شەكارا وڭىردەگى وسپىرىمدەردىڭ ارمان جولىنداعى ساپارى
□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ءتىلشىسى شيە حۇيبيان
8 - ايدىڭ 18 - كۇنى تاشقورعان تاجىك اۆتونوميالى اۋدانى تاعارما اۋىلى اۋىل - قالاشىق عىلىم جالپىلاستىرۋ سارايىندا شىنتا ورتا مەكتەبى ورتا مەكتەپ 1 - جىلدىعىنىڭ وقۋشىسى ءماينا ەركىنجاندى ءبىر توپ بالا قاۋمالاپ الىپتى. تاياۋدا وڭتۇستىك شينجياڭداعى 5 ايماق، وبلىستاعى 100 بالانىڭ بىرەۋى رەتىندە، ءماينا جۇڭگو عىلىم - تەحنولوگيا قوعامى، اۆتونوميالى رايوندىق عىلىم - تەحنولوگيا قوعامى بىرلەسىپ وتكىزگەن 3 - مەرزىمدىك ”ءبىر نيەتپەن ارمانعا قانات قاعۋ، عىلىم جالپىلاستىرۋ ساپارى“ (بەيجيڭ ۇلگى كورسەتۋ كلاسى) قيمىلىنا قاتىناسقان ەدى، وسى ساتتە ول بالالارعا قيمىلعا قاتىناسقانداعى اسەرىن اڭگىمەلەپ جاتقان بولاتىن.
ءماينا قول تەلەفونىنان ءبىر پارشا سۋرەتتى ىزدەپ تاۋىپ بالالارعا كورسەتتى، سۋرەتتەگى ءبىر مىس تەڭگە ەكەن. ”ءتۇسىندىرۋشى مىس تەڭگەدەگى ءىشىنارا ويما جازۋلار ’تابعاش قاعانى‘، ياعني ’جۇڭگو حانى‘ دەگەن ماعىنادا دەيدى“، - دەدى ءماينا.
بالالار باستارىن جاقىن اكەلىپ كوردى، كوزدەرىنەن نۇر شاشىپ تۇر.
كوزدەرىندە نۇر بار
پامير ۇستىرتىندە تۇتاس جىلدا كۇن نۇرىنىڭ ءتۇسۋ ۋاقىتى 2800 ساعاتتان اسادى، ۋلترا كۇلگىن ساۋلەنىڭ كۇشتىلىگى جازىق وڭىرلەردەن الدەقايدا اسىپ تۇسەدى. ءماينانىڭ ءۇيى ءدال وسى كۇن نۇرى وتە كۇشتى تۇسەتىن جەردە. ال ول تاپ وسى كۇن نۇرىنان قورقادى. كۇن نۇرى تۇسسە بولعانى كوزى قىزارىپ شىعا كەلەدى، ونان سوڭ قىشيدى، كوزىنەن جاس توقتامايدى، ءۇستى - باسى دا قىشيدى. ەڭ اۋىر بولعاندا، وقۋعا دا بارا الماي قالادى.
”شيپاگەر اسىرە سەزىمتالدىق سيپاتتى كوز دانەكەر قابىعىنىڭ قابىنۋى، ۋلترا كۇلگىن ساۋلە تۇسسە اۋىرلاسادى، ونى تۇبەگەيلى ەمدەۋ مۇمكىن ەمەس ، - دەدى. اكەم دە مەنى ۇرىمجىگە اپارىپ كورسەتتى، شيپاگەر ەرجەتكەننەن كەيىن بىرتە - بىرتە جاقسارىپ كەتەدى دەيدى“. وسى ءسوزدى ايتقان كەزدە ءماينا ادەتىنشە قولىن كوزىنە اپارىپ تيگىزبەستەن اقىرىن قايتا تارتىپ الدى. بۇل اۋرۋ 16 جىل بويى ونى مازالاپ كەلەدى. ول كۇن نۇرى وتە كۇشتى تۇسەتىن پامير ۇستىرتىندە جاساعانىمەن، كۇن نۇرىنان قورقادى، ءبىراق سول كۇن نۇرىنان قاشىپ قۇتىلا المايدى.
ءماينانىڭ اعاسى باعىتتامالى قابىلداۋ بويىنشا مەديتسينا وقىعان وقۋشى، 2025 - جىلى داشۋە بىتىرگەننەن كەيىن اۋدان ورتالىعىنداعى ءبىر الەۋمەتتىك اۋماق دەنساۋلىق ساقتاۋعا قىزمەت وتەۋ پۋنكتىنىڭ نەرۆ سالاماتتىعىن قالپىنا كەلتىرۋ شيپاگەرى بولدى.
”اعامنىڭ ەڭ ارماندايتىنى ءاسىلى اسكەري مەكتەپ ەدى، ءنومىرى جەتپەي بارا الماي قالدى، كەيىن مەديتسينا وقىدى“. ءماينا بىلاي دەدى: اعام ۇنەمى ”اكەم شەكارانى كۇزەتەدى، مەن ادامدى كۇزەتەمىن“ دەيتىن.
ءماينانىڭ اكەسى ەركىنجان ءليتىپقوجا شەكارا قورعاۋشىسى، شەكارا قورعاعالى 10 جىلعا تاياۋ ۋاقىت بولدى، ۇيگە ايىنا ءبىر - اق رەت قايتادى، شەكارا بەلگىسىندەگى ”جۇڭگو“ دەگەن ءسوزدى ول قايتا - قايتا ۇستىنەن باسىپ جازىپ شىقتى.
”شەكارا بەلگىسىندەگى جازۋلار وشكىندەسە بولمايدى“. ەركىنجان كەم ءسوزدى، ءار جولى شەكارانى شارلاپ قايتىپ كەلگەن سايىن بالالارىنا: ”جاقسى ۇيرەنىپ، قوعامعا ۇلەس قوساتىن ادام بولىڭدار“، - دەپ قاداعالاي تاپسىرادى.
اكەسى شەكارا سىزىعىن قورعاۋدا، اعاسى تاباندىلىقپەن ەمدەۋ بولمەسىندە قىزمەت ىستەۋدە، ولاردى كورگەن ءماينا بىرتە - بىرتە ءوزىنىڭ نە ىستەۋى كەرەكتىگىن تانىپ جەتتى.
”مەن شيپاگەرلىك وقيمىن، ءوزىمدى دە، وزگەلەردى دە قۇتقارعىم كەلەدى“، - دەدى ءماينا.
8 - ايدىڭ 3 - كۇنى ءماينا ”ءبىر نيەتپەن ارمانعا قانات قاعۋ، عىلىم جالپىلاستىرۋ ساپارى“ (بەيجيڭ ۇلگى كورسەتۋ كلاسى) قيمىلىنا قاتىناسقان بالالارمەن بىرگە قاشقاردان بەيجيڭگە ۇشىپ باردى، بۇل ونىڭ شينجياڭنان تۇڭعىش رەت سىرتقا شىعۋى ەدى. 2025 - جىلى تۇڭعىش كەزەكتى قيمىل وتكىزىلگەننەن بەرى ”ءبىر نيەتپەن ارمانعا قانات قاعۋ، عىلىم جالپىلاستىرۋ ساپارى“ قيمىلى بەيجيڭنەن حىنان، چۇڭچيڭ، حىبەي، جياڭسۋ سياقتى ولكەلەرگە كەڭەيدى، بيىل 12 ولكە (رايون، توتە قاراستى قالا) بىرلەسە قيمىلداپ، شينجياڭنان، شيزاڭنان 1000 جاس ءوسپىرىمدى قاتىناسۋعا ۇيىمداستىردى.
”بەيجيڭگە بارعان سوڭ، كوزىم ونداي قىزارعان جوق“. ءماينا كوزى جايسىزدانباعان سوڭ بارلىق نارسەگە قاراي بەرگەنىن، كورگەنىنىڭ ءبارى جاڭالىق سەزىلگەنىن ايتتى.
”كەيىن بەيجيڭگە بارىپ وقىعىڭ كەلە مە“؟ - دەپ سۇرادى ءتىلشى.
ول ءبىراز ويلانىپ تۇرىپ: ”شىنجىنعا بارعىم كەلەدى، ويتكەنى حى مۇعالىم شىنجىندا“، - دەدى.
ءماينا ايتىپ وتىرعان حى مۇعالىمنىڭ اتى حى جىنيۇڭ، شىنجىننان شينجياڭعا كومەككە كەلگەن مۇعالىم، شىنتا ورتا مەكتەبىندە 3 جارىم جىل ماتەماتيكادان ساباق بەرگەن، شىنجىنعا قايتىپ بارعانىنا كوپ ۋاقىت بولعان جوق.
حى مۇعالىم كەتەردەن بۇرىن بۇكىل كلاستاعى وقۋشىلارعا ءبىر پارشا حات قالدىرىپ كەتتى. حاتتاعى: ”شىنجىندا كەشكى ساعات 6 − 7لەردە كۇن باتىپ كەتەدى، ال قاشقاردا تۇنگى ساعات ون جارىمدا دا كۇندى كورۋگە بولادى. ءاربىر ادامنىڭ وزىنە ءتان ريتىمى مەن ارتىقشىلىعى بولادى“، - دەگەن سوزدەر ءماينانىڭ انىق ەسىندە قالدى.
كۇن نۇرىنان قاشقان قىز كۇن تۋرالى ءسوزدى ەسىندە ساقتادى.
حاتتاعى مىنا سوزدەردى دە ءماينا ەسىندە ساقتاپ كەلەدى: ”شينجياڭعا كومەككە كەلگەن وقىتۋشىلار جارىق شوعىرلاۋىش شامنىڭ استىنداعى تالەيلى جاندار. پاميردە ناعىز تابان تىرەپ تۇرعاندار وسى مەكتەپتىڭ وقىتۋشىلارى. ولار جارىق شوعىرلاۋىش شامنىڭ سىرتىندا ءۇن - ءتۇنسىز ەڭبەك ەتىپ جاتقان ۇلى قاھارماندار“.
ءماينا ءوزىنىڭ كلاس جەتەكشىسى گۋان جياڭليڭدى ەسىنە الدى. ول چۇڭچيڭنەن كەلگەن، ونىڭ شىنتا ورتا مەكتەبىندە ساباق وتكەنىنە 10 جىلعا تايادى، بۇل ارادان ايرىلىپ كورگەن جوق.
10 جىلدا وراي بولمادى ەمەس، گۋان جياڭليڭ ءوزى كەتپەدى. بىرەۋلەر ودان: مۇنداعى ماقساتىڭ نە؟ - دەپ سۇراعاندا، ول ۇنەمى: ”بالالاردىڭ كوزىندە نۇر بار ەكەن، سونىمەن مەن دە كەتە الماي قالدىم“، - دەيدى.
وزگەلەرگە نۇر سيلاۋدى قالايتىن ادامنىڭ ءوزى دە نۇر - شۇعىلاعا اينالادى.
بالالارعا نۇر سيلاعاندار ءالى دە وتە كوپ. بەيجيڭدە دۇڭفاڭ عىلىم - تەحنولوگيا توبى جارنا شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ كورمە زالىنداعى قۇلتەمىرلەر جازۋ جازا الادى، سۋرەت سىزادى، اۋدارما جاساي الادى ەكەن، 3D كەسكىندەرى ەكراننان شىعا كەلەتىندەي كورىنەدى. گۇما اۋدانىنان كەلگەن ءيۇسۇپجان توحتىمامەت قيمىلدىڭ جەتەكشى وقىتۋشىسى ابدۇليتىپ ابدۋاليدىڭ جەڭىنەن تارتىپ تەبىرەنە: ”مۇعالىم، بۇل وي جەتكىسىز ءىس ەكەن“! - دەدى
ابدۇليتىپ 2007 - جىلى بەيجيڭگە بارىپ 4 ايلىق تىرەكتى وقىتۋشىلاردى تاربيەلەۋگە قاتىناسقان، ءبىر ديقان وتباسىنان شىققان جوعارى تەحنيكۋم وقۋشىسى تۇڭعىش رەت قاراقاش اۋدانىنان بەيجيڭگە باردى، ءبارى دە شىت جاڭا سەزىلدى، ءبارىن دە كوبىرەك كورگىسى كەلدى.
”سول كەزدە، ءسوز جوق، اۋىلداعى بالالاردى اكەلىپ كورسەتۋىم كەرەك دەگەن ويدا بولدىم“، - دەدى ابدۇليتىپ.
جاي عانا فيزيكا وقىتۋشىسىنان اۋداندىق وقۋ - اعارتۋ مەكەمەسى وقىتۋدى زەرتتەۋ كەڭسەسىنىڭ فيزيكا زەرتتەۋشىسى، ونان مەكتەپ باستىعى بولعانعا دەيىن ابدۇليتىپ 3 مەكتەپتى شىت جاڭا بەينەگە ەنگىزدى. ”سىرتقا شىعۋ اۋىلدان كەتۋ ءۇشىن ەمەس، قايتا وقىپ كەلگەننەن كەيىن اۋىلىمىزدى ءتىپتى دە جاقسارتا ءتۇسۋ ءۇشىن“، - دەدى ول.
اۋىلىن ەسىنەن شىعارمادى
8 - ايدىڭ 6 - كۇنى تاڭعى ساعات 3، ءالى تاڭ اتپاعانىمەن، تيان - انمىن الاڭىنا ادام تولىپ كەتتى.
باياۋ كوتەرىلگەن بەس جۇلدىزدى قىزىل تۋعا قاراپ تۇرعان ءماينا كوزىنە جاس الدى، ”سول ساتتە جۇڭگولىق بولعانىما ءوزىمدى وتە باقىتتى سەزىندىم“، - دەدى ول.
كۇشار قالاسى چيمان قالاشىعىنان كەلگەن ابدۇللا ايسا ءتۇپ - ءتۇزۋ بولىپ تۇرا قالدى، ”مەملەكەت ءانى شىرقالىسىمەن، مەنىڭ ويىما تاريح وقۋلىعىنداعى بۇكىل مازمۇن ورالدى − جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ قۇرىلۋى، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس، ازاتتىق سوعىسى... تاريحتىڭ كۇش - قۋاتىن العا باسۋ ارىنىنا اينالدىرىپ، تىڭعىلىقتى ىستەپ، ىسىلعان ونەردى شىڭداۋىم كەرەك“.
8 - ايدىڭ 7 - كۇنى ۇلتتار مادەنيەت سارايىنداعى ”جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەۋ مادەني مۇرا - بايىرعى كىتاپتار كورمەسىنىڭ“ ”ۇلى بىرلىك“ بولىگىندە ءماينا ءبىر مىس تەڭگەنىڭ الدىندا ۇزاق تۇردى.
مىس تەڭگە شينجياڭنان قازىپ الىنعان، قاراحانيلار حاندىعى تۇسىندا قۇيىلعان ەكەن. مىس تەڭگەدەگى ءىشىنارا ويما جازۋلار ”تابعاش قاعانى“، ياعني ”جۇڭگو حانى“ دەگەن ماعىنادا.
ءماينا قول تەلەفونىن الىپ شىعىپ سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، سۋرەتتى اكەسىنە جولدادى.
”اكەم ’جۇڭگو‘ دەگەن ءسوزدى قورعاۋدا“. ءماينا اكەسىنىڭ شەكارا شارلاعان جولىنداعى ءاربىر شەكارا بەلگىسىنە تۇگەلدەي ”جۇڭگو“ دەپ ويىپ جازىلعاندىعىن ايتتى.
كورمە زالىندا بالالار وزدەرىنە تانىس نارسەلەردى ىزدەدى. اسىلبەك قۇرمانباي ”ماناس“ كورمە تاقتاسىنىڭ الدىندا توقتاي قالدى − اناۋ اتاسى ءسۇيىپ ايتاتىن باتىرلىق جىرى؛ ەنكىزايا موڭعۇل ۇلتىنىڭ باس كيىم اشەكەيىنىڭ الدىندا ۇزاق تۇردى، اجەسى وعان تورعاۋىت تايپاسىنىڭ شىعىسقا ورالۋى جونىندەگى حيكايانى تالاي رەت ايتىپ بەرگەن... ىزدەي - ىزدەي كورمە زالىنىڭ باسىنا ءبىر - اق شىققاندا، ءبىر تامنىڭ گۇلگە تولىپ تۇرعانىن كوردى، ءاربىر گۇل جاپىراقشاسىندا ءبىر - ءبىر كىتاپ ساقتالعان. ءتۇسىندىرۋشى بىلاي دەدى: ”بۇل تامنىڭ جوبالانۋى جاپىراقتار بولەك - بولەك بولعانىمەن، وزەگى ءبىر دەگەن ءبىر اۋىز سوزدەن كەلگەن“.
زەرتتەۋ - ۇيرەنۋ كەزىندەگى ءبىر ساباقتا بالالار ءبىر بەينەجازبانى كوردى، ورتالىق ۇلتتار داشۋەسى ماركسيزم شۋەيۋانىنىڭ باستىعى كۇڭ شينفىڭ بيىل 7 - ايدىڭ 1 - كۇنىنەن باستاپ اتقارىلعان «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتار ىنتىماعى، العاباسارلىعىن جەبەۋ زاڭىنا» تۇسىنىك جاساپ: ”مادەنيەتتى شىنايى مويىنداۋ − ەڭ تەرەڭ قاتپارلى شىنايى مويىنداۋ، ول ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ ءتۇپ تامىرى، ۇلتتار جاراسىمدىلىعىنىڭ جانى“، - دەدى.
بالالاردىڭ مۇنى تولىق تۇسىنە الۋى ەكىتالاي، ءبىراق ولار ۇلتتار مادەنيەت سارايىندا كورگەن الگى مىس تەڭگە، ۇلى قورعاندا ايتقان مەملەكەت ءانى وسى سوزدە جاتقانىن بىلەدى.
تابان استىندا جول بار
8 - ايدىڭ 8 - كۇنى، زەرتتەۋ - ۇيرەنۋدىڭ سوڭعى كۇنى.
جۇڭگو عىلىم - تەحنولوگيا قوعامى شينجياڭنان بەيجيڭ داشۋەسىنە قابىلدانعان زىلايلا يميتتى ۇسىنىس ەتتى. مىنبەگە كوتەرىلگەن زىلايلا ءوزىنىڭ حيكاياسىن ايتىپ بەردى: ”ءتۇن ورتاسىنا دەيىن جەكە سوزدەردى جاتتايمىن، سۇراۋلاردى ىستەۋدەن ابدەن جالىعام. ۇيرەنۋدىڭ ەشقانداي توتە جولى جوق، تاباندىلىق كورسەتىپ نىق قاداممەن العا باسۋ كەرەك“.
مىنبەدەن تومەندە وتىرعان ءماينانىڭ ويىنا ۇلى قورعانعا شىققان كۇن ورالدى. كۇن شىجىپ تۇر، كيىمدەرى شىلقا تەر بولدى، ونىڭ جارىم جولدان قايتىپ كەتكىسى كەلدى، ءبىراق قاسىنداعى كىشكەنتاي سەرىكتەرىنىڭ ءبارى جوعارى شىعىپ كەتكەن ەدى، ول ءتىسىن - تىسىنە باسىپ، ءبىر قادام - ءبىر قادامنان جوعارى كوتەرىلىپ، ەڭ اقىرىندا بيىككە شىقتى.
لاگەر اياقتاۋ سالتىندا ءاربىر ادام ءبىر ارمان كارتچكاسىن جازۋى كەرەك بولدى.
”شىنجىنعا بارىپ داشۋە وقىعىم كەلەدى، حى مۇعالىم سياقتى ءتىپتى دە كوپ قاجەت ەتكەن ادامدارعا كومەكتەسەمىن“، ”اۋىلىمداعىلاردىڭ ءبارى مەن جۇرگىزگەن ۇشاققا وتىرىپ بەيجيڭگە كەلىپ كورسە دەيمىن“، ”جاقسى وقىپ، ونان سوڭ اۋىلىما قايتىپ قاجەت ەتكەن جاندارعا كومەكتەسەمىن“... ابدۇليتىپ بالالاردىڭ ارمان كارتچكاسىن كورىپ، ەرىكسىز تەبىرەنىپ: ”بۇل بالالار ءتىپتى دە كوپ ادامعا نۇر - شۇعىلا شاشاتىن بولادى“، - دەدى.
زەرتتەپ ۇيرەنۋ اياقتادى، بالالار نۇر - شۇعىلانى پامير ۇستىرتىنە الىپ قايتتى. اۋىل - قالاشىق عىلىم جالپىلاستىرۋ سارايىندا ءماينانى كىشكەنتاي دوستار قاۋمالاپ الىپ، قول تەلەفونىنداعى سۋرەتتى قايتا - قايتا كوردى؛ ابدۇللا قالاشىقتا كورشىلەرىنە تيان - انمىن الاڭىنداعى نەشە ون مىڭ ادامنىڭ مەملەكەت ءانىن ايتقانداعى اسەرلى ءساتتى اڭگىمەلەدى...
ىمىرت ءۇيىرىلىپ، اسپان قاراۋىتا باستادى. ەڭ سوڭعى بالا قولىن بۇلعاپ الىستاپ بارادى، تاعارما اۋىلىنىڭ اۋىل - قالاشىق عىلىم جالپىلاستىرۋ سارايى تىنىشتىققا شومدى. ءماينا ەسىك الدىندا تۇر، جەل اسۋدان كەلىپ جاتىر، الىستا اكەسى ۇنەمى شەكارانى شارلايتىن تاۋ كورىنەدى. كۇن تاۋدان اسىپ كەتتى، نۇرى السىرەپ، الىستاعى تاۋ اعاراڭداپ كورىنەدى.
ءماينا ادەتىنشە قولىن كوزىنە اپارىپ ۋقالاماقشى بولدى، قولى كوز قيىعىنا جەتە بەرە قايتا ءتۇسىردى. كوزى قىزارمادى.
جارتى ايدىڭ الدىندا ول تۇڭعىش رەت شينجياڭنان اتتانىپ ەدى، قازىر قايتىپ كەلدى، كوڭىلىندە ءبىر نارسە كوبەيدى − ول بەيجيڭنەن الا كەلگەن نۇر - شۇعىلا، ول كوزىن قارىمايدى، ول جولىن نۇرلاندىرادى.
