− وڭتۇستىك شينجياڭداعى ءبىر اۋداننىڭ وسىزاماندانۋ جونىندەگى سۇراۋى
□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ تىلشىلەرى ۋاڭ حۇڭ، ءجازيرا نەسىپبەك، ءپاريزات ابدۇل
8 - ايداعى قاعىلىقتا كۇن شىجىعان ىستىق، كۇنلۇن قارلى شىڭى وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ كوكجيەگىندە كولبەي كوسىلىپ جاتىر.
G219 لەنياسىنىڭ ءنول كيلومەتر جەرىندە 13 مەتر بيىكتىكتەگى ءتۇستى قاقپا اسقاق بوي سوزىپ تۇر، ”اسپان جولىنىڭ ءنول كيلومەترى، كۇنلۇنداعى ءبىرىنشى قالا“ دەگەن ۇلكەن جازۋ شىجىعان كۇن استىندا التىنداي جارقىرايدى. وڭتۇستىككە قاراي جۇرگەندە الي، شوگىر شىڭى، تەڭىز دەڭگەيىنەن 5000 مەتر بيىكتەگى ءومىر مەن ءولىم لەنياسى بار.
قاعىلىق ۇنەمى ”شينجياڭ − شيزاڭ لەنياسىنىڭ باستالۋ ءتۇيىنى“ دەپ اتالادى، الايدا تاۋ - وزەندەردىڭ اراسىنان وتكەندە عانا ونىڭ ناعىز وزگەشەلىگىنىڭ قانشالاعان جاعراپيالىق ماندەگى ”ءبىرىنشى“ بولۋىندا ەمەس، قايتا ونىڭ جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شينجياڭدى باسقارۋ جالپى جوباسىنىڭ جەتەگشىلىگىندە، شەكارا وڭىردەگى اۋدان باياندى وسىزاماندانۋ جولىن قالاي اشتى دەگەن ءداۋىر سۇراعىنا جاۋاپ بەرگەندىگىندە ەكەندىگىن بايقاۋعا بولادى.
بۇل − ناتيجە مالىمەتى ەمەس، وڭتۇستىك شينجياڭداعى ءبىر اۋداننىڭ وسىزاماندانۋ جونىندەگى بارلىق بولجالى.
ءنول كيلومەتر جەر، جول وسى ارادان باستالادى، سۇراۋ دا وسى ارادان باستالادى.
ءبىرىنشى سۇراۋ كاسىپ سالاسى قورشاۋدى قالاي بۇزادى؟
”قيىن ماسەلە“
شەكارا وڭىردەگى اۋدانداردىڭ كاسىپ سالاسىنىڭ دامۋى ۇزاق ۋاقىتتان بەرى ءبىر قۇرىلىمدىق ماسەلەگە ءدوپ كەلگەن ەدى، بايلىق مول توپتالعان، ءونىمى مول، ءبىراق ماركاسى ءالسىز، قۇن سىرتقا اعىلعان. اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى ”اۋەلگى ءونىم“ ساتىسىندا توقتاپ قالعان، وڭدەلگەن كەن ونىمدەرىنىڭ كوبى العاشقى ونىمدەر، مادەنيەت - ساياحات بايلىعى ”ماۋسىمدىق قىزۋ دۋمانمەن“ عانا شەكتەلگەن. كاسىپ سالاسى تىزبەگىنىڭ شەشۋشى بۋىندارى − ولشەم بەلگىلەۋ، ماركالاندىرىپ ساتۋ، ارنالاردى مەڭگەرۋ سياقتىلاردىڭ كوبى جەرگىلىكتى ورىندا ەمەس.
”اماليات“
قاعىلىق اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قورشاۋدى بۇزۋىندا ”ۇستەمە قۇن“ ەسەبىن جاسادى.
بەسارىق قالاشىعىنداعى 10 مىڭ مۋلىق انار بازاسىندا حۇڭتايياڭ جەمىس ورمانى شارۋالار كاسىپتىك سەلبەستىك كووپەراتيۆىنىڭ جاۋاپتىسى نۇرمامەت تۇرامەت اتىز باسىندا تىلشىگە بىلاي دەپ ەسەپ جاسادى: ”بۇرىن انار پىسقاندا ساۋداگەرلەردىڭ كەلىپ ساتىپ الۋىن كۇتەتىنبىز، باعانى سولار بەلگىلەيتىن، قازىر ’قاعىلىق انارى‘ جاعراپيالىق بەلگىسى، شاڭحايدىڭ شينجياڭعا كومەكتەسۋ بويىنشا تۇراقتى ساتۋ جولى بار بولعاندىقتان، ءبىر مۋ جەردەن 2 − 3 ۇلەس ارتىق كىرىس كىرگىزۋگە بولادى. سەلبەستىك كووپەراتيۆىمىزدىڭ انار ەگىلگەن جەر اۋدانى 200 مۋدان 1800 مۋعا، كووپەراتيۆ مۇشەلەرى بىرنەشە وتباسىنان 50 نەشە وتباسىنا كوبەيدى. 2025 - جىلى تۇتاس قالاشىقتىڭ انار جالپى ءونىم مولشەرى 3000 توننا بولىپ، ءونىم قۇنى 40 ميلليون يۋاننان استى. بۇرىن انار ەگۋ تىرشىلىك قامى ءۇشىن بولاتىن، قازىر انار ەگۋ كاسىپ سالاسىنا اينالدى“.
قاعىلىقتا 640 مىڭ مۋ جەردە جاڭعاق بار، جىلدىق ءونىم مولشەرى 150 مىڭ توننا، ەگىلگەن جەر اۋدانى مەن ءونىم مولشەرى شينجياڭدا الدىڭعى قاتاردان ورنىقتى ورىن يەلەپ، 350 مىڭ شارۋانى جاڭعاق كاسىپ سالاسى تىزبەگىن ارقاۋ ەتىپ، كىرىستەرىن ارتتىرىپ بايۋعا باستادى. 16 باستاماشى وڭدەۋ كاسىپورنى، 20 نەشە ءتۇرلى جىنتىكتەي وڭدەلگەن ءونىم − جاڭعاق مايى، جاڭعاق بەلوگى ۇنتاعى، جاڭعاق ءسۇتى وسى ارادان بۇكىل ەلگە بەت الدى. قاعىلىقتىڭ جاڭعاق ءوسىرۋ جۇيەسى جۇڭگونىڭ ماڭىزدى اۋىل شارۋاشىلىق مادەنيەت مۇرالارىنا تاڭدالدى، تۇقىمدىق زات بايلىق باقشاسىندا 200دەن استام سورت بايلىعى ساقتالعان: قاعىلىق جاڭعاق ساتىپ قانا قويماي، جاڭعاقتىڭ ”گەن قامباسىن“ دا قورعاپ وتىر.
لوق اۋىلىنداعى 2140 مۋ جاپون كارتوبىنىڭ مۋ باسىندىق ءونىمى 4000 كيلوگرام بولىپ، جىلدىق ءونىم قۇنى 20 ميلليون يۋاننان اسىپ، تۇتاس تىزبەك بويىنشا 2500دەن استام ادامدى (رەت) جۇمىستانۋعا باستادى.
اناردان جاڭعاققا، ودان جاپون كارتوبىنا دەيىن جەر ءالى دە سول جەر، ءونىپ شىققانى تۇرلىشە ءونىم.
اۋىل شارۋاشىلىعىندا جەردەن ۇستەمە قۇن جاراتىلدى، مادەنيەت پەن ساياحاتتا تاۋ - وزەندەردەن اسەر الدى.
كۇنلۇن تاۋىنىڭ سولتۇستىك باۋرايىنداعى، قۇبا ءتۇزدىڭ سوڭعى ۇشىنداعى زۇڭلاڭ ليڭچۋان كورىنىس وڭىرىندە تۇپ - تۇنىق ءبىر بۇلاق عاسىرلىق 4 ءتۇپ بايىرعى تالدىڭ تۇبىنەن سىڭعىرلاپ اعىپ شىعادى. ”كەلگەن ادامداردىڭ كوبى ءبىر شەلەك بۇلاق سۋىن الىپ قايتادى“. قاعىلىق اۋدانى مادەنيەت - ساياحاتقا قارجى قوسۋ شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ باس جوراسى جاۋ شيڭ بۇكپەسىز تۇردە: ”سول كەزدە بۇل ارا تىنىعاتىن جەر عانا بولاتىن“، - دەدى.
بيىل كورىنىس ءوڭىرى ”قوناقتى الىپ قالۋدى“ ارقاۋ ەتىپ، دارەجەسىن جاپپاي جوعارىلاتتى، شاڭحايدىڭ شينجياڭعا كومەكتەسۋ قارجىسىنىڭ دەمەۋىندە تىك ۇشاقپەن تومەن كەڭىستىكتە ساياحاتتاۋ، سۋ ءۇستى سيقىرلى كىلەمى، تاس جول كاديڭ اۆتوموبيلى، ليڭچۋان تايپاسى كوفەحاناسى سياقتى جاڭا كاسىپ كۇيلەرى ىركەس - تىركەس جارىققا شىقتى. تىك ۇشاق ساياحاتشىلاردى الىپ كەڭىستىككە كوتەرىلگەندە، كۇنلۇن قارلى شىڭى، قۇبا تۇزدەگى جاسىل القاپتار كوز الدىعا مەيلىنشە تارتىلادى؛ كەشقۇرىم «مۇزدى القاپ مەرۋەرتى» سۋ ءبيى سالتاناتىندا حان پاتشالىعى داۋىرىندەگى شەكارا كۇزەتشىلەر مەن مۇزدى القاپ پەريزاتىنىڭ باستاۋ سۋىن باستاپ قۋاڭشىلىقتان قۇتقارعاندىعى، ءار ۇلت حالقىنىڭ ءبىر بۇلاقتىڭ سۋىن بىرگە ىشكەندىگى تۋرالى اڭىزى باياندالادى؛ ليڭچۋان تايپاسى كوفەحاناسىندا اق ءتۇستى پەردە بۇلاق بويىنا تارتىلىپ، ساياحاتشىلار كوفەلەرىن كوتەرىپ جايبىراقات سالقىندايدى. ”كۇندىك ورتاشا ساياحاتشى مولشەرى وزگەرتۋدەن بۇرىنعىعا قاراعاندا 4 ەسەدەي استى“، - دەدى جاۋ شيڭ. بايىرعى تال ءالى دە سول 4 ءتۇپ بايىرعى تال، بۇلاق سۋى ءالى دە سول بۇلاق سۋى، وزگەرگەنى اعاش تۇبىندە كۇلكى ءۇنى كوبەيدى، جاعادا كاسىپ كۇيى مولايدى.
ەگەر اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قورشاۋدى بۇزۋى جەردەن ۇستەمە قۇن الۋ، مادەنيەت پەن ساياحاتتا جاعداي اشۋ تاۋ - وزەندەردەن اسەر الۋ بولسا، وندا ونەركاسىپتىڭ ەڭسە كوتەرۋى جەر استى بايلىعىنا سۇيەنىپ قۇن جاراتۋ بولىپ تابىلادى.
2025 - جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قاعىلىق ونەركاسىپ باقشا رايونىنا 269 كاسىپورىن ىرگە تەپتى، مۇنىڭ ىشىندە 232سى ونەركاسىپ كاسىپورنى، باقشا رايونى 4 ميلليارد 900 ميلليون يۋان ونەركاسىپ جالپى ءونىم قۇنىن ورىندادى. مۇنىڭ ىشىندە اۋىر حيميا ونەركاسىپ باقشا رايونىنا جالپى ءبىر ميلليارد 200 ميلليون يۋان قارجى قوسىلدى، 33 كاسىپورىن ىرگە تەپتى، 13ى كولەمنەن جوعارى كاسىپورىن بولىپ، 5000نان استام ادامنىڭ جۇمىستانۋىنا دەم بەردى. جۇڭگو گەولوگيالىق تەكسەرۋ مەكەمەسى ءۇرىمجى جاراتىلىستىق بايلىقتى جالپىلىق تەكسەرۋ ورتالىعى وڭتۇستىك شينجياڭ تەكسەرۋ بولىمشە ورتالىعى وسى باقشا رايونىنا جايعاسقان، ول وڭتۇستىك شينجياڭداعى CMA ،CNAS قوس تولىمدىلىققا يە ءبىر ۋاقىتتا كەن تەكسەرۋ قۇرىلىمى كەن بارلاۋعا، وڭدەۋگە، ساپا تەكسەرۋگە قۇزىرلى تەحنولوگيالىق تىرەك ازىرلەدى. اۋدان ءوڭىرىنىڭ كەن بارلاۋ ۇقىعىنا، كەن قازۋ ۇقىعىنا سۇيەنىپ، باقشا رايونى ”بارلاۋ − قازۋ − سۇرىپتاۋ − قورىتۋ“ ءبىر تۇلعالانعان جاسىل كەن شارۋاشىلىعى تىزبەگىن قالىپتاستىردى، جىلىنا 12 ميلليون 500 مىڭ توننا كەن تاسىن قازۋدى، 15 ميلليون توننا كەن سۇرىپتاۋدى، 5 ميلليون توننا قورىتۋدى جوسپارلاپ وتىر، مۇنىڭ بارلىعى وندىرىسكە قوسىلعاننان كەيىن ونەركاسىپتىڭ ءونىم قۇنى 21 ميلليارد يۋانعا جەتەدى.
قاعىلىق جاڭا ەنەرگيا فوتوۆولت كاسىپ سالاسى باقشاسىندا 6 فوتوۆولت ەلەكتر ستانسياسى قۇبا تۇزدە سالىنىپ ءبىتتى، جالپى گەنەراتور سيىمدىلىعى 650 مىڭ كيلوۆات، جىلىنا ءبىر ميلليارد 600 ميلليون كيلوۆات ساعات جاسىل ەلەكترمەن قامدايدى.
جەمىس باعىنان ليڭچۋانعا، ودان قۇبا تۇزگە، جەردەن تاۋ - سۋلارعا، ودان جەر استىنا دەيىن قاعىلىقتىڭ كاسىپ سالاسى كورىنىسى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جەكە كۇيى بولىپ قانا قويماي، 1 -، 2 -، 3 - كاسىپ سالاسى توعىسا ارالاسقان سيمفونياعا اينالدى. ءنول كيلومەتر ءتۇستى قاقپاسىنان وزدەرى كولىك جۇرگىزگەن ساياحاتشىلاردىڭ اۆتوكولىكتەرى قايشالىسادى، بۇرىن ادامدار بۇل جەردەن تەك جولشىباي وتە شىعاتىن، ال قازىر بۇل جەردە دوڭگەلەك ءىزى قالىپ قانا قويماي، تۇتىنۋ، جۇمىستانۋ جانە كاسىپ سالاسى تىزبەگى دە قالىپتاستى.
”14 - بەسجىلدىق“ كەزىندە شارۋاشىلىق تۇلعالارى جىلىنا ورتا ەسەپپەن ％4. 13 ارتتى، سىرتقى ساۋدا يمپورت - ەكسپورت جالپى قۇنى جىلىنا ورتا ەسەپپەن ％9. 33 ارتتى − كاسىپ سالاسىندا سەرپىلىس جاساۋدىڭ جاۋابى سيفردا ايگىلەنىپ قانا قويماي، كونە تالدىڭ استىنداعى كۇلكى ءۇنى مەن قۇبا تۇزدەگى فوتوۆولت تاقتالارى اراسىندا جازىلدى.
”شابىت“
”جولشىباي وتۋدەن“ ”ايالداۋعا“ دەيىن، ”شيكىزات ساتۋدان“ ”ماركالاندىرىپ ساتۋعا“ دەيىن، ”جولاۋشىلاۋ ەكونوميكاسىنان“ ”ىرگە تەبۋ ەكونوميكاسىنا“ دەيىن − قاعىلىقتىڭ كاسىپ سالاسىندا سەرپىلىس جاساۋى ماندىك جاقتان العاندا، قۇن تىزبەگىنىڭ، كەڭىستىك تىزبەگىنىڭ، قۇرىلىم تىزبەگىنىڭ قاتار سەكىرۋى سانالادى. الايدا بۇدان دا تەرەڭ قاتپارداعى سىناق: باستاماشى كاسىپورىندار مەن شارۋا وتباسىلارىنىڭ مۇددە بايلانىسى بەرىك پە - جوق پا؟ شارۋالار ماركانىڭ پايداسىنان شىن مانىندە يگىلىككە كەنەلە الدى ما - جوق پا؟ ساۋداگەر شاقىرۋ نىساندارى مەن جەرگىلىكتى ورىنداعى كاسىپ سالاسى تىزبەگى تىعىز قابىسا الدى ما - جوق پا؟ دەگەندە، كاسىپ سالاسىندا سەرپىلىس جاساۋدىڭ سوڭعى تياناعى ءونىم قۇنىن بەينەلەيتىن سيفر ەمەس، قايتا شارۋالاردىڭ كاسىپ سالاسى تىزبەگىندەگى ورىن سەزىمى مەن تابىس سەزىمى.
ەكىنشى سۇراۋ ادامدى قايتكەندە قايتا سومداۋعا بولادى؟
”قيىن ماسەلە“
شەكارا وڭىرگە ورنالاسقان اۋدان وڭىرىندەگى ادامداردىڭ وسىزاماندانۋى قازىر ءتورت قاباتتاسقان تيپ جاڭالاۋعا تىكە ءدوپ كەلىپ وتىر: ءوندىرىس ءتاسىلى وزگەرسە، ۋاقىت كوزقاراسى مەن كەلىسىم تانىمىن قايتا قۇرۋ قاجەت؛ تۇرمىس ءتاسىلى وزگەرسە، الەۋمەتتىك قاعيداعا جاڭادان ۇيلەسۋ قاجەت؛ ينفورماتسيا تاسقىنىنىڭ اسەرىندە، اشىق ۇستاۋ مەن جالعاستىرۋدى قايتا تەڭگەرۋ قاجەت؛ رۋحاني جاقتان شىنايى مويىنداۋدا ءوڭىردى شىنايى مويىنداۋدان جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمى دەڭگەيىنە كوتەرىلۋ قاجەت. قاعىلىقتىڭ بەرگەن جاۋابى: ءار ۇلت بۇقاراسىن وسىزاماندانۋ بارىسىندا ىزەت - قۇرمەتكە، تاۋەلدىلىككە يە جاڭا شەكارا ءوڭىر ادامدارىنا اينالدىرۋ.
”اماليات“
اقتاش قالاشىعى − شينجياڭداعى ەڭ ۇلكەن قونىس جاڭالاپ ورنالاستىرۋ اۋماعى. 14 مىڭ بۇقارا چيپان اۋىلى، كوكجار اۋىلى سياقتى تاۋ قويناۋىنان كوشىپ شىقتى، ءبىر ميلليارد 500 ميلليون يۋان قارجى قوسىلىپ 3063 بەيقۇت ءۇي سالىندى، قۇبا تۇزدە جاڭا قالاشىق بوي كوتەردى.
ريزۋانگۇل ابدۇقادىردىڭ جاڭا ءۇيىنىڭ 2 جاتىن بولمەسى، ءبىر قوناق بولمەسى بار، ”بۇرىن تام ۇيىمىزدەن جاۋىن وتەتىن، پەشكە وت جاقساق ءۇيدىڭ ءىشى ىسقا تولاتىن. قازىر پار، قۇبىر سۋى، تازالىق ءۇيى دەگەندەردىڭ ءبارى تولىق، قالاداعى ۇيلەردەن اۋمايدى.“ ورنالاستىرۋ اۋماعىندا 1900دەن استام جىلىجاي مەن 1800 دوعاشا لاپاس قاز - قاتار رەتتى تىزىلگەن، ول ەكى دوعاشا لاپاستى كوتەرمەگە الىپ پاميدور مەن بۇرىش ەكتى، ”بۇرىن ەگىن ەككەندە اۋا رايىنا قارايتىنبىز، قازىر تەحنولوگياعا سۇيەنەتىن بولدىق، تۇرمىسىمىز بارعان سايىن جاقسارۋدا“.
ورنالاستىرۋ اۋماعىنداعى جۇمىستاندىرۋ كاسىپ سالاسى باقشاسىندا قاعىلىق اۋداندىق شينگوحاۋ تىگىنشىلىك شەكتى جاۋاپكەرشىلىك سەرىكتەستىگىنىڭ سەحى قاۋىرت قاربالاستىققا ءتۇستى، جۇمىسشىلار ەۆروپاعا شىعارىلاتىن مامىق كۇردەك پەن دەنە تاربيە كيىمىن تىگۋمەن مۇرىندارىنا سۋ جەتپەي جاتىر، ايىنا 60 مىڭ كيىم تىگەدى. ىرگەدەگى قاعىلىق دىنا اياق كيىم كاسىبى شەكتى سەرىكتەستىگىن فۋجياننىڭ لۇڭيانىنان كەلگەن چۋە رۋكۇن 2021 - جىلى قۇرىپ، 160تان استام جۇمىسكەر قابىلداعان، جىلىنا 500دە 600 مىڭ پار حاۋىپسىزدىك اياق كيىمىن ءوندىرىپ ەۆروپاعا شىعارادى.
اس كەسەسىن مىقتى ۇستاعاندا عانا كوڭىل جاي تابادى. الايدا ىشەر اسپەن شەكتەلىپ قالۋعا بولمايدى، تاعى سۇيەنەتىن مادەنيەت، سۇيەنەتىن رۋحاني بايلىق بولۋى كەرەك.
پامير ءۇستىرتىنىڭ شىعىس باۋرايىندا تەڭىز دەڭگەيىنەن 2700 مەتر بيىكتىكتەگى كوكجار اۋىلى نۇرابات قىستاعىندا تاجىك ۇلتىنان، ۇيعۇر ۇلتىنان قۇرام تاپقان 326 ادام شوعىرلى قونىستانعان. قىستاقتا جىلىنا 380 نەشە رەت مادەنيەت، دەنە تاربيە جاعىندا حالىققا تيىمدىلىك جاساۋ قيمىلى ورىستەتىلەدى، قىستاق ەرەجەسى، تۇرعىندار شارتى قىستاق كوميتەتىنىڭ ەسىگى الدىندا جاپسىرۋلى تۇر، قىستاق تۇرعىندارى ءىس كەڭەسۋ جيىنى باقىلاپ اتقارادى. 2025 - جىلى قىستاق تۇرعىندارىنىڭ جان باسىندىق ورتاشا تابىسى 26 مىڭ يۋاننان استى.
اۋدان ورتالىعىندا شاڭحاي كومەكتەسىپ سالعان كۇنلۇن وتاندىق ءىلىم كىتاپحاناسى 2024 - جىلى 10 - ايدا ىسكە قوسىلعاننان بەرى، اقىسىز اشىق ۇستالدى، حاتكەرلىك، جۇڭگوشا سۋرەت، گۋجىڭ، قورشاما دويبى، فارفور جاساۋ شەبەرلىگى سياقتى 13 ءتۇرلى ساباق وتىلەدى. وقۋشى سۇماييا مامەتتۇرسۇن گۋجىڭعا قىزىعىپ قالدى: ”بۇل مۋزيكا اسپابىنىڭ داۋىسى ەرەكشە تارتىمدى ەكەن، كەيىن تاعى دارەجە ەمتيحانىنا قاتىناسامىن!“ كىتاپحانا تاعى ءىسورىندارىنا، الەۋمەتتىك اۋماقتارعا، اۋىل - قىستاقتارعا بارىپ قيمىل وتكىزىپ، مادەنيەتتى بۇقارانىڭ ەسىك الدىنا جەتكىزدى.
قاعىلىقتىڭ ءتىپتى دە تەرەڭ مادەنيەت ەستەمەسىندە دىڭ زۋانشيان مەن جۇك كوتەرۋشىلەر كۇندەلىگى ەكى پاراللەل رۋحاني تامىر سانالادى.
دىڭ زۋانشيان گۋاڭدۇڭنىڭ زىجينىنەن، 1914 - جىلى ورتا جاسقا كەلگەندە ەمتيحان بەرىپ شينجياڭعا كەلىپ اكىم بولعان، 8 ايدان استام جول ءجۇرىپ مىندەتىن وتەۋگە بارعان، شينجياڭدا تۇرعان 18 جىلدا ول 2 رەت قاعىلىق اۋدانىنىڭ اكىمى بولعان، ول جازعان «قاعىلىق اۋدانى شەجىرەسىندەگى» ”شەكارا شارلاۋ كۇندەلىگى“ 1962 - جىلى جۇڭگو − ءۇندىستان شەكاراسىنداعى ءوزىن قورعاپ قايتارما سوققى بەرۋ شايقاسىندا شەكارا سىزىعىن بەلگىلەۋدىڭ ماڭىزدى نەگىزى بولعان. جاسى 60قا كەلگەندە، جۇبايى تۋعان جەرىنەن زيراتتىق جەر ساتىپ الىپ، ونى سوڭعى ءومىرىن تۋعان جەرىندە وتكىزۋگە قۋزاعاندا، ول: ”بۇل جەرگە سۇيىسپەنشىلىگىم تەرەڭ، ولسەم دە قايتپايمىن“، - دەپ جازىپ، 64 جاسىندا قىزمەت ۇستىندە كوز جۇمعان.
1944 - جىلى بىرنەشە جاس وقۋشى مەن شينجياڭداعى از ۇلتتان قۇرالعان 100دەن استام جۇك كوتەرۋشىدەن ۇيىمداسقان جۇك كوتەرۋ اترەتى ءۇندىستاننىڭ لەحىنان اتتانىپ، قاراقۇرىم تاۋىنان اسىپ، تەڭىز دەڭگەيىنەن 5000 مەتردەن استام بيىك ءومىر مەن ءولىم سىزىعىن بويلاپ، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسقا شۇعىل قاجەتتى جۇڭگوعا كومەككە بەرىلگەن زاتتىق ماتەريالداردى قاعىلىققا تاسىپ اكەلدى. سول كەزدەگى مينگو ۇكىمەتىنىڭ تەمىر جول مينيسترلىگى تاس جول باس مەكەمەسى ءۇندىستان − يران تاسىمال باسقارماسىنىڭ ورىنباسار باستىعى لۋ جىنشۋان جۇك كوتەرۋ اترەتىن باستاپ زاتتىق ماتەريال تاسىعان، ول كۇندەلىگىندە بىلاي دەپ جازعان: ”جول بويى اۋا قىسىمى تومەن بولىپ، ەنتىگىپ تىنىسىمىز تارىلدى... باسىمىز اۋىرىپ، كەۋدەمىز قىسىلىپ، جۇرەگىمىز اينىپ، تاماق ىشە المادىق“. ولاردىڭ جان - تاندەرىمەن تاسىعانى ءبىر ۇلتتىڭ ەڭ قيىن كەزدەگى تىنىسى ەدى.
دىڭ زۋانشيان جازعان اۋدان شەجىرەسى، جۇك كوتەرۋشىلەردىڭ ىزىنەن قالعان كونە جول ”شەكارا ءوڭىر نە ءۇشىن شەكارا ءوڭىر بولادى“ − استە جاعراپيالىق ورىننىڭ سوڭعى شەگى ەمەس، قايتا مەملەكەتتىڭ الدىڭعى شەبى دەگەن جاۋاپتى بىرگە قايتاردى.
وسىنداي ”الدىڭعى شەپ“ تانىمىنىڭ ەڭ قويۋ بەينەسى قاعىلىق قاھارماندار قابىرستانىنا جازىلعان. 1962 - جىلعى جۇڭگو − ءۇندىستان شەكاراسىندا ءوزىن قورعاپ قايتارما سوققى بەرۋ شايقاسىندا قۇربان بولعان 100دەن استام قاھارمان وسى ارادا ۇزاق ۇيقىعا كەتتى، مينانىڭ ۇستىنە دومالاعان قاھارمان لو گۋاڭشيە، بەكىنىس قوپارۋ قاھارمانى ۋاڭ جۇڭديان، سوعىس قاھارمانى سىمايىل مامەت... ولاردىڭ ورتاشا جاسى 25 جاسقا دا جەتپەيدى.
1962 - جىلى قاراقۇرىم شايقاسىندا جاۋىنگەر ءامار ھيت پەن بانجاڭ سىمايىل مامەت اكوپتىڭ ىشىندە ءتىرى قالعانىمىز قۇربان بولعان جاۋىنگەر سەرىكتەردىڭ قابىرىن كۇزەتەمىز دەپ كەلىسەدى. 1970 - جىلى ءامار قىزمەتىن تاستاپ، جۇبايى مەن بالاسىن ەرتىپ قابىرستانعا كوشىپ كەلىپ، جايداق اربامەن 4 كيلومەتر شالعايدان سۋ تاسىپ اكەلىپ قالامشالاردى وجاۋمەن سۋاردى. 40 نەشە جىلدان بەرى ءۇش ۇرپاق ادام 6000 تۇپتەن استام قاراعاي جانە جىڭعىل ەگىپ باپتاپ ءوسىردى.
2017 - جىلى ءامار قايتىس بولدى، ول كوز جۇماردا ءوزىن وسى قابىرستانعا جەرلەۋدى، جاۋىنگەر سەرىكتەرىنە ۇزدىكسىز سەرىك ەتۋدى تاپسىردى. ۇلى ءانۋار ءامار اكەسىنىڭ ءىزىن باسىپ ۇزدىكسىز قابىرستان كۇزەتتى. 2026 - جىلى 1 - ايدىڭ 5 - كۇنى تاڭەرتەڭ 56 جاستاعى ءانۋار كەزەكشىلىك بولمەسىندە قۇلاپ ءتۇسىپ ماڭگىلىك كوز جۇمدى. قازىر ءانۋاردىڭ ۇلى احمەتجان ءانۋار ۇتىلامالى تاياقشانى قولىنا الدى. احمەتجان 6 ايلىق كەزىنەن باستاپ قابىرستاندا تۇرعان، مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ ساباقتاستارى باسقا قالاعا كەتكەندە، ول كەتپەي وسىندا قالدى. ءتىلشى ودان نەنى قورعاپ وتىرعاندىعىن سۇراعاندا، ول: ”قاھارماندار ءبىزدى قورعادى، ەندى ءبىز قاھارمانداردى قورعاۋىمىز كەرەك“، - دەپ جاۋاپ بەردى.
كۇنلۇن تاۋىنىڭ جەلى باسىلمايدى، قابىرستانداعى قاراعاي، ارشالار ماڭگى جاپ - جاسىل بولىپ تۇرادى.
شەكارا بويىندا شەكارا قورعاۋشى امانگۇل توحتى اپتا سايىن 3 رەت شارلاۋ جۇرگىزەدى، ءار رەت شارلاعاندا 10 نەشە كيلومەتر تاۋ جولىن باسادى. ول شارلاۋدى تۇرمىسى سانايدى، ”ۇلى اكەمدەر شەكارا بويىندا تۇرعان ەكەن، شەكارانى قورعاساق ءۇيىمىزدى قورعاعاندىق سانالادى“.
قابىر كۇزەتۋ مەن شەكارانى كۇزەتۋ، ءبىرى، قۇلپىتاس بولسا، ەندى ءبىرى، شەكارا بەلگىسى؛ ءۇش ۇرپاق ادامنىڭ جەر سىپىرعان داۋىسى، شارلاۋ اترەتىنىڭ اياق دىبىسى كۇنلۇن تاۋىنىڭ ەتەگىندە مەملەكەت دەگەنىمىز ۇراندا ەمەس، قايتا ءار كۇنگى قورعاۋدا دەگەن جاۋاپ بولىپ توعىستى.
”شابىت“
ادامنىڭ قايتا سومدالۋى ماندىك جاقتان العاندا، تىرشىلىك قامىنان مادەنيەتتەن ءنار الۋعا، ودان شىنايى مويىنداپ، تەرەڭ تامىر تارتۋعا بۇرىلىس جاساعان ساتىلى ىلگەرىلەۋ بارىسى. ريزۋانگۇلدىڭ جاڭا قونىسى، ءانۋاردىڭ قورعاۋى، امانگۇلدىڭ اياق دىبىسى − وسى ناقتى دا بولماشى تىرشىلىك ىزدەرى ”ءتىرى جۇرۋدەن“ ”جاقسى تۇرمىس كەشىرۋگە“، ودان ”ءماندى ءومىر كەشۋگە“ دەيىنگى تولىق بارىستى قالىپتاستىردى. شىنايى مويىنداۋدى سىننان وتكىزۋدىڭ ەڭ ءتۇبىرلى ولشەمى قيمىلدىڭ سانى مەن كورمەنىڭ كولەمىندە ەمەس، قايتا قاراپايىم ادامداردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس پەن قىزمەت بارىسىندا بۇل مەنىڭ تاريحىم، مەنىڭ مادەنيەتىم، مەنىڭ مەكەنىم، مەنىڭ وتانىم دەگەندى تابيعي تۇردە سەزىنە الۋ - الماۋىندا.
ءۇشىنشى سۇراۋ قوزعاۋشى كۇشتى قالاي ىشتەن تۋىنداتۋعا بولادى؟
”قيىن ماسەلە“
شەكارا وڭىرگە ورنالاسقان اۋدان ءوڭىرىنىڭ دامۋىندا قوزعاۋشى كۇش جونىندەگى جاڭساق ءسوز جاپپاي ءومىر ءسۇرىپ وتىر − وزىندىك قور جەتكىلىكتى ەمەس، دارىندىلار زاپاسى ءالسىز، بازاردىڭ جەتىلۋى مەشەۋ، ىشكى كۇشكە سۇيەنىپ قارىشتاپ دامۋدى جۇزەگە اسىرۋى قيىن. الايدا، سىرتقى كومەككە شەكتەن تىس ارقالانۋ ”كۇتە تۇرۋ، يەك سۇيەۋ، الاقان جايۋ“ سىندى يەك سۇيەۋ پسيحيكاسىن وڭاي قالىپتاستىرادى. شينجياڭعا كومەكتەسۋ مەحانيزمى، قازىنادان اۋدارىپ تولەۋ، باعىتتامالى كومەكتەسۋ - سۇيەمەلدەۋ سياقتى وسىنداي سىرتتان ”قان قۇيۋدى“ قايتكەندە جەرگىلىكتى ورىننىڭ ”قان جاساۋىنا“ اينالدىرۋعا بولادى؟
”اماليات“
قوزعاۋشى كۇشتى قالاي ىشتەن تۋىنداتۋعا بولادى؟ قاعىلىقتىڭ جاۋابى: سىرتتان ”قان قۇيۋ“ ارقىلى جەرگىلىكتى ورىننىڭ ”قان جاسايتىن“ ۇساق قان تامىرلارىن نارلەندىرۋ − بۇل بۇقارانىڭ جۇرەگىنە تەرەڭ تامىر تارتۋمەن بىرگە، اۋدان دەڭگەيىندە دە ءوسىپ - جەتىلدى.
اقتاش قالاشىعىنىڭ قۇرىلعىلى اۋىل شارۋاشىلىعى بازاسىندا كۇن نۇرى جىلىجايدىڭ جارعاعىنان ءوتىپ، اۋادا قاۋىن - قاربىز، جەمىس - جيدەكتىڭ حوش ءيىسى اڭقىپ تۇر. اينۇر قۇربان كەزىندە كۇنلۇن تاۋىنىڭ قويناۋىندا تۇراتىن، 2019 - جىلى 14 مىڭ بۇقارامەن بىرگە تاۋ قويناۋىنان كوشىپ شىقتى، 2021 - جىلى جىلىجايدا ونەر ۇيرەندى، قالاشىق تەحنولوگيا مۇعالىمدارىن ۇسىنىس ەتىپ مايسا جەتىلدىرۋ، بۇتاقتاۋ، ءۇزۋ شەبەرلىگىن قولما - قول ۇيرەتتى. 2024 - جىلى ول 8 جىلىجايدى كوتەرمەگە الدى، تۇڭعىش جىلى سورتتى جاقسى تاڭداي الماعاندىقتان، نەگىزىنەن، كىرىس كىرگىزە المادى، الايدا ول تاباندىلىق كورسەتىپ، بۇگىنگى كۇندە 18 جىلىجايدى كوتەرمەگە الدى، 18 ايەل وعان ىلەسىپ جۇمىسقا ورنالاستى.
ءتىلشى ودان قانداي ارمانىڭىز بار دەپ سۇراعاندا، ول وتباسىنداعىلارىن ەرتىپ بەيجيڭدى كورىپ كەلۋدى ارماندايتىندىعىن ايتتى. ”وندا ارمانىڭىزدى جۇزەگە اسىرۋعا تاياپ قالدىڭىز با؟“ دەپ ءتىلشى تاعى سۇراعاندا، اينۇر ءبىر ءسات ءۇنسىز تۇرىپ، باسىن اقىرىن شايقاپ: ”ولاي ەمەس، بارعان سايىن الىستاپ بارامىن. 18 جىلىجايدا 18 ادام جۇمىس ىستەيدى، باسىمىم بارعان سايىن ارتىپ، بارعان سايىن قاربالاس بولىپ بارامىن“، - دەدى. ول ەڭبەكاقىنى ۋاعىندا تاراتامىن، بازار جاعدايى ناشار كەزدە ەڭبەكاقىلارىن كەمىتپەيمىن، بازار جاعدايى جاقسى كەزدە ەڭبەكاقىلارىن ىرىقتىلىقپەن وسىرەمىن دەگەن قاعيدا شىعاردى. كوكتەمدە مايسا جەتىلدىردى، جازدا باسقارىپ - باپتادى، كۇزدە ءونىم جينادى، قىستا بۇتاقتادى، ول ءوزىنىڭ ارمانىن ءۇن - ءتۇنسىز سوڭىنا قويا تۇردى.
بۇعان اينۇر عانا مىسال ەمەس. قاعىلىق اۋدانى شينگوحاۋ كيىم تىگۋ شەكتى جاۋاپكەرشىلىك سەرىكتەستىگىنىڭ سەحىندا 45 جاستاعى يمامجان تايلاۋ ماشيناسىنىڭ جانىندا تۇرىپ، قىزمەتتەستەرىمەن بىرگە كيىم - كەشەكتەردى تايلاپ جاتتى. ول چيپان اۋىلىنان كەلگەن، ەرتەرەكتە اعاششىلىقپەن شۇعىلدانىپ جان باققان، 2019 - جىلى ورنالاستىرۋ اۋماعىنا كوشىپ كەلگەننەن كەيىن، ءۇيىنىڭ الدىنان تۇراقتى قىزمەت تاپتى. ”ەڭ ۇلكەن وزگەرىس كوپشىلىكتىڭ قولىندا اقشا بار بولىپ، رۋحاني بەت - بەينەلەرى دە وزگەردى“، - دەدى. ول تىگىنشىلىك اۋماعىن نۇسقاپ تۇرىپ بىلاي دەدى: ايەل جۇمىسشىلار ادەمى جاسانىپ جۇرەدى، زاۆودقا العاش كىرگەن كەزدە كەم ءسوزدى بولاتىن، ال قازىر بەينەسىنەن سەنىم مەن مۇندالاپ تۇرادى. 40 مىڭ شارشى مەتردەن استام وسى كاسىپ سالاسى باقشا اۋماعىنا 9 كاسىپورىن ىرگە تەۋىپ، قونىس اۋدارىپ كوشىپ كەلگەن 400دەن استام بۇقارا ونەركاسىپ جۇمىسشىسىنا اينالدى. مادينۇر اميدوللا داشۋەنى بىتىرگەننەن كەيىن قالاشىققا قايتىپ جۇمىسقا ورنالاسىپ، باقشا اۋماعىنىڭ باسقارۋشىسى بولدى. ءاربىر ”جەرگىلىكتى بەينەلەر“ وسىزامانداندىرۋ كورىنىسىندەگى باس كەيىپكەرگە اينالدى.
اۋدان اۋماعى دەڭگەيىندەگى ىشكى قوزعاۋشى كۇش تە ءوسىپ - جەتىلۋدە. شاڭحاي شينجياڭعا كومەكتەسۋدە كاسىپ سالاسى ارقىلى جۇمىستانۋدى جەبەۋدى ماڭداي الدى مىندەت ەتتى. 2016 - جىلى قاعىلىق ەلەكتروندى ساۋدادان قىزمەت وتەۋ ورتالىعىن قۇرىپ، كەيىن دارەجەسىن ەلەكتروندى ساۋدا كاسىپ سالاسى باقشاسى ەتىپ كوتەردى؛ 2024 - جىلى شاڭحاي − قاشقار ەلەكتروندى ساۋدا سەلبەستىك وداعى قۇرىلىپ، تىكە تاراتۋ ەلەكتروندى ساۋدا بازاسىن بىرگە قۇرىپ، جەرگىلىكتى ورىننان ينتەرنەتتە تانىمال ادامداردى جەتىلدىرىپ، ونىمدەردىڭ ايگىلى تۇعىردان ورىن الۋىن ىلگەرىلەتتى، تۇعىردان ارناعا دەيىن، قارجىدان دارىندىعا دەيىن سىرتقى بايلىق سول جەردىڭ باياندى ەلەكتروندى ساۋدا قابىلەتىنە اينالۋدا.
قاعىلىقتىڭ مۇنان دا ۇلكەن مۇراتى اۋدان ءوڭىرىن دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق كوورديناتاسىنا جازىلدى. پارتيا ورتالىق كوميتەتى شينجياڭعا بەلگىلەگەن ”بەس ۇلكەن ستراتەگيالىق ورىندى“ كوزدەگەن قاعىلىق ”قاشقاردىڭ شىعىس بولىگىندەگى ستراتەگيالىق تىرەكتى ءتۇيىن قالاسىن، قوعام حاۋىپسىزدىگىن، ورنىقتىلىعىن قورعايتىن ماڭىزدى تىرەك ءتۇيىنىن، قاشقاردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا تىرەك بولاتىن جاڭا قوزعالتقىشتى، جاسىل ەنەرگيا بايلىعىنىڭ جاڭا بيىگىن، ەرەكشەلىككە يە، ساپالى ەگىن، مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ - ساتۋ بازاسىن، وڭتۇستىك شينجياڭ ساۋدا - ساياحات ارناسىنىڭ التىن تورابىن“ جەدەل قالىپتاستىرۋدا. نىسانادا شەكارا وڭىرگە ورنالاسقان اۋدان ءوڭىرىنىڭ قان قۇيۋدان قان جاساۋعا دەيىنگى وسىزاماندانعان جوباسى جاسالدى.
”شابىت“
قاعىلىقتىڭ ءادىسى سىرتقى كۇشتەن پايدالانۋمەن بىرگە، جەرگىلىكتى ورىنداعى ادامداردىڭ ونەرىن جەتىلدىرۋ بولدى. اينۇر جىلىجايدى كوتەرمەگە الىپ، 8 جىلىجايدان 18 جىلىجايعا جەتكىزدى، كوبەيگەنى 10 جىلىجاي عانا ەمەس، 18 ادامدى جەتەكتەپ جۇمىس ىستەيتىن ءبىر ادام كوبەيدى؛ يمامجان سەحقا كىردى؛ ءمادينۇر ءۇيىنىڭ ماڭىنان جۇمىس ورنىن تاپتى، وسى ”جەرگىلىكتى بەينەلەردىڭ“ وسىزامانداندىرۋ كورىنىسىندە بوي كورسەتۋى بالكىم ناعىز ”قان جاساۋ“ بولماق.
مەحانيزمنىڭ شىنايى قالىپتاسۋىنىڭ بەلگىسى − سىرتقى كومەكتىڭ قۇنى ”قانشا اقشا بەرگەندىگىندە، قانشا عيمارات سالعاندىعىندا“ ەمەس، قايتا جەرگىلىكتى بۇقارانىڭ قابىلەتىن وياتا الۋ - الماۋىندا.
ءتورتىنشى سۇراۋ ءتۇپ نەگىز قالاي بەكەمدەلدى؟
”قيىن ماسەلە“
باسقارۋدىڭ تەرەڭ بولماۋى مەن ەكولوگيالىق تەجەمنىڭ توتەنشە تىعىز بولۋى سىندى قوس قىسىم شەكارا وڭىرگە ورنالاسقان اۋدان وڭىرلەرى وسىزامانداندىرۋدا باسىپ وتۋگە ءتيىستى كەلەلى وتكەلگە اينالدى. باسقارۋ تۇرعىسىنان قاراعاندا، ەگەر باسقارۋ كۇندەلىكتى تۇرمىسپەن شەكتەلىپ، بۇقارا ارىز - ارمانىن ايتاتىن جەر بولماسا، قايشىلىق پەن داۋ - شاردى شەشەتىن ادام بولماسا، قوعامدىق ءتارتىپ ءالسىز تەپە - تەڭدىكتى عانا ساقتاپ، ورنىقتىلىق باياندى بولمايدى؛ ەكولوگيالىق تۇرعىدان قاراعاندا، وڭتۇستىك شينجياڭداعى اۋدان وڭىرلەرىندە جاسىل القاپ اۋماعىنىڭ يەلەيتىن سالىستىرماسى وتە از بولعانىمەن، بارلىق حالىق سانى مەن ەكونوميكالىق قيمىلداردى ارقالاپ وتىر، ەكولوگيانىڭ نەگىزى توتەنشە ءالسىز.
”اماليات“
باسقارۋدىڭ نەگىزى ”زاڭمەن باسقارۋدا“. قاعىلىقتىڭ نەگىزگى ساتىنى باسقارۋى ”زاڭمەن باسقارۋ“ جولىمەن جۇرۋدە. بەسارىق قالاشىعى قۇرعان ”انار شەشەي“ ەرىكتى قىزمەت وتەۋ اترەتىندە 900دەن استام ەرىكتى تۇتاس قالاشىقتاعى 19 قىستاقتى ارالاپ، ”ەسىك الدىندا“ ۋايىمنان ارىلتىپ، قيىنشىلىعىن شەشۋدىڭ جاڭا جولىن اشتى. ”انار ەرىكتى ساقشىسى“ دا تەڭ قادامدا ىلەسە ىلگەرىلەپ، بازار، انار ەگىمشىلىگى سەلبەستىك كووپەراتيۆى، شاعىن، ۇساق كاسىپورىن سياقتى ءتۇيىندى وڭىرلەردى ىشكەرىلەي ارالاپ، شارلاۋ، ساقتانۋ - تىزگىندەۋ، كومەسكى كىناراتتاردى ءبىر - بىردەن تەكسەرۋ، زاڭ جالپىلاستىرۋ ۇگىتى، داۋ - شاردى جاراستىرۋ بويىنشا ”ءبىر بەكەتتىك“ قىزمەت وتەۋ ورىستەتتى.
باقشا الەۋمەتتىك اۋماعى ”پارتيا قۇرىلىسى ارقىلى جەتەكشىلىك ەتۋ، زاڭمەن باسقارۋ ارقىلى قورعاۋدى“ نەگىزگى جەلى ەتۋگە تاباندى بولىپ، ءوزىن - ءوزى باسقارۋ، زاڭمەن باسقارۋ، مورالمەن باسقارۋ ورگانيكالى توعىسقان شەبەرلىكپەن باسقارۋ جاڭا جولى جونىندە ىزدەنىس جاسادى. ءار اپتانىڭ 5 - كۇنىندەگى زاڭمەن باسقارۋ ساباقحاناسىندا الەۋمەتتىك اۋماق كادرلارى تيپتىك دەلو مىسالدارى ارقىلى تالداۋ جاساپ، زاڭدى ءتۇسىندىردى؛ ءار اپتانىڭ 1 - كۇنىندەگى ”تۇرعىندار ءىس اڭىس ەتۋ كۇنى“ ”زاڭ بىلەتىن ادام“ ەستەلىك داپتەرىن اشىپ، زاڭ - ەرەجەلەر بويىنشا ۇسىنىس بەردى. الەۋمەتتىك اۋماق بولگەن ءۇش نەگىزگى توركوزى تۇگەلدەي ”توركوزى پارتيا ۇيىمى + حالىق ساقشىسى + توركوزدەندىرۋ قىزمەتكەرلەرى + ەرىكتىلەر“ سىندى بىرلەسىپ قيمىلداۋ قىزمەت ۇلگىسىن ورناتىپ، حالىق ساقشىلارى ”دەلو قابىلداپ، ساقشى اتتاندىراتىن“ زاڭ اتقارۋشىدان توركوزدەندىرۋ ىشىندەگى ۇدايىلانعان ”زاڭمەن باسقارۋ سەرىگىنە“ اينالدى.
حىيۋان قالاشىعى كالتاچاسىمۇق قىستاعىندا اۆتونوميالى رايوندىق حالىق قۇرىلتايى تۇراقتى كوميتەتى ورگانىنىڭ قىستاقتا تۇراتىن قىزمەت اترەتى زاڭمەن باسقارۋ ساباقحاناسىن بۇقارانىڭ ماڭىنا كوشىرىپ اكەلدى − پارتيا مۇشەلەرى جينالىسىندا زاڭ تارماقتارى كۇندەلىكتى اڭگىمەگە اينالدى، شارۋالار كەشكى مەكتەبىندە ازاماتتىق زاڭناماداعى دەلو مىسالدارىنا تالداۋ جاساعاندا، قىستاق تۇرعىندارى ءالسىن - ءالى قۇپتاپ وتىردى، وتباسىلارىن ارالاپ جاعداي ۇعىسقاندا، ”زاڭ قولدانباسىن“ قارتتارعا دەيىن جەتكىزدى. 40 رەتكى ارناۋلى تاقىرىپتىق ۇگىت لەكسيا 15 مىڭ ادامدى (رەت) قامتىپ، زاڭمەن باسقارۋ تانىمى جۇرت جۇرەگىن نارلەندىردى. 2025 - جىلدان بەرى، قىزمەت اترەتى جەردى كوتەرمەگە الۋ، ەڭبەككۇش جونىندەگى 21 داۋ - شاردى باستاماشىلدىقپەن شەشىپ، ”كىشى - گىرىم ءىستى قىستاقتان، ءىرى ءىستى قالاشىقتان شىعارماۋدى“ ۋادەدەن رەالدىققا اينالدىردى.
قاعىلىق اۋدانى قوعام اماندىعىن جان - جاقتى باسقارۋ ورتالىعى قۇرىلىپ ىسكە قوسىلعاننان بەرى، كوپ جاقتىڭ فۋنكتسياسىن بىرىكتىرىپ، سايكەسۋ مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرىپ، جوعارى ءونىمدى، بىرلەسىپ قيمىلدايتىن نەگىزگى ساتىنى باسقارۋ جۇيەسىن ورناتتى. بۇكىل اۋدانداعى 400 جاراستىرۋ ۇيىمى، 60 جەكە جاراستىرۋ قىزمەت كەڭسەسى تۇتاس جىلدا 5085 قايشىلىق پەن داۋ - شاردى جاراستىردى − زاڭمەن باسقارۋ قاعىلىقتىقتاردىڭ قايشىلىقتى شەشۋدەگى ءبىرىنشى تالعامىنا اينالۋدا.
ەكولوگيانىڭ نەگىزى ”جاسىلدىق“. تاكلاماكان ءشول جيەگى توسقاۋىل شايقاسىندا جەڭىسكە جەتۋدىڭ ماڭىزدى بۋىنى رەتىندە، قاعىلىق كەڭدىگى 180 مەتر، ۇزىندىعى 24 كيلومەتر كەلەتىن جيەكتى تورلاۋ مىندەتىن ورىندادى. قازىر ”جيەكتى كەڭەيتۋدى“ ىلگەرىلەتۋدە، ءبىرىنشى ءشوپ شاقپاقتى ىقتاسىن بەلدەۋىنەن سىرت، ەكىنشى جيەكتى تورلاۋ فوتوۆولت ارقىلى قۇمدى تىزگىندەۋ بويىنشا جيەكتى تورلاۋ بەلدەۋى مەن ءۇشىنشى ىقتاسىن ورمان بەلدەۋىن سالۋدا. قاعىلىق اۋدانىنداعى 200 مىڭ مۋلىق ەكولوگيالىق ورمان بازاسىندا اقتەرەك، توراڭعى، جيدە اعاشى قۇم تەڭىزىن ”قول ۇستاسا“ ءبولىپ، قۇمدى بوراندى بەرىك تىزگىندەپ، ەكولوگيالىق حاۋىپسىزدىك پەن تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسىن اناعۇرلىم قامتاماسىز ەتتى. اۋا رايى دەرەگىندە كورسەتىلۋىنشە، 2023 - جىلى قاعىلىق اۋدانىندا قۇمدى بوران سوققان جالپى كۇن سانى 107 كۇن بولسا، 2024 - جىلى 87 كۇنگە ازايعان.
سونىمەن بىرگە قاعىلىقتىقتار ”قونىسقا جايلى“ دەگەن ءسوزدى قالانىڭ وزەگىنە جازىپ، ەكولوگيالىق ورتانى بىرتىندەپ ساپالىلاندىرىپ، قالا يقۋاتىن ۇزدىكسىز كەمەلدەندىرىپ، قالانىڭ ساپاسىن ءونىمدى جوعارىلاتتى. شۇيچىڭ باقشاسىنىڭ جەر اۋدانى 5. 120 مۋ بولىپ، بانيۋەتاڭ، حايتاڭ حۋاشي، سپورت الاڭى، ”كوركەم قاعىلىق“ ءان - ءبي الاڭى، بالالار شاتتىعى باقشاسى ىركەس - تىركەس سالىندى، قارتتار ۇزىن ورىندىقتا وتىرىپ اڭگىمە دۇكەنىن قۇردى، بالالار دىر - دۋمانعا بولەندى. بينحى باقشاسى، حۇڭچياۋ شۇيپان باقشاسى ىركەس - تىركەس سالىندى، جۇرت بۇرىن اپتا سوڭىندا قايدا بارارىن بىلمەيتىن، قازىر ەسىك الدارىندا - اق جاڭا باراتىن جەرلەر پايدا بولدى.
قازىر بۇكىل اۋداندا 5 جالپىلىق باقشا، 18 الاڭ، سەيىل - سەرۋەن باقشاسى، سونداي - اق شاعىن باقشالار قۇرىلىپ، بىركەلكى حالىققا قولايلى قالا جاسىل سەيىل - سەرۋەن جۇيەسى قالىپتاستى“. ”باۋ - باقشالى ورىننىڭ“، ”باۋ - باقشالى شاعىن اۋماقتىڭ“ قۇرىلۋ مولشەرى ％50تەن استى، قالانىڭ جاسىلمەن كومكەرىلۋ مولشەرى ％43تەن استى، تۇلەمە سۋدان پايدالانىلۋ مولشەرى ％65كە جەتتى، سۋارۋعا پايدالانىلاتىن سۋ كوەففيتسەنتى 57. 0گە جوعارىلادى.
باسقارۋدىڭ زاڭمەن باسقارىلۋى قوعامدى تارتىپكە سالدى، ەكولوگيانىڭ جاسىلدانۋى تۇرمىستى ساپاعا يە ەتتى، بۇلار سوڭىندا بۇقارانىڭ تۇرمىسىنداعى ورنىقتىلىق پەن الاڭسىزدىقتا ايگىلەندى.
”شابىت“
شەكارا ءوڭىردى باسقارۋدىڭ تەتىگى زاڭمەن باسقارۋ كۇشىن بۇقارانىڭ جانىنا جەتكىزىپ، قايشىلىقتى جورگەگىندە جويىپ، داۋ - شاردى نەگىزگى ساتىدا اياقتاتۋدا. شينجياڭدى زاڭمەن باسقارۋ ابستراكت زاڭ تارماعى ەمەس، قايتا ”انار شەشەيدىڭ“ ءار رەتكى ساپارى، جان - جاقتى باسقارۋ ورتالىعىنىڭ ءار رەتكى جاراستىرۋى، الەۋمەتتىك اۋماق ءىس ايتۋ كۇنىنىڭ ءار رەتكى كەڭەستىك ءىسى بولماق. ەكولوگيا − دامۋدىڭ نەگىزى، ءشول دالانىڭ جيەگىندەگى اۋدان ءوڭىرىنىڭ جاسىلمەن كومكەرىلۋ مولشەرىن ％43تەن استامعا جەتكىزىپ، 24 كيلومەتر كەلەتىن قۇمدى شولدەگى جيەكتى تورلاۋ بەلدەۋى ءشوپ شاقپاقتان فوتوۆولت ارقىلى قۇمدى تىزگىندەۋگە قاراي ويىسىپ، ىقتاسىن ورمان بەلدەۋى ساتى - ساتى بويىنشا ىلگەرىلەپ، ”قونىسقا جايلى بولۋ“ ۇراننان سەزىنۋگە بولاتىن تۇرمىسقا اينالدى.
قۇرباندار قابىرستانىنان دىڭ زۋانشيان ەسكەرتكىش سارايىنا دەيىن، قونىس جاڭالاپ ورنالاستىرۋ اۋماعىنان وتاندىق ءىلىم كىتاپحاناسىنا دەيىن، قۇرىلعىلى اۋىل شارۋاشىلىعىنان ونەركاسىپ باقشا رايونىنا دەيىن... قاعىلىقتا كەشەندى، ىشكەرىلەي دامۋ كورىنىسى جارىققا شىقتى.
جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شينجياڭدى باسقارۋ جالپى جوباسىنىڭ جەتەكشىلىگىندە، قاعىلىقتىڭ جۇرگەنى ورنىقتىلىق پەن دامۋ ءبىرىن - ءبىرى تىرەك ەتكەن، زاتتىق جاقتان بايۋ مەن رۋحاني جاقتان شىنايى مويىنداۋ تەڭ قادامدا جۇرگىزىلگەن، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمى كۇندەلىكتى تۇرمىستا بەكەمدەلگەن شەكارا وڭىرگە ورنالاسقان اۋدان ءوڭىرىنىڭ وسىزاماندانۋ جولى. بۇل جولدا قاعىلىق نىق قادام تاستادى.
اسپان جولىنداعى ءنول كيلومەتر ءارى باستالۋ ءتۇيىنى، ءارى الىس جەر.
