− شينجياڭداعى قالالاردىڭ جاڭالانۋى جونىندە جەلىلەس شولۋ (3)
□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى ٴرايدا
8 ـ ايدىڭ 12 ـ كۇنى ٴۇرىمجى قالاسى تيانشان رايونى جيانگو جولى 220 ـ ٴنومىر تيانشان عيماراتى 8 ـ ٴنومىرلى اۋلاعا بارعانىمىزدا، اسفالت جول بەتىنىڭ تازا دا رەتتى ەكەندىگىن، سىرتقى تام قابىرعاسىنىڭ شىت جاڭا تۇسكە ەنگەندىگىن كوردىك. 76 جاستاعى تۇرعىن تان شىيىن تاڭعى اسىن الىپ، جاڭا ورناتىلعان ليفتتىڭ اۋزىندا ليفت كۇتىپ تۇر ەكەن. ”بۇرىن تام قابىرعالارىنىڭ بەتى سىدىرىلىپ ٴتۇسىپ قالعان، ٴۇيدىڭ توبەسىنەن جاڭبىر وتەتىن، قىستا ۇيدە توڭىپ وتىرا المايتىنبىز، قازىر سىرتقا شىقساق ليفت بار، تاعى ٴۇي ەدەننەن جىليدى، كونە ۇيلەر تۇبەگەيلى جاڭا ۇيگە وزگەردى“، ـ دەدى. تان شىيىننىڭ ٴتول اسەرى شينجياڭداعى كونە شاعىن اۋماقتاردى جاڭالاۋدىڭ ەڭ جاندى حالىق تۇرمىسى ىقشام كورىنىسىنىڭ ٴبىرى.
بيىل جىل باسىنان بەرى، رايونىمىز كونە شاعىن اۋماقتاردى جاڭالاۋدى ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتىپ، كونە عيماراتتاردىڭ تام قابىرعالارىنىڭ ٴبۇلىنۋى، قۇبىر ـ ەلەكتر سىمدارىنىڭ توزۋى، سايكەستى قۇرىلعىلاردىڭ كەمشىل بولۋى سياقتى قيىن تۇيىندەرگە مەڭزەس، جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي ىستەپ، بۇرىنعى ”تام قابىرعالارىن ٴبىر تۇتاس بوياپ، ”بارلىق شاعىن اۋماق ٴبىر قالىپتان شىققانداي“ بەينەدەگى ۇتىمسىز جاڭالاۋ ۇلگىسىنە قوش ايتىپ، كونە اۋلالاردىڭ توزىعى جەتكەن بەت ـ بەينەسىن وزگەرتىپ، ”ەپتەپ ـ سەپتەپ تۇرۋدان“ ”جايلى قونىستانۋعا“ دەيىنگى ساپالىق سەكىرۋدى جۇزەگە اسىردى.
”ٴتىزىم ۇلگىسىندەگى“ جاڭالاۋ شۇعىل، قيىن، ۋايىمداعان، ٴزارۋ ماسەلەلەرمەن دالمە ـ ٴدال ٴتۇيىلىستى
كونە شاعىن اۋماقتاردىڭ نەسىن جاڭالاۋ كەرەك؟ قالاي جاڭالاۋ كەرەك؟ بۇل جونىندە تۇرعىنداردىڭ ەڭ سويلەۋ ۇقىعى بار.
رايونىمىزدىڭ جەر ـ جەرىندەگى بيىلعى كورنەكتى وزگەرىس: كونە شاعىن اۋماقتاردى جاڭالاۋدا ەندىگارى ”ٴبارىن ٴبىر تاياقپەن ايدامايتىن“ بولدى، قايتا ”تۇرعىندار تاپسىرىس بەرۋ، ۇكىمەت تاپسىرىستى ازىرلەۋ“ سىندى دالمە ـ دالدىك ۇلگىسىن اتقارىپ، سويلەۋ ۇقىعىن بۇقاراعا بەردى.
تۇستەن كەيىن قاشقار قالاسى قوعان اۋىلى 2 ـ ٴنومىرلى وڭتۇستىك الەۋمەتتىك اۋماعى شىليۋيۋان شاعىن اۋماعىندا بىرنەشە تۇرعىن شىت جاڭا دەمالۋ ورىندىعىندا وتىرىپ اڭگىمە دۇكەنىن قۇردى، بالالار سايرانباقتا اسىر سالىپ ويناپ ٴجۇر. جارتى جىلدىڭ الدىندا بۇل ارانىڭ جولى ويلى ـ شۇڭقىر، اۆتوكولىك رەتسىز بەتالدى توقتاتىلاتىن جەر بولعانىن ويعا كەلتىرە المايسىز.
بۇل شاعىن اۋماق 2003 ـ جىلى سالىنعان، كوپ جىلدان بەرى جۇيەلى جاڭالانباعان، جىلۋمەن قامداۋ، سۋمەن قامداۋ، سۋ ىعىستىرۋ قۇبىرلارى اۋىر دارەجەدە تاتتانعان، قىس ماۋسىمى كەلگەندە پارى جىلىنباۋ، قۇبىردان سۋ اعۋ سياقتى جاعدايلار ٴجيى تۋىلاتىن، جۇيەلى كولىكتۇراق پەن دەمالىس قيمىل اۋماعى جوق ەدى.
بيىل قاشقار قالاسى قامتاماسىز ەتۋ سيپاتتى جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ۇيلەردى جاڭادان سالۋ، قالا ىشىندەگى قىستاقتاردى جاڭالاۋ، كونە شاعىن اۋماقتاردىڭ ساپاسىن جوعارىلاتۋ سىندى 3 ٴىرى ينجەنەريانى ٴبىر تۇتاس جوسپارلاپ ىلگەرىلەتتى، شىليۋيۋان شاعىن اۋماعى جاڭالاناتىن شاعىن اۋماقتىڭ بىرىنە اينالدى. جاڭالاۋ باستالعان العاشقى كەزدە جەرگىلىكتى ورىن جاپپاي قولدانىلاتىن قۇرىلىس جوباسىن قاز ـ قالپىندا كوشىرىپ قولدانباي، ٴسوز ۇقىعىن بۇكىلدەي تۇرعىندارعا تاپسىردى. الەۋمەتتىك اۋماق ٴۇرتىس بىرنەشە كۇن شاعىن اۋماقتىڭ اۋلاسىندا كەڭەس ٴماجىلىسىن اشىپ، قيىن ماسەلەلەردى ٴبىر ـ بىردەن اشالاپ، جاڭالاپ سالۋ تالابىن تىزىمگە الىپ، ەڭ سوڭىندا قۇبىر تورىن جاڭالاۋ، جولدى شىڭداۋ، حاۋىپسىزدىك بويىنشا قورعانۋ دارەجەسىن جوعارىلاتۋ، سەيىل ـ سەرۋەن، سايرانباق قۇرىلىسى سياقتى وزەكتى جاڭالاۋ تىزىمدىگىن جيناقتاپ شىقتى.
”قازىر شاعىن اۋماق تازا، رەتتى، ٴجۇرىس ـ تۇرىس حاۋىپسىز، قولايلى، كوپشىلىكتىڭ كوڭىلى ەرەكشە ورنىقتى“، ـ دەدى تۇرعىن گۇلميرا ادىل.
”اۋەلگى ورنىندا، اۋەلگى كولەمدە، اۋەلگى بيىكتىكتە بولۋ“ − بۇل ٴۇرىمجى قالاسى تيانشان رايونى جيانگو جولى 220 ـ ٴنومىر تيانشان عيماراتى 8 ـ ٴنومىرلى اۋلانىڭ قايتا سالىنۋىندا ايقىندالعان 3 ٴتۇرلى تالاپ. 1981 ـ جىلى سالىنعان وسى كونە عيمارات 2024 ـ جىلى 9 ـ ايدا شاعىلۋدان بۇرىن D دارەجەلى قاتەرلى ٴۇي دەپ تۇراقتاندىرىلعان ەدى.
تۇرعىنداردىڭ تۇرعىن ٴۇي شارت ـ جاعدايىن جاقسارتۋ جونىندەگى كوكەي تەستى قاجەتى، سونداي ـ اق كولەمىن كەڭەيتۋ مۇمكىن بولماۋ، ساۋدالىق اشۋعا كەلمەۋ سىندى رەال قيىنشىلىققا مەڭزەس، ٴۇرىمجى قالاسى تيانشان رايونى ”ۇكىمەت جەتەكتەۋ + تۇرعىندار وزدەرى دايىنداۋ + ساياساتتا جاڭالىق اشۋدى“ ٴوزارا ۇشتاستىرۋ ٴتاسىلىن قولدانىپ، ”اۋەلگى ورنىندا شاعىپ، اۋەلگى ورنىندا سالۋدى“ ورىندادى.
تيانشان الابىنا نازار سالساق، حالىق تىلەگىن باعدار ەتكەن كونە شاعىن اۋماقتاردى جاڭالاۋدىڭ ىركەس ـ تىركەس تياناقتانعانىن كورەسىز. جاڭالاۋ ەندىگارى قاراپايىم عانا تام قابىرعالارىن اعارتۋ، جولعا اسفالت توسەۋ ەمەس، قايتا بۇقارانىڭ قاجەتىن باستاما، بۇقارانىڭ ريزالىعىن ولشەم ەتكەن ەگجەي ـ تەگجەيلى وڭاۋ امالياتى سانالادى.
جوعارى قاباتتا تۇراتىن قارتتارعا ۇيلەسىمدى ەتىپ جاڭالاۋ قارتتاردىڭ عيماراتتان ورنىقتى ٴتۇسىپ ـ شىعۋىنا مۇمكىندىك جاسادى
كونە شاعىن اۋماقتاردا قارت تۇرعىنداردىڭ ۇستايتىن سالىستىرماسى جاپپاي جوعارى، ”عيماراتقا شىعۋ، عيماراتتان ٴتۇسۋ قيىن بولۋ“ جاسى ۇلعايعان كوپتەگەن قارتتىڭ كوڭىلىندەگى قيىن تۇيىنگە اينالدى. شينجياڭنىڭ جەر ـ جەرى قارتتارعا ۇيلەسىمدى ەتىپ جاڭالاۋدى كونە شاعىن اۋماقتاردى جاڭالاۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى ٴتۇيىنى ەتتى.
8 ـ ايدىڭ 12 ـ كۇنى كەشقۇرىم، بۇراتالا قالاسى لۇييۋان شاعىن اۋماعىندا سەرۋەننەن قايتىپ كەلە جاتقان تۇرعىندار ىلگەرىندى ـ كەيىندى كورپۋس ەسىگىنەن كىرىپ جاتتى، ورنىقتى اينالىمعا تۇسكەن ليفتتى كورگەن 72 جاستاعى پۋ حۇڭ تەبىرەنە: ”بۇرىن ليفت جوق ەدى، ونىڭ ۇستىنە 6 ـ قاباتتا تۇرامىز، سىرتقا كوپ شىعا المايتىنبىز، قازىر ليفت ورناتىلدى، وتە قولايلى بولدى، ٴار كۇنى تاماق جەپ بولعان سوڭ، عيماراتتان ٴتۇسىپ سەيىلدەۋگە اسىعامىز“، ـ دەدى.
لۇييۋان شاعىن اۋماعى 2005 ـ جىلى سالىنعان، تيپتىك كوپ قاباتتى ليفتسىز كونە شاعىن اۋماق. 2025 ـ جىلى بۇراتالا قالاسى كونە شاعىن اۋماقتاردى قارتتارعا ۇيلەسىمدى ەتىپ جاڭالاۋدى ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتىپ، وسى شاعىن اۋماققا ليفت ورناتۋدى ٴتۇيىندى حالىق تۇرمىسى نىسانىنا ەنگىزدى.
جاڭالاۋدىڭ العاشقى مەزگىلىندە تومەنگى قاباتتارداعى تۇرعىندار شۋىلدان، كۇن نۇرىن توسىپ قالۋدان الاڭداپ، ليفت ورناتۋعا قارسى بولدى، جوعارعى قاباتتاعى جاسى ەگدەلەگەن قارتتار ليفت ورناتۋدى قاتتى ٴۇمىت ەتتى، كورشىلەر ارا الاۋىزدىق قۇرىلىستى ٴبىر مەزەت توقتاتتى.
ٴار جاقتىڭ مۇددەسىنە تەڭ ٴمان بەرۋ ٴۇشىن، الەۋمەتتىك اۋماق قىزمەتكەرلەرى كەڭەسۋ ورنىن شاعىن اۋماقتاعى سامالدىققا، تۇرعىنداردىڭ ەسىك الدىنا كوشىرىپ اكەلىپ، قىزمەتتەن قايتقان ۋاقىتتان، اپتا سوڭىنداعى ۋاقىتتان پايدالانىپ وتباسىن ارالاپ پىكىرلەسىپ، ٴجون سىلتەپ، عيمارات قاباتىنا قاراي پارىقتى قارجى شىعارۋ جوباسىن جاسامپازدىقپەن ورتاعا قويدى، جوبا بويىنشا تومەن قاباتتاعى تۇرعىنداردىڭ قاراجاتتى ٴبولىپ كوتەرۋىنىڭ قاجەتى جوق، جوعارى قاباتتاعى تۇرعىندار عيمارات قاباتى بويىنشا اقى تاپسىرادى، سونىمەن بىرگە الەۋمەتتىك قورىمەن دولايلاستىرۋ ارناسىن اشىپ، تۇرعىنداردىڭ ەكونوميكالىق قىسىمىن بارىنشا جەڭىلدەتتى. يكەمدى جاراستىرۋ ٴتاسىلى كورشىلەر اراسىنداعى قايشىلىقتى ٴساتتى شەشتى.
ماناس اۋدانى وقۋ ـ اعارتۋ جاڭا قىستاعى، ياجۇڭ شاعىن اۋماعى جاڭالاۋ بارىسىندا قارتتارعا ۇيلەستىرىپ جاڭالاۋدىڭ ٴاربىر جاي ـ جاپسارىن ەگجەي ـ تەگجەيلىلەندىرىپ، عيماراتتىڭ وتكەلەك ەسىكتەرىن كەڭەيتىپ، شاعىن اۋماقتىڭ سەيىل ـ سەرۋەن جەلىسىن ساپالىلاندىرىپ، بيىك ـ الاسا قۇراما دەنە شىنىقتىرۋ اسپاپتارىن ورناتىپ، قارتتاردىڭ شىنىعۋ، بالالاردىڭ ويناۋ قاجەتىنە تەڭ ٴمان بەردى. ٴۇرىمجى قالاسى تيانشان رايونى گۋاڭحۋا جولى اۋماعى جەكە اۋلانى عانا جاڭالاۋ شەكتەمەسىن بۇزىپ، داۋالدى شاعىپ اۋلانى بىرىكتىرۋ، تۇتاستىرا ساپانى جوعارىلاتۋ ارقىلى كوپتەگەن ليفتتى ٴبىر تۇتاس جوسپارلاپ ورناتىپ، ۇلاسپالى الەۋمەتتىك قيمىل كەڭىستىگىن بىرىكتىرىپ، اۋماق ىشىندەگى نەشە جۇزدەگەن قارت تۇرعىننىڭ عيماراتقا شىعۋ قيىن بولۋ ماسەلەسىن شەشتى، عيماراتتان ٴتۇسىپ سەيىل ـ سەرۋەن قۇرۋ، كورشىلەر ارا اڭگىمەلەسۋ كۇندەلىكتى ىسكە اينالدى.
كورشىلەر ارا الاۋىزدىقتى شەشۋ سىندى يكەمدى باسقارۋدان تارتىپ ۇقىپتىلىقپەن كەدەرگىسىز ەتىپ دارەجەسىن جوعارىلاتۋعا دەيىن قارتتارعا ۇيلەسىمدى ەتىپ جاڭالاۋ ەندىگارى جالاڭ عانا كوبەيتىپ قاتتى بولشەك ورناتۋ ەمەس، قايتا قارتتاردىڭ ناقتى تۇرمىس جاعدايىن تياناق ەتكەن تۇتاس ساپانى جوعارىلاتۋ جوباسى بولىپ تابىلادى. دالمە ـ ٴدال شارا قولدانۋ، مەيىرىمدى قىزمەت وتەۋ ارقىلى كونە شاعىن اۋماقتار قارتتارعا ۇيلەسەتىن، قارتتاردى الاڭسىز ەتەتىن، قارتتارعا مەيىر سيلايتىن باقىتتى مەكەنگە شىن مانىندە اينالدى.
باياندى باسقارۋ ـ قورعاۋ ارقىلى جاڭالاۋدىڭ ”ساپاسىنا كەپىلدىك ەتۋ مەرزىمىن“ قامتاماسىزداندىردى
كونە شاعىن اۋماقتاردى جاڭالاۋدىڭ ٴۇش ۇلەسى قۇرۋدا، جەتى ۇلەسى ٴبولىپ باسقارۋدا. تام قابىرعالارىن اعارتۋ، قۇبىر تورىن اۋىستىرۋ، ليفت ورناتۋ تەك جۇمىستىڭ الدىڭعى بولىگى عانا، جەتىستىكتەردىڭ ۇزاق ۋاقىت ٴونىمدى بولۋىنا كەپىلدىك ەتۋدىڭ تەتىگى ٴىستىڭ سوڭعى جارتىسىن كىمنىڭ باسقاراتىندىعىنا، نەگە سۇيەنىپ جالعاستىراتىنىنا قاراۋ كەرەك. شينجياڭنىڭ كوپ جەرى ۇزاق ٴونىمدى باسقارۋ، قورعاۋ مەحانيزمىن جاڭالاۋ جوباسىنا تەڭ قادامدا ەنگىزىپ، ”جاڭا ٴۇيدىڭ“ ەندىگارى بايانسىز بولماۋىنا مۇمكىندىك جاسادى.
حوتان قالاسى گۇلباق ٴمالىسى انجۇي الەۋمەتتىك اۋماعى يۇيجوۋ شاعىن اۋماعى ونەگە الۋعا بولاتىن ۇلگى. بۇرىن ليفت جۇرمەي قالۋ، لاس سۋ ىعىستىرۋ قۇبىرلارى بىتەلىپ قالۋ ۇنەمى تۋىلىپ تۇراتىن، قوجالىق باسقارۋ اقىسىن جيناۋ دا قيىن بولاتىن. 2023 ـ جىلى 5 ـ ايدا الەۋمەتتىك اۋماق پارتيا ياچەيكاسى باستاماشى بولىپ تۇرعىندارعا قىزمەت وتەۋ سەرىكتەستىگىن قۇرۋعا جەتەكشىلىك ەتىپ، تۇرعىندار ٴوزىن ـ ٴوزى باسقاراتىن بولدى. اۆتوكولىك توقتاتۋ اقىسى، الەۋمەتتىك پايدالانىلاتىن ٴۇيدىڭ جالاقىسى ورتاق باسقارۋ ەسەبىنە ەنگىزىلىپ، ساتىپ الىنعان زاتتىڭ ناقتى ەسەبى اشىق جاريالاۋ تاقتاسىنا جاپسىرىلادى؛ تۇرعىندار ۋاكىلدەرى كەڭەس ماجىلىسىنە قاتىناسىپ، سۋ قۇبىرىن جوندەيمىز بە، الدە جاسىلداندىرۋ شارۋاسىن ىستەيمىز بە دەگەن ماسەلەلەر جونىندە كوپشىلىك قول كوتەرىپ بەلگىلەيتىن بولدى.
وزگەرىس ايدان انىق، عيمارات وتكەلەكتەرىنىڭ شامى جاندى، ليفتتى قورعايتىن ادام بار بولدى، شاعىن اۋماق تازاردى.
تۇرپان قالاسى گاۋچاڭ رايونى گاۋچاڭ جولى ٴمالىسى لۇييۋان الەۋمەتتىك اۋماعى ”قالدىرۋ، جاڭالاۋ، شاعۋ، كوبەيتۋ، شارۋاشىلىققا پايدالانۋ“ سىندى ارالاس جاڭالاۋ ۇلگىسىن قولدانىپ، لۇييۋان شاعىن اۋماعىن وزەك ەتتى ٴارى توڭىرەكتەگى 9 شاعىن اۋماقتىڭ 525 مەترلىك داۋالىن، 892 شارشى مەترلىك زاڭسىز سالىنعان ۇيلەردى شاعىپ، بىرىكتىرىلگەننەن كەيىنگى 9 شاعىن اۋماقتى ٴبىر قوجالىق سەرىكتەستىگىنىڭ باسقارۋىنا ٴبىر تۇتاس ٴبولىپ بەرىپ، الەۋمەتتىك اۋماق ٴبىر ۋاقىتتا 2 پارتيا مۇشەسىن ”قىزىل باسقارۋشى“ بولۋعا تاڭداپ جىبەرىپ، كونە، بىتىراندى شاعىن اۋماقتاردىڭ ”بىرگە يگىلىكتەنەتىن، بىرگە توعىساتىن، بىرگە باسقاراتىن، بىرگە جونگە سالاتىن“ ۇلكەن شاڭىراق بولىپ توعىسۋىن ىلگەرىلەتىپ، ”تۇرعىندارى الاڭسىز، قورشاعان ورتاسى جايلى، كورشىلەرى ەتەنە“ بىرگە يگىلىكتەنەتىن مەكەندى بەلسەنە قۇردى.
تۇرعىندار ٴوزى باسقارۋدان كاسىپتىك ورىندارعا اماناتتاپ باسقارتۋعا دەيىن، شينجياڭنىڭ جەر ـ جەرى جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي ۇزاق ۋاقىتتىق باسقارۋ ـ قورعاۋ جولىن قاراستىردى، مۇنىڭ وزەگى تۇگەلدەي باسقارۋدىڭ جاريا بولۋىنا، تۇرعىنداردىڭ ات سالىسۋىنا، قارجىنىڭ باياندى بولۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ. تەك ”جاڭالاۋدىڭ“ ناتيجەسىن ”باسقارۋعا“ تاپسىرىپ جالعاستىرعاندا عانا كونە شاعىن اۋماقتار ”مەزەتتىك جاڭالاۋدان“ ”باياندى جاڭالاۋعا“ قاراي بۇرىلىس جاساۋدى شىن مانىندە جۇزەگە اسىرا الادى.
