− شينجياڭ تۇتىنۋى جونىندەگى بايقاۋ ⑤
□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ءتىلشىسى سو رۇڭجى
كۇز كۇندەرىندە ءۇرىمجى قالاسى ميدۇڭ رايونى تيەچاڭگوۋ قالاشىعى تيەچاڭگوۋ باتىس قىستاعىنداعى جياڭيۇي تۇزدە تۇنەۋ بازاسىندا ساياحاتشىلار بىتىك ورمان اراسىندا سەيىلدەپ، بالالار ءماز - مايرام ويناپ ءجۇر؛ نەشە ءجۇز كيلومەتر شالعايداعى شاپشال سىبە اۆتونوميالى اۋدانىنداعى بازاردا ادامدار قايشالىسىپ، ءدامدى تاعامداردىڭ حوش ءيىسى اڭقيدى...
بۇرىن شينجياڭنىڭ كوپ اۋىل - قىستاقتارى جاراتىلىستىق كورىنىسكە سۇيەنىپ ساياحاتشىلاردى باۋرايتىن، ساياحاتشىلار كوبىندە ”بارىپ كورىپ قايتاتىن“، ايالداپ تۇتىنۋ جۇرگىزەتىن ۋاقىتى قىسقا بولاتىن. قازىر تۇزدە تۇنەۋ بازاسى دۋمانعا بولەندى، 100 جىلدىق بازار جاڭالاندى، شارۋالار شاتتىعى ساياجايىنىڭ دەڭگەيى كوتەرىلىپ دارەجەسى جوعارىلادى... ۇزدىكسىز جەتىلدىرىلگەن كوپ نەگىزدى كاسىپ كۇيى ساياحاتشىلاردىڭ ايالداۋ ۋاقىتىن ۇزارتتى، ونان ارى بايي تۇسكەن تۇتىنۋ كەشىرمەلەرى ”اعىن مولشەرىن“ بىرتىندەپ ”ايالداۋ مولشەرىنە“ اينالدىرىپ، اۋىل - قىستاقتى گۇلدەندىرۋگە تىڭ قوزعاۋشى كۇش ۇستەدى.
تاۋ - دالاداعى تۇتىنۋ جاڭا كورىنىستەرى
9 - ايدىڭ 2 - كۇنى 33 جاستاعى ءۇرىمجى قالاسىنىڭ تۇرعىنى ليۋ تيڭتيڭ جياڭيۇي تۇزدە تۇنەۋ بازاسىنا ارنايى كەلىپ، بالاسىنا دالادا تۇنەۋ تۋعان كۇن باس قوسۋىن جوسپارلاپ بەرمەكشى بولدى.
”بۇرىن بالامنىڭ تۋعان كۇنىن تويلاۋ ءۇشىن قوناق ۇيدەن ارناۋلى بولمە دايىنداپ، ءبىر ءۇيلى جان تاماق ىشەتىنبىز“. ليۋ تيڭتيڭ بىلاي دەدى: تاۋدا تۇنەپ تۋعان كۇن وتكىزۋ ءارى بالانى تابيعاتقا جاقىن ەتەدى، ونىڭ ۇستىنە كىشكەنتاي سەرىكتەرىن بىرگە ساياحاتتاۋعا شاقىرۋعا بولادى، ورتا اسەرى مەن باستان كەشىرۋ اسەرى ءداستۇرلى باس قوسىپ تاماق ىشۋدەن الدەقايدا ارتىق، ”قازىر كوپشىلىك ەلىتە سەزىنۋ ۇلگىسىندەگى، باستان كەشىرۋ ۇلگىسىندەگى اۋىل - قىستاق سەيىل - سەرۋەن تۇتىنۋىن ءتىپتى دە ۇناتادى، قالا ساۋدا شەڭبەرىنىڭ داڭعازاسىنان اۋلاق، اۋىل اراسىنداعى، تاۋ - دالاداعى جايلىلىقتى سەزىنە الادى“.
سوڭعى 2 جىلدا باي مازمۇندى ەلىتە سەزىنۋ ۇلگىسىندەگى باستان كەشىرۋ نىساندارىنا سۇيەنىپ، تۇزدە تۇنەۋ بازاسى تەز ارادا قالا ماڭىنداعى اۋىل - قىستاق سەيىل - سەرۋەنىنىڭ جاڭا قولامتالى تۇيىنىنە اينالدى.
جياڭيۇي تۇزدە تۇنەۋ بازاسى تۇزدە تۇنەۋ، سەيىل - سەرۋەن قۇرۋ، توپتىق باس قوسۋ، زەرتتەۋ - ۇيرەنۋ سياقتى كوپ ءتۇرلى كاسىپ كۇيىن بىرىكتىردى، ”قازىر ساياحاتشىلار باستان كەشۋگە، ورتاعا جانە قىزمەت وتەۋگە اقى تولەۋگە، تىپتەن، پەيىل“. بازانىڭ جاۋاپتىسى ۋاڭ زىۋىن بىلاي دەپ تانىستىردى: جابدىقتاردى كەمەلدەندىرۋ، نىسانداردى بايىتۋ، قورشاعان ورتانى ساپالىلاندىرۋ ارقىلى بازا ءبىر رەتتىك تاماشالاۋشىلاردى ءبىرشاما تۇراقتى تۇتىنۋ شوعىرىنا اينالدىردى، سونىمەن بىرگە جەرگىلىكتى قىستاق تۇرعىندارىنىڭ جۇمىستانۋىنا دەم بەردى.
ءجۇز جىلدىق بازارداعى قايناعان جاڭا كاسىپ كۇيى
ءار دۇيسەنبى كۇنى تاڭەرتەڭ شاپشال سىبە اۆتونوميالى اۋدانىنىڭ قامبادا ساقتاۋ، زات اينالىمى باقشاسى دۋمانعا بولەنەدى، جايماشىلار ىركەس - تىركەس جايما اشادى، باقشا رايونىنىڭ اۋماقتارى ايقىن، جەمىس - جيدەك، كوكونىس اۋماعىندا، ءدامدى تاعامدار اۋماعىندا، ءتۇرلى بۇيىمدار اۋماعىندا زاتتار كوزدىڭ جاۋىن الادى، ءار ۇلت بۇقاراسى وسى ارادا قايشالىسىپ، باعا سۇراعان داۋىستار، كۇلكى ءۇنى توعىسىپ جاتادى.
جاقىن ماڭداعى تۇرعىن جاڭ شيۋليان دۇيسەنبى سايىن بازارعا كەلىپ تۇرادى. ”زاتى تولىق، ورتاسى دا جاقسى، ارالاساڭ جارتى كۇن جۇرەسىڭ“. ول بىلاي دەدى: جايشىلىقتا كوپشىلىك قاربالاس، بازار كۇنى كورشىلەردىڭ باس قوساتىن، اڭگىمە دۇكەنىن قۇراتىن تاماشا كۇنىنە اينالدى.
ءدامدى تاعامدار جايماسىنىڭ الدىنا كەلگەندە جاڭ شيۋليان بالاسىنا جاڭا پىسقان تاڭعى استى ساتىپ الىپ بەردى، حوش ءيىسى اڭقىعان ءدامدى تاعامدار، قايشالىسقان ادامدار قاراپايىم اۋىل - قىستاقتىڭ تىرشىلىك تىنىسىن كۇشەيتە ءتۇستى. كوپتەگەن قىستاق تۇرعىندارى جاڭ شيۋليان سياقتى بازارعا بارۋدى كۇندەلىكتى ”تۇراقتى سالت“ ەتىپ، جايبىراقات سەيىلدەۋ بارىسىندا تۇرمىستىڭ مولشىلىعىن سەزىندى.
شاپشال سىبە اۆتونوميالى اۋدانى جەتسۋمۇل اۋىلىنداعى بازاردىڭ 200 جىلدان استام تاريحى بار، بيىل 4 - ايدىڭ باسىندا بازار تۇگەلدەي قامبادا ساقتاۋ، زات اينالىمى باقشاسىنا كوشىپ كەلدى. الاڭ دارەجەسىنىڭ جوعارىلاۋى جاڭا وزگەرىستەردى جارىققا شىعاردى، قازىرگى بازاردا وتكەرمەلى اۆتوكولىك ساۋداسى، جاڭا اۆتوكولىك كورمەسى، قورا - جاي تانىستىرۋ سياقتى كوپ نەگىزدى قيمىلدار تەڭ قادامدا باستالدى.
ىلە ۋيديڭ ساۋدا شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ ساتىپ الۋعا جاۋاپتى ارناۋلى قىزمەتكەرى مين شان تانىستىرىپ بىلاي دەدى: بازاردىڭ ورنىقتى، شوعىرلى ادام اعىنىنا سۇيەنىپ، كاسىپورنىمىز ساۋدا ورايىن مىقتى يگەرىپ، بازار كۇنى قۇرىلىس ماتەريالدارىن ەرەكشە باعامەن ساتۋ، دالالىق كورمە - ساۋدا سياقتى جەلىلەس قيمىلدار ورىستەتىپ، بازارداعى ادام اعىنىنان پايدالانىپ، ماركانىڭ تانىمالدىلىعىن جوعارىلاتىپ، ساتۋ جولىن كەڭەيتتى. قازىر قامبادا ساقتاۋ، زات اينالىمى باقشاسى كوپتەگەن شارۋاشىلىق تۇلعالارىن شوعىرلاندىرىپ، كاسىپتەرى قۇرىلىس ماتەريالدارى، جاڭا ەنەرگيا ونىمدەرى، جابدىقتاردى جالعا بەرۋ سياقتى كوپتەگەن سالالارعا سايادى، كوپ نەگىزدى كاسىپ كۇيى بىرگە دامىپ، ءداستۇرلى بازاردىڭ تىرشىلىك تىنىسى ناقتى ەكونوميكالىق ومىرشەڭ كۇشكە اينالدى.
ءجۇز جىلدىق كونە بازاردان فۋنكتسياسى تولىق، كاسىپ كۇيى كوپ نەگىزدى وسى زامانعى باقشا رايونىنا دەيىن شينجياڭنىڭ اۋىل - قىستاق بازارىنىڭ وزگەرىسى الاڭ - ورىننىڭ تۇرلىلەنۋى عانا ەمەس. ياركەن اۋدانى باشكەنت قالاشىعىندا دارەجەسى جوعارىلاتىلعاننان كەيىنگى اۋىل - قىستاق بازارى رەتتى ورنالاسىپ، ەرەكشەلىككە يە جەڭىل تاعامدار، كۇندەلىكتى تۇتىنۋ بۇيىمدارى، اۋىل شارۋاشىلىق قوسىمشا ونىمدەرى سياقتى ارناۋلى اۋماقتارعا ءبولىنىپ، ساۋدا ءتارتىپتى ءجۇرىلدى. جەرگىلىكتى قىستاق تۇرعىندارى بازارشىلاۋ ورايىنان پايدالانىپ كەرەك - جاراق ساتىپ الدى، كورشىلەر باس قوسىپ، ىستىق ىقىلاسپەن اڭگىمەلەستى؛ جەر - جەردەن كەلگەن ساياحاتشىلار ايالداپ، جەرگىلىكتى ورىننىڭ جەڭىل تاعامدارىنان ەلىتە ءدام تاتىپ، تولىق قاندى جەرگىلىكتى حالىقتىق سالت - سانانى سەزىندى.
”بۇگىنگى كۇندە اۋىل - قىستاق بازارى جەرگىلىكتى ورىنداعى حالىقتىڭ بازارشىلايتىن، زات ساتىپ الاتىن جەرى عانا ەمەس، شينجياڭنىڭ جەرگىلىكتى سالت - ساناسىن ايگىلەيتىن، توڭىرەكتىڭ ءتورت بۇرىشىنداعى ساياحاتشىلاردى كەلىپ كورۋگە باۋرايتىن جەر بولىپ، تۇتىنۋدى جەبەۋدەگى اۋىل - قىستاق مادەنيەت - ساياحاتىنىڭ جاڭا جەر بەلگىسىنە اينالدى“، - دەدى قامبادا ساقتاۋ، زات اينالىمى باقشاسىنىڭ باس مەڭگەرۋشىسى حوۋ سۇڭميڭ.
”شارۋالار شاتتىعى ساياجايى +“ اۋىل - قىستاق ساياحاتىن جانداندىردى
”تۋىسىم تۇڭعىش رەت شينجياڭعا كەلىپ وتىر، ولارعا جەرگىلىكتى ورىننىڭ اۋىل - قىستاق تۇرمىسىن ەلىتە سەزىندىرسەم دەگەن ويىم بار.“ 9 - ايدىڭ 3 - كۇنى تۇستە قاشقار قالاسىنىڭ تۇرعىنى ما كايچياڭ تيانجيننەن كەلگەن تۋىسىن ەرتىپ، يوپۇرعا اۋدانى يوپۇرعا اۋىلى قارا ءۇجما قىستاعىنداعى گۋيۋان دەمالىس وتكىزۋ شارۋالار شاتتىعى ساياجايىنا كەلدى. اۋلا جاسىل اعاشتارمەن كومكەرىلگەن، ۇستەلدە تورە تاباق تاۋىق ەتى، قاقتالعان قوي سياقتى شينجياڭنىڭ ءدامدى تاعامدارى قويىلعان، الىستان كەلگەن قوناق ناعىز اۋىل دامىنەن ءدام تاتا وتىرىپ، وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ اۋىل - قىستاعىنىڭ وزگەشە تىرشىلىك تىنىسىن سەزىندى.
تاماق ارەدىگىندە شارۋالار شاتتىعى ساياجايى شينجياڭنىڭ ءان - ءبي ويىن - نومىرلەرىن ورنالاستىردى، شاتتىققا تولى ءان - كۇيلەر شارىقتاپ، ارتيستەر مىڭ بۇرالا بيگە باستى، قوناقتار دا قۋانا قوسىلا كەتتى. گۋيۋان دەمالىس وتكىزۋ شارۋالار شاتتىعى ساياجايىنىڭ جۇرگىزۋشىسى ءدىلشات قادىر بىلاي دەدى: ”قازىر، ءسوزسىز، باراتىن جەرگە بارىپ، كورىپ قايتۋمەن عانا تىنباي، ەلىتە سەزىنۋدى قالايتىن ساياحاتشىلار بارعان سايىن كوبەيە ءتۇستى. ءبىز قىستاقتىڭ اۋىل تابيعاتىنا سۇيەنىپ ەرەكشەلىككە يە اس - سۋدى، حالىقتىق سالت - سانا ءان - بيلەرىن، شارۋالار اۋلاسىندا سەيىل - سەرۋەن قۇرۋدى توعىستىرىپ، ساياحاتشىلاردىڭ اۋىل دامىنەن ءدام تاتىپ، ۇلتتىق ءان - بيلەردى تاماشالاۋمەن بىرگە، وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ اۋىل - قىستاق سالت - ساناسىن شىنايى سەزىنۋىنە مۇمكىندىك جاسادىق“.
8 - ايدىڭ 29 - كۇنى سانجى قالاسى سانگۇڭ قالاشىعى ارگۇڭ قىستاعىنىڭ چۇنتيان جەمىس ءۇزۋ - تەرۋ باقشاسىندا شيە قىزاناق، ياڭجياۋمي، بۇرىش، قيار سياقتى 20 تۇردەن استام جەمىس - جيدەك، كوكونىستەر ىركەس - تىركەس پىسىپ، جەر - جەردەن كەلگەن ساياحاتشىلار ءوزارا سەرىك بولىپ شارباقتارىن الىپ ۇزۋگە - تەرۋگە كەلدى. جەمىس ءۇزۋ - تەرۋ باقشاسىنىڭ قاسىندا چۇنتيان شارۋالار شاتتىعى ساياجايى بار، ساياحاتشىلار وزدەرى ۇزگەن - تەرگەن جەمىستەرىن، كوكونىستەرىن اسحانانىڭ وڭدەپ، پىسىرىپ ۇستەلگە اكەلۋىنە تاپسىرادى.
”كوپتەگەن ساياحاتشى كوكونىس ءۇزىپ بولعاننان كەيىن اۋلادا وتىرىپ تاماقتانادى، جەمىستى ۇستىندە ءۇزىپ، ۇستىندە جەيدى، جاس كۇيىندەگى جەمىستەن اۋىز تيە الادى“. جەمىس ءۇزۋ - تەرۋ باقشاسىنىڭ جاۋاپتىسى يۋان دان بىلاي دەپ تانىستىردى: ءۇزۋ - تەرۋ باقشاسى ءۇزۋ - تەرۋ، اس - سۋ، تۇزدە تۇنەۋ، سەيىل - سەرۋەندى ءبىر تۇلعالاندىردى، جەمىس - جيدەك، كوكونىس پىسقان مەزگىلدە ％60تەن استام قوناق جەمىس ءۇزۋ - تەرۋ قىزىعىن كورۋگە كەلەدى.
تاۋ - دالادا تۇنەۋدەن ءجۇز جىلدىق بازارعا، جەمىس ءۇزۋ - تەرۋ باقشاسىنان شارۋالار شاتتىعى ساياجايىنا دەيىن قاراماققا قاراپايىم سەزىلەتىن اۋىل - قىستاق جاعداياتى كاسىپ كۇيلەرىن توعىستىرىپ، دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ ارقىلى ساياحاتشىلاردى الىپ قالىپ، باستان كەشىرۋ سەزىمى ارقىلى تۇتىنۋدى جەبەپ، جەرگىلىكتى ورىننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا دەم بەردى.
