توعان سۋىنان ايگىلەنگەن دۇرىس ناتيجە كوزقاراسى
□ گازەتىمىزدىڭ شولۋشىسى
30 جىل بويى تاس قوپارىپ توعان قازىپ، نەشە ۇرپاق بويى كۇش جالعاپ كۇرەس جۇرگىزدى. تاكلاماكان ءشولىنىڭ جيەگىندەگى شەريا اۋدانىنداعى شايقاس توعانىنان سىلدىراي اعىپ جاتقان سۋ بۇقارانىڭ جۇرەگىن نارلەندىرگەن سۋ بولىپ، ءار ۇلت كادرلارى مەن بۇقاراسىنىڭ قايىسپاس قايسارلىعىن، تابيعاتپەن كۇرەسىپ، مەكەندى گۇلدەندىرۋ بەكىمى مەن قاجىرلىلىعىن ايگىلەدى، جۇڭگو كوممۋنيستەرىنىڭ العان بەتىنەن قايتپاي، حالىقتى باقىتقا كەنەلتۋ جاۋاپناماسىن بايتاق دالاعا جازاتىن دۇرىس ناتيجە كوزقاراسىن ايگىلەدى.
باس شۋجي شي جينپيڭ بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: پارتيامىز حالىق ءۇشىن دۇنيەگە كەلگەن، حالىقپەن گۇلدەنگەن، باستان - اياق حالىقپەن بىرگە بولۋ، حالىقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزۋ − پارتيامىزدىڭ پارتيا قۇرۋداعى، پارتيانى گۇلدەندىرۋدەگى، پارتيانى قۇدىرەتتەندىرۋدەگى ءتۇبىرلى شىعار ءتۇيىنى جانە تابان تىرەر تياناعى. شايقاس توعانى جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ جالپى ءۇشىن پارتيا قۇرۋ ساياسي تۇرعىسىنا كۋا بولدى. شەريا اۋدانىنىڭ دامۋىنداعى قيىنشىلىق الدىندا كورنەكتى ەڭبەك ءسىڭىرۋ كەرەك پە، الدە كومەسكى ناتيجە جاراتۋ كەرەك پە، قيىن ماسەلەلەرگە بەتپە - بەت كەلۋ كەرەك پە، الدە اينالىپ ءوتۋ كەرەك پە دەگەن ماسەلە جونىندە شايقاس توعانىنداعى تاستاردا ەستەلىك بار، سۋارۋ اۋماعىنداعى ءاربىر جەمىس اعاشىندا مۇنىڭ جاۋابى بار. شايقاس توعانىن ويداعىداي قازۋ ءۇشىن، جەرگىلىكتى پارتكوم مەن ۇكىمەت ءبىرىنىڭ ءىسىن ءبىرى جالعاپ، ”ەڭبەك ماعان جازىلماسا دا بولادى“ دەيتىن كوز ايامەن، ”ەڭبەك سىڭىرۋدە، ءسوزسىز، مەن بولۋىم كەرەك“ دەيتىن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاجىماي - تالماي العا ىلگەرىلەدى. مەيلى سول جىلدارى پارتيالى كادرلار باستاماشىلدىقپەن تاس ارقالاپ توعان قازسىن، الدە جاڭا عاسىردىڭ باسىندا قالا مەن اۋىلدى سۋمەن قامداۋ ينجەنەرياسىن اتقارىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ تاماشا تۇرمىس جونىندەگى قاجەتىن ۇزدىكسىز قاناعاتتاندىرسىن، ول ءبىر تاڭدا - اق ورىندالا سالاتىن ەڭبەك بولمادى، ۇزاق جىلدار بويى قالتقىسىز پارتيالىلىقتى سىننان وتكىزدى جانە شىڭدادى.
توعان قازىپ، سۋ باستاپ سۋارۋ ماسەلەسىن شەشۋدەن ”اۋرۋدان ساقتانىپ، سۋدى جاقسارتىپ“، جەرگىلىكتى ورىننىڭ كولشىك سۋىن ءىشۋ تاريحىن تۇبەگەيلى اياقتاتقانعا دەيىن، ونان سۋ ساپاسىن جوعارىلاتىپ، اۋىز سۋ حاۋىپسىزدىك ينجەنەرياسىن اتقارعانعا دەيىن كوممۋنيستەر ءىس تىندىرىپ، شارۋاشىلىق قۇرىپ، حالىقتى باقىتقا كەنەلتۋدى ەڭ ۇلكەن ناتيجە دەپ ءبىلدى. بۇگىنگى تاڭدا وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسىندا مەيلى قالا، الدە اۋىل - قىستاق بولسىن، سۋ شۇمەگىن اشسا بولعانى تازا، بالداي ءتاتتى قۇبىر سۋىن ىشۋگە بولادى، سۋارمالى وڭىردەگى اتىزدارعا ”ءدىلدا اعاشىن“ ەگىپ، ”باقىت جەمىسىن“ الدى، ەكونوميكا ورنىقتى دامىپ، حالىق تۇرمىسى قۇت - ىرىسى ۇزدىكسىز جاقسارىپ، ”قۇم ىلگەرىلەپ ادام شەگىنگەن“ جاعداي ”قۇم شەگىنىپ ادام ىلگەرىلەۋگە“ وزگەرىپ، يگى ىستەر، ناقتى ىستەر بۇقارانىڭ جۇرەگىنە ۇيالادى. ءار ۇلت بۇقاراسى ءتاتتى سۋ ىشە الاتىن، ەندىگارى قۇمدى بوراننان قورىقپايتىن بولدى، باقىتتى مەكەن قۇرۋ سەنىمىندە ”حالىق ءۇشىن دامۋ، دامۋدا حالىققا سۇيەنۋ، دامۋ جەتىستىكتەرىنەن حالىقتى ورتاق يگىلىكتەندىرۋ“ سىندى قۇن تالپىنىسى شەكسىز ايقىندالدى.
قازىرگى شايقاس توعانى عىلىم - تەحنولوگياعا سۇيەنىپ سۋمەن تاپتەشتەي قامداۋدى جۇزەگە اسىرىپ، ءالى دە جوعارى ونىمدىلىكپەن رول اتقارىپ، ۋاقىتتىڭ وتۋىمەن عىلمي شەشىم جاساۋدىڭ امالياتتىق ءمانىن ايگىلەي تۇسۋدە. كەلەلى شەشىم جاساپ، ءبىر توپ كەلەلى نىساندى باستاۋدا عىلمي دالەلدەۋدىڭ بار - جوقتىعى، جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي ىستەۋ - ىستەمەۋ، ءسوز جوق، ايقىن جاۋاپ بەرۋگە ءتيىستى ماسەلە، ويتپەگەندە حالىق ءۇشىن قىزمەت ىستەۋدىڭ العاشقى ماقساتىنان الشاقتاپ، بايلىقتى ىسىراپ ەتىپ، ورايدى وتكىزىپ الۋى، ءتىپتى، ءبىر جاققا زيان جەتكىزۋى مۇمكىن. شايقاس توعانىن جوبالاپ سالۋدان قازىر جاڭالانىپ پايدالانۋعا دەيىن نىسانانى كوزدەۋ تاباندىلىعى بولدى، ونان دا ماڭىزدىسى، عىلمي شەشىم جاساۋ ماڭىزدى العى شارت ەتىلدى. بارلىق ىستە ءىس جۇزىندىكتى شىعار ءتۇيىن ەتۋگە تاباندى بولۋ، شىندىقتى ءىس جۇزىنەن ىزدەۋ، شىندىققا جۇگىنىپ ناقتى ءىس ىستەۋ، زاڭدىلىققا قۇرمەت ەتۋ، عىلىمعا ءمان بەرۋ دۇرىس ناتيجە كوزقاراسىن ورناتۋدا جانە امالياتتا ايگىلەۋدە بولۋعا ءتيىستى مازمۇن، سونداي - اق جوعارى ساپالى دامۋدى ىلگەرىلەتۋدىڭ ىشكى تالابى.
جوبا جاساۋدا، ءسوز جوق، شىنايى يگەرىپ ناقتى ىستەۋ كەرەك. قۋاڭشىلىق جايلاعان، جاۋىن - شاشىن از شەريا اۋدانىنىڭ دامۋدا ەڭ تاپشى بولىپ وتىرعان سۋ بايلىعى، ەڭ قورقاتىنى قۇمدى بوران، جەرگىلىكتى پارتكوم مەن ۇكىمەت ءار ۇلت بۇقاراسىن ىنتىماقتاستىرىپ جانە باستاپ، توعان قازىپ، قۇمدى بورانمەن ايقاسىپ، ەڭ ماڭىزدى، ەڭ قيىن ماسەلەلەردى ءبىر - بىردەن شەشتى. شايقاس توعانىنىڭ چەرتوجى ءشول دالادا تياناقتانىپ، ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن جەمىس - جيدەك، باياشات تۇرمىس الا كەلدى، مۇندا مۇلدە جالعاندىق، كوز بوياۋشىلىق جوق، تابىسقا جەتۋدىڭ سىرىن سۇرار بولساڭىز، مۇنىڭ جاۋابى شىنايى يگەرۋدىڭ ناقتى قۋاتىندا، شەبەرلىكپەن يگەرۋدىڭ تاماشا ادىسىندە، ۇنەمى يگەرۋدىڭ تەبىنىندە، سونداي - اق قيىن ماسەلەلەردى شەشۋگە باتىلدىق ەتۋدىڭ ارىنىندا جاتىر. تەمىرگە تاپ، تاسقا تاڭبا قالدىراتىن تەبىنمەن جانە قايسارلىقپەن تياناقتاندىرۋدى يگەرگەندە عانا پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمدەرىن، ورنالاستىرۋلارىن، اۆتونوميالى رايوننىڭ ءتۇيىندى قىزمەتتەرىن ءاربىر ناقتى ىستە، ءار رەتكى جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋ بارىسىندا تياناقتاندىرۋعا، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ شۇعىل، قيىن، ۋايىمداعان، ءزارۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە، ”حالىق تۇرمىسى بارىنەن ماڭىزدى“ دەگەندى ناقتى، ەگجەي - تەگجەيلى تياناقتاندىرۋعا بولادى.
توعانداعى سۋدىڭ سونشالىقتى تۇنىق بولۋى باس جاعىندا سارقىلمايتىن ءمولدىر بۇلاق بولعاندىعىنان. تيانشان الابىنا كوز جىبەرسەك، شايقاس توعانىنا سۋ جەتكىزۋدەن ارتاش سۋ يگىلىگى تورابى ىسكە قوسىلعانعا دەيىن، مايتاۋ − كۇشار تاس جولى سالىنۋدان تيانشان جەڭىس تۋنەلى تۇتاسقانعا دەيىن، كوكيارداعى ءشول دالانى جەمىس ورمانىنا اينالدىرۋدان تاكلاماكان ءشولىنىڭ جيەگىنە ”جاسىل ءشارپى“ تاعۋعا دەيىن توپ - توپ جۇڭگو كوممۋنيستەرى ۇزدىكسىز كۇرەس جۇرگىزىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىمەن بىرگە ويلاپ، بىرگە ىستەپ، شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسىن شىت جاڭا بەينەگە ەنگىزدى. ”15 - بەسجىلدىقتا“ ۇدەرە العا تارتۋدا ءبىز حالىق ءۇشىن ناتيجە شىعارۋعا، ناقتى ىستەۋ ارقىلى ناتيجە شىعارۋعا تاباندى بولىپ، جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدىڭ ۇلى جوباسىن بىرتىندەپ تاماشا رەالدىققا اينالدىرۋىمىز كەرەك.
