□ شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى لي شيڭۋىن، يۇي شيانحۇڭ
”مالىمەت، جينالىپ بولدىق“!
”اتتانايىق“!
بۇيرىق ءۇنى ەكپىندى دە پارمەندى بولىپ، قىزىل تۋ جەلمەن جەلبىرەپ، قىزىل ارميا كيىمىن كيگەن ارتيستەر رەتتى ساپ تۇزەپ، جانارىنان تاباندىلىعى مەن مۇندالاپ، الدىڭعى جاققا قادالا قارادى. بۇل ارا جياڭشيدىڭ يۇيدۋىنىڭ شىعىس قاقپا وتكەلى، ەلىتۋ ۇلگىسىندەگى كورىنىستىك تەاتر «قوشتاسۋ» كونسەرتىنىڭ قويىلعان ناق ورنى.
يۇيدۋ وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى ”ۇزاق جورىق وتكەلى“ دەگەن جازۋ ويىلعان تاس ەسكەرتكىشتى مۇك باسقانىمەن، جازۋى ءالى ايشىقتى ەدى. اناداي جەردە ورتالىق قىزىل ارميانىڭ ۇزاق جورىققا اتتانۋ ەسكەرتكىشى اسقاق بوي كوتەرىپ، جەلكەن جايىپ اتتانۋدى كۇتىپ تۇرعان سياقتى كورىنەدى.
1934 - جىلى 10 - ايدا جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى، ورتالىق توڭكەرىستىك اسكەري ىستەر كوميتەتى ورتالىق قىزىل ارميانىڭ نەگىزگى كۇشى قاتارلىلاردان 86 مىڭنان استام ادامدى باستاپ جياڭشيدىڭ يۇيدۋىنا جينالىپ، ەرلىككە تولى ءارى ايبىندى ۇزاق جورىققا اتتاندى.
وزەننەن تۇندەلەتىپ ءوتىپ، ءۇنسىز قوشتاستى، جۇرت جۇرەگى تەبىرەندى.
بۇل ءبىرىن - ءبىرى ايالايتىن جاۋىنگەر سەرىكتەردىڭ قوشتاسۋى ەدى. ”قىزىل ارميا جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى تۇرۋ ءۇشىن ۇزاق جورىققا اتتاندى، تۇندەلەتىپ يۇيدۋ وزەنىن كەشىپ وتكەندە، وزەن سۋى بۇرقانىپ تۇرعان ەدى، ليۋ بوجيان كوپىر باسىنا كەلىپ، اسپاپ شالىپ ساپتاستارىن اتتاندىردى، بۇل بەينە گاۋ جيانلي مەن جيڭ كىنىڭ قوشتاسقانى سياقتى ماقتانىشپەن ايرىلۋ سەزىمىنە تولعان ەدى“، وتكەلدە قوشتاسقاننان كەيىن، سوۆەتتىك رايوندا قالىپ شايقاس جاساعان ليۋ بوجيان كەلەسى جىلى جياڭشيدىڭ دايۇي دەگەن جەرىندە ەرلىكپەن قۇربان بولدى.
بۇل ايەل - بالالارىنا قيماستىقپەن قوشتاسۋ. بەينە «ۇزاق جورىق جىرىندا» ايتىلعانداي: ”قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرىنىڭ قولىن مىقتاپ ۇستادىق، تۋىس - تۋعاندار قاشان اتا مەكەنىنە قايتادى؟ يۇيدۋ وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى ۇلكەن فيكۋس اعاشىنىڭ استىندا اۋىر اياق ليۋ شۋفىن كۇيەۋىمەن قوشتاستى ءارى ونى ءومىر بويى كۇتتى.
...
سول ءبىر قوشتاسار ساتتە، قىزىل ارميانىڭ قانشالاعان جاۋىنگەرى وسىدان باستاپ ”سولتۇستىككە اتتانعانىنشا حابار - وشارسىز كەتتى“، ىستىق قاندارىن ۇزاق جورىق ساپارىندا توكتى.
2019 - جىلى 5 - ايدا باس شۋجي شي جينپيڭ جياڭشيدىڭ يۇيدۋىنا كەلىپ قىزمەت تەكسەرىپ، تەكسەرۋ - زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، كوپشىلىككە مىنانى ەرەكشە تاپسىردى: ”قازىر مەملەكەت دامىدى، حالىق تۇرمىسى جاقساردى، ءسوز جوق، سۋ ىشكەندە قاينارىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك، توڭكەرىستىك قۇربانداردى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك، ورتالىق سوۆەتتىك رايونداعى بۇقارانى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك“.
2 جىلدان كەيىن قىزىل ارميانىڭ ۇرپاقتارىنان، ەرىكتىلەردەن ۇيىمداسقان چاڭجىڭيۋان ويىن - ساۋىق ۇيىرمەسى يۇيدۋدا قۇرىلدى. ولار قاراپايىم دەنە يشارات ءتىلى ارقىلى ”ايەلى كۇيەۋىن ۇزاتۋ“، ”شەشەسى بالاسىن ۇزاتۋ“، ”بالاسىن باسقالارعا اماناتتاپ جۇگىنىپ قوشتاسۋ“ سىندى تاريحي كورىنىستەردى كوز الدىمىزعا قايتا - قايتا ەلەستەتتى.
ءار رەتكى ”قوشتاسۋ“ ەستەن كەتپەس ”ەستەمە“.
جاڭادان توقىلعان ءشوپ شاقايدى قوس قولداپ ۇسىنۋ، كۇيەۋىنىڭ جاعا - جەڭىن مۇقيات رەتتەۋ، قسا قۇشاقتاعاننان كەيىن شورت بۇرىلۋ... يۇيدۋ اۋداندىق مادەنيەت سارايىنىڭ قىزمەتكەرى لۋ يۇيفاڭ تەاتردا جاڭادان تۇرمىستانعان ايەلدىڭ رولىنا شىقتى، ونىڭ ۇلى اتاسى قىزىل ارميا ۇزاق جورىعىندا قۇربان بولعان، ۋاقىتى مەن ورنى انىق ەمەس ەدى.
”جاڭادان تۇرمىستانعان سوڭ كوپ وتپەي جۇبايىن ۇزاتىپ سالادى، بۇل رول سول كەزدەگى كوپتەگەن يۇيدۋ بۇقاراسىنىڭ ىقشام كورىنىسى ەدى“. لۋ يۇيفاڭ بىلاي دەدى: ءار جولى كونسەرتكە قاتىناسقاندا، ۇلى اتامنىڭ جولعا شىققان كورىنىسىن ەسكە الامىن.
جاز ءوتىپ، قىس كەلدى، ويىن - ساۋىق ۇيىرمەسى مۇشەلەرىنىڭ وتكەلدە قايتا - قايتا تۇرۋىنا دەمەۋ بولعانى قاراپايىم دا بەرىك سەنىم ەدى: تەك ەستە ساقتاساق بولعانى، قاھارماندار بىزدەن ەشقاشان الىستاپ كەتپەيدى.
ءار رەتكى ”قوشتاسۋ“ ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەن اتتاپ وتكەن ”ىزدەۋ“سانالادى.
بيىل 70 جاستاعى ۋاڭ حۇيچۇن يۇيدۋ اۋداندىق قۇبىر سۋ سەرىكتەستىگىنەن زەينەتكە شىققان قىزمەتكەر، تەاتردا ”ناعاشى جەڭگە“ رولىنا شىقتى. ونىڭ اكەسى سول جىلى وسى ارادان اتتانىپ، تالاي جاپا - ماشاقاتتى باستان وتكەرىپ، ەڭ سوڭىندا يۇيدۋعا قايتىپ كەلگەن ەدى.
”ءار جولى وسى ارادا تۇرعانىمدا اكەمنىڭ اتتانعان بەينەسىن كورگەندەي بولامىن. ءار رەتكى ويىن قويۋ اكەمنىڭ سول تاريحىن ءبىر رەت ىزدەۋ بولىپ تابىلادى. اكەمە اناعۇرلىم جاقىنداعانداي، وعان دەگەن تۇسىنىگىم ءتىپتى دە تەرەڭدەگەندەي سەزىنەمىن“. ۋاڭ حۇيچۇن بىلاي دەدى: اكەم كوزى تىرىسىندە سان - ساناقسىز شايقاس جاساعانىمەن، ءوزىنىڭ قانشا سوعىس ەڭبەگى بار ەكەندىگىن ايتپاي كەتتى.
جاسى ەگدەلەپ قالعانمەن، ءار جولى ويىن قويعاندا ۋاڭ حۇيچۇن بەلسەنە تىزىمدەلەدى. 5 جىلدان استام ۋاقىتتا ”قوشتاسۋ“ كورىنىستىك تەاتر جيىنى 900دەن استام رەت قويىلدى، ۋاڭ حۇيچۇن مۇنىڭ 800دەن استامىن ورىنداۋعا قاتىناستى.
ءار رەتكى ”قوشتاسۋ“ قايتا دايىندالىپ ”تاعى دا اتتانۋ ساپارى“ سانالادى.
54 جاستاعى گاۋ جينشوۋ يۇيدۋداعى ءبىر شاشتارازحانانىڭ جاۋاپتىسى، 2021 - جىلى 6 - ايدا ويلاماعان جەردەن وتكەلدە ءبىر رەت كونسەرت كورىپ، قاتتى اسەرلەنىپ، دەرەۋ تىزىمدەلدى. وسىدان كەيىن ول سىرنايشى، تۋ ۇستاۋشى، سىليڭيۋان رولىنا شىقتى.
الايدا، تاعدىر 2021 - جىلدىڭ سوڭىندا وعان ءبىر راقىمسىز ەمتيحان قاعازىن بەردى: ول مۇرىن - جۇتقىنشاق راگىنا شالدىعىپ راديواكتيۆتى جانە حيميالىق جولمەن ەمدەلگەننەن كەيىن دە سۇيەككە ءوتىپ كەتىپتى. ەمدەۋ كەزىندە ول ءوزى ورىنداعان سول رولداردى قايتا - قايتا ەسىنە الدى.
بيىل گاۋ جينشوۋ وزىنە ءتان ”ۇزاق جورىققا“ قادام تاستادى. جياڭشيدەن اتتانىپ، حۋنان، گۋاڭشي، سىچۋان قاتارلى جەرلەردى باسىپ ءوتىپ، باتىسقا جول الدى. لۋديڭچياۋ كوپىرىنەن جياجينشان تاۋىنا دەيىن، ول بارعان جەرىنىڭ بارىندە جول بويىنداعى قىزىل ارميا ۇزاق جورىعىنىڭ كونە جۇرتىن ىزدەپ باردى.
”بۇل مەنىڭ كوپ جىلدىق ارمانىم“، - دەدى گاۋ جينشوۋ. قازىر اياق - قولى قولايسىز بولسا دا، ”قىزىل ارميانىڭ ۇزاق جورىقتاعى قيىندىقتان قورىقپاۋ“ رۋحى ونى اتتانۋعا جىگەرلەندىرەدى.
ءىزىڭىزدى ىزدەپ، سىزدەي ”ءومىر سۇرەمىز“ − بۇل ويىن - ساۋىق ۇيىرمەسىندەگىلەردىڭ ورتاق جۇرەك ءۇنى ءارى ۇلى ۇزاق جورىق رۋحىنىڭ داۋىرلىك جاڭعىرىعى.
كەڭ كوسىلگەن يۇيدۋ وزەنى تىپ - تىنىش اعىپ، بىرنەشە قايىق جاعادا توقتاپ تۇر.
90 نەشە جىلدىڭ الدىندا يۇيدۋ حالقى ەسىك تاقتايشاسىن سوگىپ، قالقىما كوپىر سالىپ، قىزىل ارميانى ۇزاق جورىققا اتتاندىرىپ سالدى. قازىر ”بولات - تەمىر الىپ ايداعارى“ ەكى جاعالاۋدى ەندەي ءوتىپ، وسىزاماندانعان زاۆودتار بوي كوتەردى. ورتالىق قىزىل ارميانىڭ ۇزاق جورىققا جينالىپ اتتانعان جەرى الدەقاشان مۇلدە باسقاشا بولىپ وزگەردى.
بيىل جازعى دەمالىستا بۇكىل ەلدىڭ جەر - جەرىنەن كەلگەن ءبىر توپ جوعارى مەكتەپ وقۋشىسى وتكەلگە كەلىپ ۇزاق جورىقتى قايتا باستى. بەيجيڭ شىفان داشۋەسى تاريح شۋەيۋانىنىڭ 3 - جىلدىق وقۋشىسى لي شان «قوشتاسۋدى» كورگەننەن كەيىن قاتتى اسەرلەندى.
”كونسەرتتى كورۋ بارىسىندا كوپتەگەن كورەرمەن كوز جاسىن كولدەتتى. ادامدار ءبىزدىڭ كۇش - قۋاتقا تولى العا باسۋىمىزعا تىرەك بولعان ءدال وسى تاريح ەكەندىگىن ۇمىتپايدى“، - دەدى لي شان.
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 9 - ايدىڭ 12 - كۇنى نانچاڭنان بەرگەن حابارى)
