□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ءتىلشىسى يىن لۋ
موڭعۇلكۇرە اۋدانى ورتالىعىنان اتتانىپ، G219 جەلىسىن بويلاپ موڭعۇلكۇرە سازدىق باقشاسىنا، شاتى كورىنىس وڭىرىنە قاراي جۇرگەن جولدا ”ماياك زيالى جاستار سارايى“ دەپ جازىلعان كورىنىس ءتۇيىنى نۇسقاما تاقتاسى كوپتەگەن ساياحاتشىنىڭ نازارىن اۋداردى.
”بۇل جەر ءاسىلى ماياك مال فەرماسىنىڭ قىزمەت ورنى بولاتىن، بۇل جەردە ءار ۇلت زيالى جاستارىنىڭ قىزمەت، تۇرمىس ىزدەرى قالعان، مىنا قابىرعاداعى تۇگەلدەي سولاردىڭ اتتارى، الايدا تولىق ەمەس...“ كورمە سارايىنا كىرگەندە ءتۇسىندىرۋشى گىمىڭجان راحىمجان ەكسكۋرسيالاۋشىلارعا وسىلاي دەپ ءتۇسىندىرىپ جاتتى. بيىل جازعى دەمالىستا ول كۇنىنە 10 نەشە توپ ساياحاتشى قابىلدادى، كەزىندەگى ساقا زيالى جاستاردى كورگەندە، ءتىپتى دە ەگجەي - تەگجەيلى باياندايدى.
تيانشان الابىندا ماياك زيالى جاستار سارايى سياقتى شاعىن كولەمدى اۋىل - قىستاق كورمە سارايلارى ءار جەردە بار، ولار بەينە ورتاق ەستەمە ويىپ جازىلعان اۋىل تاريحى سياقتى ءار ۇلت اعا - باۋىر، اپەكە - سىڭلىلەردىڭ جاپا - ماشاقاتتى بىرگە باستان وتكەرگەن، ءوزارا قارايلاسقان، مەكەندى گۇلدەندىرگەن ەڭبەكتەرىن شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسىندا جازعان.
بيىل 5 - ايدا جەمسارى اۋدانى بەيتيڭ قالاشىعى بەيتيڭ اۋىل - قىستاق ەستەمە سارايى بەيتيڭ بايىرعى قالاسى ەسكى جۇرتىنىڭ ماڭىنا كوشىرىلدى، ساراي جاڭالانعاننان كەيىن ەكسكۋرسيالاۋشىلار ءتىپتى دە كوبەيدى. بۇل سارايدىڭ ىشىندەگى كونە بۇيىمداردى جاۋاپتى ادام تۇرسۇن ءسىلام 30 نەشە جىل ۋاقىت جۇمساپ اۋىل - اۋىلدى، كوشەلەردى ارالاپ جيناپ اكەلگەن، ”باسقالاردىڭ نازارىندا اقشاعا جارامايتىن بۇل نارسەلەردىڭ ءبارى مەنىڭ نازارىمدا اسىل، ءبارىنىڭ ءوز اڭگىمەسى بار“. تۇرسۇن بىلاي دەدى: وسى جىلداردا كونە بۇيىمداردى جيناۋ بارىسىندا العاشىندا ءۇش دوڭگەلەكتى اربامەن، كەيىن موتوتسيكلمەن، ونان كەيىن اۆتوكولىكپەن ءجۇردىم، ”الىس جەرلەرگە بارعان سايىن جيناعان بۇيىمدارىم دا بارعان سايىن مولايدى“.
بەيتيڭ اۋىل - قىستاق ەستەمە سارايىندا ەگىنشىلىك قۇرال - سايماندارى، استىق بەلەتى، كارەسىن شام، تەرموس، كينو قويۋ اپپاراتى سياقتى 40 مىڭعا جۋىق كونە بۇيىم كورمەگە قويىلعان. ”كونە بۇيىمداردى جيىپ، كورمە ساراي قۇرىپ ساقتاپ، كورمەلەۋ اكەمنىڭ ارمانى، ايتسە دە سول كەزدە اكەمنىڭ بۇعان شاماسى كەلمەگەندىكتەن، مەن ىستەدىم. ىستەگەن سايىن قۇنىعىپ، جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىم ارتا ءتۇستى“، - دەدى تۇرسۇن، - بەيتيڭ بايىرعى قالا ەسكى جۇرتى مەن بەيتيڭ مەملەكەتتىك سازدىق باقشاسىنا كەلەتىن ساياحاتشىلاردىڭ كوبەيۋىنە ىلەسە، ەستەمە سارايىن ەكسكۋرسيالاۋعا كەلەتىندەر دە كۇننەن - كۇنگە كوبەيدى، ”كوپشىلىك بۇل جەردەن ءار ۇلتتىڭ بىرگە تۇرمىس كەشىرگەن ىزدەرىن كورىپ، تانىس سەزىمگە يە بولادى، مەيىرىمدى سەزىنەدى“.
التاي قالاسى قىزىلتاس قالاشىعى ساياتەرەك قىستاعىنداعى ”قورجا“ حالىقتىق سالت - سانا سارايىندا 160 جىلدان استام ۋاقىت ىشىندەگى وزگەرىستەر مەن سۇيىسپەنشىلىك ساقتالعان.
”1861 - جىلى گانسۋدان، شانشيدەن، سانشيدەن وسى جەرگە كوشىپ كەلگەن 40 نەشە ديقان وتباسى ەگىندى جاقسى ەگەتىندىكتەن، جەرگىلىكتى ورىنداعى مالشىلار ولاردى ’قورجا‘ دەپ اتاعان. مالشىلار قوي - سيىرلارىن استىققا ايىرباستاپ، ديقاندار قولونەر شەبەرلىگىمەن مالشىلارعا كومەكتەسىپ، كوپشىلىك ءوزارا كومەكتەسۋ، قارايلاسۋ بارىسىندا بىرتە - بىرتە ءبىر ءۇيلى جاندارداي بولىپ كەتكەن“. ”قورجا“ حالىقتىق سالت - سانا سارايىنىڭ جاۋاپتىسى لي حۇڭشيۋ 1972 - جىلى وسى جەرگە ۇزاتىلىپ كەلگەننەن كەيىن، كوپشىلىكتىڭ اۋزىنداعى ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ ۇران ەمەس، قايتا شىنايى كۇندەلىكتى تۇرمىس ەكەندىگىن بايقاعاندىعىن ايتتى.
لي حۇڭشيۋدىڭ كۇيەۋىنىڭ اتاسى وزدەرى قالت - قۇلت ەتىپ كۇن كورىپ وتىرعان جاعدايدا دا، اسىراپ العان 4 جەتىم بالانى باعىپ قاتارعا قوسقان. لي حۇڭشيۋ مەن جولداسى دا ۇلكەندەردەن ۇيرەنىپ، توڭىرەكتەگى قيىنشىلىعى بار وتباسىلارىنداعى بالالاردىڭ داشۋەدە وقۋىنا قارجىلاي كومەكتەستى. قىستاقتاعى ءار ۇلت بۇقاراسى ءوزارا قارايلاسىپ تۇرمىس كەشىرەدى، بىرەۋى كومەكتەسىپ مالىن باقسا، ەندى بىرەۋى ەگىن ەگۋگە، بىرەۋى ءۇي سالۋعا، بىرەۋى جيىن - تەرىن جۇمىسىنا كومەكتەسەدى، مۇنداي اڭگىمەلەر ايتىپ تاۋىسقىسىز.
”قورجالاردىڭ اڭگىمەسىن اۋىزدا عانا ايتپاي، ەستەلىك ەتىپ ساقتاپ، كورمەلەگىم كەلدى. 2012 - جىلى ءۇيىمىزدىڭ ءبىر بولمەسىن بوساتىپ، ءىشىنارا كونە بۇيىمداردى الىپ شىقتىم، ءار ۇلت اۋىلداستار بىلگەننەن كەيىن، ولار دا ۇيلەرىنەن كوپتەگەن كونە بۇيىمدى تاۋىپ اكەلدى، كونە سۋرەت، ەر - توقىم، شولاق تۇرەن، اعاش قول اربا، ءبارى بار“. لي حۇڭشيۋ ەسىنە الىپ بىلاي دەدى: 2017 - جىلى جەرگىلىكتى ۇكىمەتتىڭ كومەگىندە حالىقتىق سالت - سانا سارايى 200 شارشى مەترگە كەڭەيتىلىپ، مادەنيەت ۇلكەن اۋلاسى يقۋاتىن ارقالاپ، قىستاق تۇرعىندارىنىڭ ۇيرەنەتىن، ءبي بيلەيتىن، ءان ايتاتىن، تەاتر ايتاتىن جەرىنە اينالدى، سونداي - اق ساياحاتشىلار دا اتاعىن ەستىپ كەلىپ كورەتىن جەر بولدى، جىلىنا 10 مىڭنان استام ادام (رەت) ەكسكۋرسيالايدى.
”مەيلى كىم كەلىپ ەكسكۋرسيالاسا دا، مەن ولارعا ءبىزدىڭ تاماشا تۇرمىسىمىز ءار ۇلتتىڭ جاپا - ماشاقاتتى بىرگە باستان وتكىزىپ، كۇرەس جۇرگىزۋىنىڭ ناتيجەسى ەكەندىگىن ۇنەمى ايتامىن“، - دەدى لي حۇڭشيۋ ماقتانىشپەن.
ادامدار لوپنۇر اۋدانى شيڭپيڭ قالاشىعى داشي قىستاعىنداعى عىلىم جالپىلاستىرۋ سارايىندا سۋ ۇنەمدەۋ ساۋاتى توعىستىرىلعان لوپنۇر حالىق ءانىن شىرقاعاندا؛ شونجى اۋدانى بانجياگۋ قالاشىعى ياۋجانزى قىستاعىنداعى ءبيداي مۇراجايىندا ”ءبىر ءتۇيىر ءبيداي تۇقىمىنان 10 مىڭ مۋلىق ءبيداي اتىزىنا دەيىن“ دەگەن تاڭعاجايىپ كەشىرمەنى سەزىنگەندە؛ بيڭتۋان 1 - شى ارال قالاسى توقاي اۋىلى ناگىرحانا قىستاعىنداعى حىحى سارايىندا حىزۇن (ۇقساتىپ جاسالعان بۇيىم) قويىلعان كورمە تەكشەسى الدىندا ”قالايشا جۇڭگو“ اڭگىمەسىن ۇيىپ تىڭداعاندا... تيانشان الابىنىڭ جەر - جەرىنە تارالعان وسى اۋىل - قىستاق كورمە سارايلارى مەملەكەت مەنشىگىندەگى مۇراجايدىڭ (ەسكەرتكىش ساراي، كورمە ساراي) تولىقتاماسى رەتىندە، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەۋدىڭ، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋدىڭ ءونىمدى دانەكەرىنە اينالدى، ونان دا ماڭىزدىسى، جەر - جەردىڭ جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىن اسقاقتاتاتىن ماڭىزدى تۇعىرىنا اينالدى.
