇمدى جەردى اشتى، العاشقى 3 جىلدا تەك ”اتويشى داقىلداردى“ ەگىپ جەردى باعىپ، تەز اقشا تابۋعا اسىقپادى، مۇنداعى ماقسات بولاشاقتا مول قور توپتاپ، از تاراتۋ ەدى. داۋشياڭ قىستاعى ”ەڭ سوڭعى قۇم توبەشىكتەن“ ينتەرنەتتە تانىمال قىستاققا اينالدى، سۋ، ەلەكتر، جول، گاز بارلىعى تولىق بولىپ جۇرت تىلەگىن توعىستىرىپ، تۇرمىستارى جاقساردى. ەكولوگيالىق ونىمدىلىكتە، ەكونوميكالىق ونىمدىلىكتە، قوعامدىق ونىمدىلىكتە ٴبىر باعىتتا كۇش سالۋعا بولاتىن بولدى، مۇنداعى شەشۋشى ٴتۇيىن ٴوزىنىڭ بۇرىلىس جاساۋ ٴتۇيىنىن ٴدال تابۋ بولدى − كەيبىرەۋلەرى قۇم كاسىپ سالاسى ارقىلى ماسەلەنى شەشىپ، كەيبىرەۋلەرى ەرەكشە جەمىس ورمانى ارقىلى كۇش سالدى، ال كەيبىرەۋلەرى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ساياحاتتى توعىستىرا ٴورىس اشتى. جول ۇقساماسا دا باعىت بىردەي بولدى.
مۇنداي ”ەسەپ جاساۋ“ پاراساتى قاعازداعى ساندى مالىمەتتەن اسىپ ٴتۇسىپ، بۇقارانىڭ تۇرمىسىنا جاندى تۇردە جازىلدى. داۋشياڭ قىستاعىندا قىستاق تۇرعىنى احمەتتوحتى يحىرام ”داۋشياڭ پالاۋى“ جايماسىن جايىپ، ٴار كۇنى 580 يۋاننان 1000 يۋانعا دەيىن كىرىس كىرگىزدى؛ 2000 جىلداردىڭ تۇلەگى عۇجىم عوجابدۇللا جەمىس ٴدانى دوعابىن ساتىپ كۇندىك كىرىسىن 2000 يۋاننان اسىردى؛ داۋشياڭ كىتاپحاناسىنىڭ اپتا سوڭىنداعى اتا ـ انالار بالالارىمەن بىرگە كىتاپ وقۋ، وتاندىق ٴىلىم ساباقحاناسى سياقتى قيمىلدار ارقىلى كىتاپ وقۋ مەن كۇرىشتىڭ حوش ٴيىسى توعىستى؛ ”كوڭىل كۇي رەتتەۋ شاعىن اۋلاسى“ جۇڭي شيپاگەرلىگىنىڭ ”بەس قادامدىق كوڭىل كۇي رەتتەۋ ـ ەمدەۋ ٴادىسىن“ ەنگىزىپ، قىستاق تۇرعىندارى كىشى ـ گىرىم اۋرۋلاردى كەشىكتىرمەي، سالماقتى ناۋقاستاردى ۋاعىندا ەمدەتە الاتىن بولدى. وسى قىستاقتىڭ قىستاق كادرى ٴمادينام ٴماتتوحتى بىلاي دەدى: ”بارلىق ادام قاربالاس، بوس جۇرگەن ادام جوق، ۋايىمداۋعا مۇرسا جوق“.
قۇلجا قالاسىنىڭ سولتۇستىك تاۋ بوكتەرىندەگى وزگەرىس وسى ”ەكولوگيانى قالپىنا كەلتىرۋ وقۋلىعىن“ كەڭ ـ بايتاق تاۋ ـ دالاعا جازدى. باسقارۋ ـ قورعاۋعا جاۋاپتى جاڭ يىڭ ٴتىلشىنى ەرتىپ ورماندى ارالاتتى: شياڭفي تاس الماسى بۇتاقتاردا سامسىپ، اعاش باسىنداعى ورىك تىستەسەڭ بولدى شىرىنى اتىلىپ شىعارداي بولىپ تۇر، 8000 مۋ جەردەگى ۋىنگۋانگونىڭ تۇلا بويى تولعان اسىل. ورمان ىشىندە جەر جاڭعاق، ٴتاتتى كارتوپ، قىزىل بۇرىشتى كىرىستىرىپ ەگۋدەن، جەمىس باعىندا تاۋىق باعۋدان ارتقان كىرىس ٴبىر ميلليون 100 مىڭ يۋانعا جەتىپتى. قۇلجا قالالىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جايلىم مەكەمەسى ورمان شارۋاشىلىعى تەحنولوگياسىن جالپىلاستىرۋ پۋنكتى پارتيا ياچەيكاسىنىڭ شۋجيى پىڭ جۇن وزگەرىستەردى قورىتىندىلاپ بىلاي دەدى: ”قۇمدى بوران ازايدى، اۋا دىمقىلداندى، ٴتۇز قويانى، قىرعاۋىل سياقتى 10 نەشە ٴتۇرلى حايۋانات قايتىپ كەلدى“.
تىلشىلىك بارىسىندا ٴتىلشى مىنانى تەرەڭ سەزىندى: ”تۇنىق سۋ، جاسىل تاۋ − باعالى بايلىق“ ۇستانىمى وسى توپىراقتا ابستراكت ۇعىم ەمەس، قايتا ٴتۇپ ـ ٴتۇپ جىڭعىلعا، توراڭعىعا، تۇتاسىپ جاتقان جۇپار شوپكە، بۇقارانىڭ جۇزىندەگى كۇلكىگە، قاجىر ـ قايراتىنا اينالدى. ”جاسىلداندىرۋ مەن بايۋدى بىرگە كوركەيتۋ“ جولى تيانشان الابىندا كەڭەيىپ، جاڭا داۋىردەگى شينجياڭنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنىڭ جاسىل جاۋاپناماسىن جازۋدا.
