− شينجياڭداعى قالالاردىڭ جاڭالانۋى جونىندە جەلىلەس شولۋ (1)
□ انار بۇلت \شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى جاڭ دۇڭمەي
8 ـ ايدىڭ 7 ـ كۇنى تاڭەرتەڭ، ٴۇرىمجى جوعارى، جاڭا تەحنولوگيالىق كاسىپ سالاسىن اشۋ رايونىنداعى (جاڭا قالا رايونى) جاۋلۇڭ · جۇڭكى يانشيفۋدىڭ قۇرىلىس ورنىندا ماشينالار گۇرىلدەپ جاتتى، 64 جاستاعى ۋىن شۋەچين ايالداپ، 20 جىل تۇرعان ٴوزى سالعان ٴۇيدىڭ بۇرىنعى ورنىنا كوز جىبەردى، ”بىرنەشە عيماراتتىڭ توبەسى جابىلۋ الدىندا تۇر، وزگەرىس، شىنىمەن، وتە تەز“.
بۇرىندارى ەلەكتر سىمدارى قايشالىسا ورالىپ، لاس سۋ كولدەنەڭ اعىپ جاتاتىن قالا ورتاسىنداعى قىستاقتاردا قازىر ساپالى جاڭا ۇيلەردىڭ بوي كوتەرەتىنىن كىم ويلاعان.
بيىل 5 ـ ايدا مەملەكەتتىك كەڭەس «قالانى جاڭالاۋدىڭ ”15 ـ بەسجىلدىق“ جوباسىن» باسىپ تاراتىپ، قالانى جاڭالاۋداعى 10 ٴتۇرلى نەگىزگى كورسەتكىشتى بەلگىلەپ، ”15 ـ بەسجىلدىق“ مەزگىلىندە قالا ورتاسىنداعى 4000 قىستاقتى جاڭالاۋ نىسانىن ٴبىر تۇتاس جوسپارلاپ ىلگەرىلەتۋدى العا قويدى.
قالا ورتاسىنداعى قىستاقتاردى وزگەرتۋدە نەنى وزگەرتۋ كەرەك، قالاي وزگەرتۋ كەرەك، قيىن ٴتۇيىنى قاي جەردە؟ تاياۋدا ٴۇرىمجى قالاسىن مىسال ەتىپ ٴتىلشى قالا ورتاسىنداعى قىستاقتاردى جاڭالاۋ جونىندە جۇمىس باسىندا جاعداي ۇعىستى.
قالا ورتاسىندا قىسىلىپ قالعانداي بولعاندىقتان، ٴسوزسىز، وزگەرتۋگە تۋرا كەلدى
قالا ورتاسىنداعى قىستاق − قالا ـ قالاشىقتانۋ تەز دامىعاندىعىنىڭ تۋىندىسى ٴارى تيپتىك ”ورتالىق قالاداعى قىستاق“. ۋىن شۋەچين تۇرعان جوعارى، جاڭا تەحنولوگيالىق كاسىپ سالاسىن اشۋ رايونى (جاڭا قالا رايونى) شينكى 2 ـ اترەتى اۋماعى شىعىستا تيانجين وڭتۇستىك جولىمەن، باتىستا جۇڭگو عىلىم اكادەمياسى شينجياڭ بولىمشەسى تۇرعىندار اۋماعىمەن، وڭتۇستىكتە كىشۋە 1 ـ كوشەسىمەن، سولتۇستىكتە تيانجين وڭتۇستىك جولى باتىس 7 ـ كوشەسىمەن تۇتاسىپ جاتادى، ۇيلەردىڭ كوبى وتكەن عاسىردىڭ 90 ـ جىلدارىندا سالىنعان.
”جول تار، ۇيلەر ٴجيى ورنالاسقان، جاڭبىرلى كۇندەرى سۋ جينالادى، كۇن اشىق كەزدە شاڭ ـ توزاڭ كوتەرىلەدى“. بۇرىنعى تۇرمىسىن تىلگە العاندا، ۋىن شۋەچين توتەنشە شاراسىز سەزىنەتىن.
سايباق رايونى حىجيڭ كوشەسىنىڭ شىعىسىنداعى، ۋيشيڭ جولىنىڭ باتىسىنداعى اۋماققا بارعاندا، ٴتىلشى بۇرىنعى ۇيلەردىڭ نەگىزىنەن شاعىلىپ بولعانىن كوردى.
”ۇيلەردىڭ بارلىعى وتكەن عاسىردىڭ 70 ـ، 80 ـ جىلدارىندا سالىنعان، جەر ٴتۇزىلىسى ويپاڭ بولعاندىقتان، ەرتە كەزدە كوپتەگەن تۇرعىن وسى ارادا الدى ـ الدىنا سيىر، قوي باعاتىن، جەرگىلىكتى بۇقارا بۇل ارانى ’نيۋكىڭزى‘ دەپ اتاۋعا داعدىلانعان. جول قاتتىلاندىرىلماعان، جول شامى مەن سۋ ىعىستىرۋ قۇرىلعىلارى جوق، الەۋمەتتىك قۇرعاق دارەتحانالاردان ساسىق ٴيىس مۇڭكىپ تۇرادى، تۇرمىستىق قوقىر ـ قوقسىقتار مەن جاراقسىز زاتتار تاۋداي بولىپ ٴۇيىلىپ جاتاتىن“. شيشان ٴمالىسى يۇڭكاڭ 1 ـ كوشەسى شىعىس الەۋمەتتىك اۋماعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سۇن شينيۇي بىلاي دەدى: قاراستى اۋماقتا حالىق تۇرمىسىنا قاتىستى ٴتۇرلى ارىز ـ شاعىم ٴۇزىلىپ كورگەن ەمەس.
قالا ورتاسىنداعى وسى قىستاقتار بەينە ”ۋاقىتشا توقتاتۋ كنۋپكاسىن“ باسىپ قالا ورتاسىندا قورشالىپ قالعانداي بولدى. وزگەرتۋ تۇرعىنداردىڭ ورتاق تىلەگىنە اينالدى.
2023 ـ جىلى مەملەكەتتىك كەڭەس كەڭسەسى «اسا ٴىرى، ەرەكشە ٴىرى قالالاردا قالا ورتاسىنداعى قىستاقتاردى وزگەرتۋدى بەلسەندى، ورنىقتى ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى جەتەكشى پىكىردى» باسىپ تاراتتى. ٴۇرىمجى قالاسىنىڭ ٴارقايسى رايوندارى قالا ورتاسىنداعى قىستاقتاردىڭ (ٴوزى سالعان ٴۇي) جالپى مولشەرى، ورنالاسۋى، كولەمى سياقتىلاردى جاپپاي ٴبىر ـ بىردەن تەكسەرىپ، قاراستى رايوننىڭ ٴىس جۇزىندىك جاعدايىمەن ۇشتاستىرىپ، شارتقا ۇيلەسەتىن 74 قالا ورتاسىنداعى قىستاق (ٴوزى سالعان ٴۇي) اۋماعىن 5 جىلدىق وزگەرتۋ جوباسىنا ەنگىزدى.
بۇقارانىڭ تىلەگىن جۇزەگە اسىردى، ”الاڭداتاتىن باسپانا“ ساپالى باسپاناعا اينالدى
قالا ورتاسىنداعى قىستاقتاردى وزگەرتۋ وڭاۋ قيىن بولۋ، كوشىرۋ قيىن بولۋ، ورنالاستىرۋ قيىن بولۋ سياقتى ماسەلەلەرگە ٴدوپ كەلۋمەن بىرگە، قارجى ۇسىنىلىمى كوپ بولۋ، جۇمسالاتىن ۋاقىت ۇزاق بولۋ، تەپە ـ تەڭدىكتى ساقتاۋ قيىندىعى زور بولۋ سياقتى سىن ـ سايىستارعا ٴدوپ كەلدى. بۇل قيىن ماسەلەنى قالاي شەشۋ كەرەك؟
شينكى 2 ـ اترەتى قالا ورتاسىنداعى قىستاقتى (ٴوزى سالعان ٴۇي) وزگەرتۋ نىسانىندا الىناتىن ٴۇي 119 عيماراتقا، 153 وتباسىنداعى تۇرعىنعا سايدى. نىسان باستالۋدان بۇرىن جوعارى، جاڭا تەحنولوگيالىق كاسىپ سالاسىن اشۋ رايونى (جاڭا قالا رايونى) ىلگەرىندى ـ كەيىندى كوپ رەت وتباسىلارىن ارالاپ جاعداي ۇعىسىپ، تولەم بەرۋ ەرەجەسىن ٴبىر ـ بىردەن ٴتۇسىندىرىپ، ناقتى قيىنشىلىقتاردى ەستەلىككە الىپ، اقىرى بۇقارانىڭ كوڭىلىندەگى تۇيىنشەكتى شەشىپ، كەلىسىمگە قول قويۋ ٴساتتى بولدى.
جوعارى، جاڭا تەحنولوگيالىق كاسىپ سالاسىن اشۋ رايونى (جاڭا قالا رايونى) قالا قۇرىلىسىن باسقارۋدى جوعارى ساپالى دامىتۋ جانە تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ قىزمەتى باسشىلىق گرۋپپاسى كەڭسەسىنىڭ كادرى چاڭ دىكى بىلاي دەدى: نىسان جالپى تۇلعالىق شاعۋ، اۋەلگى جەردە قايتا سالۋ ۇلگىسىن قولدانىپ، تۇرعىن ٴۇي حاۋىپسىزدىگىن بىرگە جوعارىلاتىپ، سايكەستى قۇرىلعىلاردى كەمەلدەندىرىپ، اۋماقتىڭ بەت ـ بەينەسىن ساپالىلاندىرادى.
نيۋكىڭزى اۋماعىنىڭ جاعدايى ٴبىرشاما كۇردەلى، جىلجىمالى جان سانى كوپ، مال ـ مۇلىك ۇقىعى ٴتۇرى كۇردەلى، تۇرعىنداردىڭ تالاپ ـ تىلەگى سان الۋان، تۇرعىن ۇيلەردى الۋ راسمياتى دا اناعۇرلىم كۇردەلى.
”وتباسىلارىن ارالاپ جاي ـ جاپسارىن ۇعىسۋ − تۇرعىن ۇيلەردى الۋ قىزمەتىنىڭ نەگىزى، بۇقارانىڭ شىنايى ويىن انىقتاعاندا عانا كەيىنگى قىزمەتتەردى ورنىقتى، شىنايى جۇرگىزۋگە بولادى“. سايباق رايوندىق تۇرعىن ۇيلەردى الۋ جانە تولەم بەرۋدى باسقارۋ كەڭسەسى نىسان قىزمەتى گرۋپپاسىنىڭ باستىعى رىن تيڭ بىلاي دەدى: نيۋكىڭزى اۋماعىن ارالاپ جاي ـ جاپسار ۇعىسۋ 2 جىلعا جۋىق جالعاستى.
2025 ـ جىلى 6 ـ ايدا نيۋكىڭزى اۋماعى تۇرعىن ۇيلەردى الۋ قىزمەتىن رەسمي باستادى. سايباق رايونى 14 ٴمالى ٴىس باسقارماسى بولىكتەرگە ٴبولىپ وتباسىلارىن كوتەرمەگە الۋ مەحانيزمىن جاسامپازدىقپەن اتقارىپ، ٴاربىر ٴمالى باسقارماسى كەڭسەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى باستاماشىلدىقپەن قامال الۋ گرۋپپاسىن قۇردى. بۇقارا جاپپاي كوڭىل ٴبولىپ وتىرعان تولەم ولشەمى سياقتى ماسەلەلەر جونىندە قىزمەتكەرلەر قايتا ـ قايتا ۇيىنە بارىپ ٴتۇسىندىرىپ، سابىرلىلىقپەن پىكىرلەستى.
”نىسان ٴساتتى ىلگەرىلەتىلدى، بيىل 6 ـ ايدا قۇرىلىس اترەتى كەلىپ قۇرىلىس جۇرگىزدى، جەردى ورنالاستىرۋ، تاعان شۇڭقىرىن قازۋ، قۇلاما بەتكەيلەرگە تىرەك ورناتىپ قورعاۋ سياقتى كوپ ٴتۇرلى جۇمىس ٴتارتىبى قاتار ىلگەرىلەتىلدى“، ـ دەدى رىن تيڭ.
ٴۇرىمجى قالالىق پارتكومنىڭ، قالالىق ۇكىمەتتىڭ قىزمەت تالابىنا ساي، 2024 ـ جىلدان 2028 ـ جىلعا دەيىن ٴۇرىمجى قالاسى قالا ورتاسىنداعى 19 قىستاق (ٴوزى سالعان ٴۇي) اۋماعىن وزگەرتىپ ساپاسىن جوعارىلاتۋدى ٴتۇيىندى ىلگەرىلەتەدى. قازىرگە دەيىن قالا ورتاسىنداعى 11 قىستاقتى (ٴوزى سالعان ٴۇي) وزگەرتۋ نىسانى تۇرعىن ۇيلەردى الۋدى ورىنداپ بولدى، مۇنىڭ ىشىندە 5 نىسان اشۋ، قۇرىلىس جۇرگىزۋ كەزەڭىنە ٴوتتى.
سىرتقى كورىنىسىنەن ىشكى ٴمانىن ٴتۇسىنىپ وزگەرتىپ، قالانىڭ ماندىك دامۋىن ىلگەرىلەتتى
2025 ـ جىلى 5 ـ ايدا جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى كەڭسەسى، مەملەكەتتىك كەڭەس كەڭسەسى «قالانى جاڭالاۋ ارەكەتىن ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى پىكىردى» باسىپ تاراتىپ، قالا ورتاسىنداعى قىستاقتاردى وزگەرتۋ − جونىندە الۋان ٴتۇرلى ٴادىس قولدانۋ ايقىن تالابىن قويدى.
”قالا ورتاسىنداعى قىستاقتاردى وزگەرتۋ − كۇردەلى ۋنيۆەرسال ينجەنەريا، بۇقارانىڭ ٴتول مۇددەسىنە سايادى، سونداي ـ اق قالانىڭ ۇزاق بولاشاقتىق دامۋىن دا بەلگىلەيدى“. ٴۇرىمجى قالاسى كونە قالا رايونىن (لاشىقتى اۋماق) وزگەرتۋ قىزمەتى باسشىلىق گرۋپپاسى كەڭسەسى الدىڭعى مەرزىمدىك گرۋپپاسىنىڭ ورىنباسار باستىعى ۋاڭ يىڭحاۋ بىلاي دەپ تانىستىردى: ٴۇرىمجى قالاسى شي ـ ان، حىفي، چىڭدۋ سياقتى جەرلەردىڭ تاجىريبەلەرىنەن ۇلگى الىپ، جەكە تۇيىندە وزگەرتۋدەن اۋماقتاردى ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋعا بۇرىلىس جاساپ، جەرگىلىكتى ورىننىڭ قالا ورتاسىنداعى قىستاقتارىن وزگەرتۋگە ۇيلەسەتىن جاڭا جول جونىندە ىزدەنىس جاسادى.
شينكى 2 ـ اترەتى اۋماعى جاۋلۇڭ · جۇڭكى يانشيفۋ ساپالى تۇرعىن ٴۇي شاعىن اۋماعى قۇرىلىستى جاپپاي ىلگەرىلەتتى. نىسان كەڭىستىك اۋلا، تۇتاس ٴۇيدىڭ تىنىشتىق جۇيەسى سياقتى جوعارى دەڭگەيلى تۇرعىن ۇيلەردى ورنالاستىرۋدى جوبالاۋمەن بىرگە، ”التى جارىم ساباقحاناسى“، قالا قوناق بولمەسى، دەنە شىنىقتىرۋ ورتالىعى، تۇراقتى تەمپەراتۋرالى مالتاۋ سارايى سياقتى بارلىق جاستاعىلارعا ۇيلەسەتىن الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ كەڭىستىگىن جوعارى ولشەممەن سالىپ، حالىق تۇرمىسىنا قىزمەت وتەۋدەگى ولقىلىقتاردى تولىقتادى.
شينجياڭ جاۋلۇڭ توبى جوعارى ساپالى تۇرعىن ۇيلەردى زەرتتەۋ ورنىنىڭ باستىعى جياڭ تاۋ بىلاي دەپ تانىستىردى: نىساننىڭ 1 ـ مەرزىمىندەگى بارلىق عيماراتتاردىڭ توبەسى بيىل 9 ـ ايدا تۇلعالىق جاقتان جابىلادى، 2027 ـ جىلى 12 ـ ايدا جالپى تۇلعالىق جاقتان تاپسىرىپ بەرىلەدى، ”اۋماقتاردى وزگەرتۋ اياقتاعاننان كەيىن زەردەلىلەنگەن، وسىزاماندانعان قونىسقا جايلى الەۋمەتتىك اۋماق قۇرىلادى ٴارى ەرەكشەلىككە يە ساۋدا كوشەلەرى سايكەستى سالىنىپ، تۇرعىنداردىڭ كۇندەلىكتى تۇتىنۋ جانە تۇرمىستىق قىزمەت وتەۋ قاجەتى قاناعاتتاندىرىلادى ٴارى اۋماقتىڭ ساۋدا ومىرشەڭ كۇشى ٴونىمدى جانداندىرىلىپ، قالانى جاڭالاۋ ارقىلى ٴوڭىردىڭ تۇتاس تۇلعالىق جوعارى ساپالى دامۋى جەبەلەدى“.
2025 ـ جىلى ٴۇرىمجى مەملەكەتتىك قالانى جاڭالاۋدان ۇلگى كورسەتەتىن قالا قاتارىنا ٴساتتى تاڭدالىپ، ورتالىق قازىنانىڭ قولداۋىنداعى 20 قالا تىزىمدىگىنە ەنگىزىلدى. بيىل ٴۇرىمجى قالاسى قالانى جاڭالاۋ ارەكەتىن ۇزدىكسىز تەرەڭدەتىپ، كونە ەسكى شاعىن اۋماقتاردى، قالا ورتاسىنداعى قىستاقتاردى، كونە ەسكى كوشە اۋماقتارىن جاڭالاۋدى اتقارىپ، ”1 + 6“ ۇلگى كورسەتۋ اۋماعى قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتەدى.
”قالانى جاڭالاۋدا الدىمەن كۇي ـ جايىن تەكسەرىپ، ونان سوڭ وزگەرتۋ − ٴبىزدىڭ بۇلجىماس ولشەمىمىز“. ۋاڭ يىڭحاۋ بىلاي دەدى: جاپپاي شاعۋدان، جاپپاي سالۋدان ساقتانۋ ٴۇشىن، ٴۇرىمجىنىڭ قالا ورتاسىنداعى قىستاقتاردى وزگەرتۋدە شاعىن جاڭالاۋ، شاعۋ مەن رەتتەۋدى ۇشتاستىرۋ، قورشاعان ورتانى وڭاۋ سياقتى كوپ ٴتۇرلى ۇلگى قولدانىلىپ، تۇتاس ٴوڭىردى وزگەرتۋ، ساپاسىن جوعارىلاتۋ ورنىقتى ىلگەرىلەتىلىپ، تۇرعىن ٴۇي حاۋىپسىزدىگىندەگى، قالا ىستەرىن سايكەستىرۋدەگى، حالىققا قولايلى قىزمەت وتەۋدەگى ولقىلىقتار تولىقتانادى.
قالا ورتاسىنداعى قىستاقتاردى وزگەرتۋگە قىرۋار قارجى قاجەت، اقشا قايدان كەلەدى؟ قوعامدىق كۇشتەردى ات سالىسۋعا باۋراۋ ٴۇشىن، بيىل ٴۇرىمجى قالاسى قالانى جاڭالاۋ نىسانى بويىنشا ساۋداگەر شاقىرىپ قارجى ەنگىزۋ تانىستىرۋ ٴماجىلىسىن اشىپ، ينتەرنەت جەلىسىندە، جەلىدەن تىسقارى ٴبىر تۇلعالانعان ساۋداگەر شاقىرۋ تۇعىرىن قۇردى، سونىمەن بىرگە جەردى وتكەرمەلەۋدە تيىمدىلىك جاساۋ، سالىق اقىنى ازايتۋ ـ كەشىرىم ەتۋ، سايكەستى قوسىمشا قاراجات، قارجى قۇراۋ ٴوسىمى سياقتى ٴتۇرلى سۇيەمەلدەۋ ساياساتتارىن تياناقتاندىرىپ، كوپ نەگىزدى، كوپ ساتىلى قارجى ۇسىنىلىمى مەحانيزمىن ورناتتى.
قالانى جاڭالاۋ − ٴارى كەڭىستىكتى قايتا ورنالاستىرۋ، ٴارى تۇرمىستىڭ دارەجەسىن جوعارىلاتۋ بولماق. ”ٴبىز قالا ورتاسىنداعى قىستاقتاردى وزگەرتۋ زاپاس نىساندارىنىڭ تياناقتانىپ اتقارىلۋىن تارتىپپەن ىلگەرىلەتىپ، تۇرلەر بويىنشا شارا قولدانۋعا، دالمە ـ ٴدال وزگەرتۋگە تاباندى بولىپ، بۇقارانىڭ قالا تۇرمىسىنىڭ اناعۇرلىم قولايلى، اناعۇرلىم جايلى، اناعۇرلىم تاماشا بولۋىنا مۇمكىندىك جاسايمىز“، ـ دەدى ۋاڭ يىڭحاۋ.
