”ماڭگى ايىرباستاۋعا بولمايتىن“ ءبىر قولحات
□ شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى ليۋ فاڭجوۋ
”بۇگىن دۋان نيانميڭ شيپاگەر اتىنداعى 20 ءدان كۇرىشتى قارىزعا الدىم، بۇدان سىرت، ول جىلۋعا اتاعان 20 يۋان كۇمىس تەڭگەنى دە الدىم. جاعداي راس، وسى قولحات دالەل بولادى. تاپسىرىپ الۋشىلار: قىزىل 3 - ارميانىڭ جاۋىنگەرلەرى لي ۋيشياڭ، لياۋ يۇنساي، زامانىمىزدىڭ 1934 - جىلى 11 - ايدىڭ 12 - كۇنى“.
حۋنان ولكەسى چىنجوۋ قالاسى سۋشيان رايونى لياڭتيان قالاشىعى سايليڭ قىستاعىنىڭ تۇرعىنى دۋان يۋانفانىڭ ۇيىندە قىزىل ارميادان قالعان ەكى ءتىلحات كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلەدى، مۇنىڭ بىرەۋى قولحات. ”بۇل قارىز قولحاتى ەمەس، قىزىل ارميا مەن بۇقارانىڭ جۇرەكتەستىگىنىڭ ايعاعى، ءبىز ونى ماڭگى ەشتەڭەگە ايىرباستامايمىز“، - دەدى دۋان يۋانفا.
قولحاتتاعى دۋان نيانميڭ شيپاگەر دۋان يۋانفانىڭ ۇلى اتاسى، ول كەزدە قىستاقتاعى ەمشى بولاتىن.
1934 - جىلى 11 - ايدا ورتالىق قىزىل ارميا ۇزاق جورىقتا گومينداڭ ارمياسىنىڭ حۋنان چىنشيان اۋدانىنداعى (قازىرگى چىنجوۋ قالاسىنىڭ سۋشيان رايونى، بەيحۋ رايونى) لياڭتياننان يجاڭعا دەيىنگى ارالىقتا ورنالاسقان ءۇشىنشى قۇرساۋ شەبىن بۇزىپ ءوتتى، مۇنىڭ ىشىندە قىزىل ارميا 3 - جۇنتۋانىنىڭ ءبىر اسكەري ءبولىمى سايليڭ قىستاعىنا بارىپ، تاۋ شوقىلارىندا تۇنەپ، تىنىعىپ رەتتەلدى. سول كەزدە قىس ءتۇسىپ كەتكەندىكتەن، تاۋداعى ىزعىرىق سۇيەكتەن وتەتىن، دۋان نيانميڭ جاۋىنگەرلەردىڭ كيىم - كەشەك، ازىق - تۇلىگى تاپشى بولىپ قانا قويماي، تاعى ءبىراز جارالىلار مەن ناۋقاستار بار ەكەندىگىن كورىپ، ءدارى - دارمەك سياقتى زاتتىق ماتەريالداردى الىپ ءۇيى مەن كازارمانىڭ اراسىندا قاتىناپ، كوپتەگەن جارالى مەن ناۋقاستى ەمدەپ، ءدارى اۋىستىرىپ بەرەدى.
”ۇلى اتام قىزىل ارميانىڭ بۇقارا ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزەتىندىگىن، ولاردى اش - جالاڭاش قالدىرۋعا بولمايتىندىعىن ءبىلۋشى ەدى“. دۋان يۋانفا بىلاي دەدى: دۋان نيانميڭ ءوز استىق قامباسىندا ەشتەڭە قالدىرماي، تاعى ۇيلەردى ءبىر - بىردەن ارالاپ استىق جيناپ، جيىنى 20 ءدان كۇرىش، 20 كۇمىس تەڭگە جيناپ، ءبارىن بىرگە قىزىل ارمياعا جىلۋعا اتادى. جاۋىنگەر لي ۋيشياڭ قاتارلىلاردىڭ الماعانىنا كونبەيدى، سونىمەن ولار بايىپتىلىقپەن قولحات جازادى. كەيىن دۋان نيانميڭ كوپتەگەن جارالىعا قارايلاسىپ، قىستاق تۇرعىندارىمەن بىرگە اۋىر جارالانىپ، ەمدەۋ ءونىم بەرمەي قۇربان بولعان 8 قىزىل ارميا جاۋىنگەرىن جەرلەيدى. اتتانار الدىندا، قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرى تاعى ءبىر ءتىلحات جازىپ، قىستاق تۇرعىندارىنىڭ قىزىل ارمياعا كومەكتەسكەن ىستەرىنىڭ ءبارىن ەگجەي - تەگجەيلى ەستەلىككە الىپ، دۋان نيانميڭگە ەستەلىككە قالدىرادى.
بۇل ەكى ءتىلحاتتى دۋان نيانميڭ ءبىر بامبۋك تۇتىكشەنىڭ ىشىنە سالىپ، 1946 - جىلى قايتىس بولعانعا دەيىن مۇقيات ساقتاعان ەكەن. كوزى تىرىسىندە ول وتباسى ەرەجەسىن ورناتىپتى: ءبىرىنشى، قىزىل ارميانىڭ قولحاتىن ماڭگى ايىرباستاۋعا بولمايدى، ەكىنشى، ءار جىلى چيڭميڭ كەزىندە بەينە ءوز وتباسىمىزداعىلارعا تاساتتىق بەرگەندەي قىزىل ارميانىڭ 8 جاۋىنگەرىنىڭ قابىرىن سىپىرىپ تۇرۋ كەرەك.
2025 - جىلى 9 - ايدا حۋنان ولكەسى چىنجوۋ قالاسى سۋشيان رايوندىق پارتكوم پارتيا تاريحىن زەرتتەۋ كەڭسەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قىزىل ارميانىڭ ۇزاق جورىق جولىن بويلاپ تەكسەرۋ - زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، دۋان يۋانفانىڭ ۇيىنە باردى. دۋان يۋانفا تۇڭعىش رەت وتباسىنداعىلاردىڭ 90 نەشە جىل ساقتاعان ەكى ءتىلحاتىن الىپ شىقتى. رايون، قالا، ولكە سىندى ءۇش دارەجەلى قۇزىرلى تاراۋ، ەكى ءتىلحاتتى ساقتالۋ جاعدايى جاقسى، كەمەلدىلىگى ءبىرشاما جوعارى، بەلگىلى تاريحي، عىلمي زەرتتەۋ قۇنىنا يە دەپ تۇراقتاندىردى.
90 نەشە جىلدان بەرى دۋان اۋلەتىنىڭ ءتورت ۇرپاق ادامى قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرىنىڭ قابىرىن قورعاۋدى ەشقاشان توقتاتپادى. ءار جىلى چيڭميڭ كەزىندە دۋان وتباسىنداعىلار قابىردى تازالاپ، گۇل قويادى. دۋان يۋانفانىڭ ۇلى دۋان پىڭچىڭنىڭ ەسىندە قالۋىنشا، بالا كەزىندە ول اكەسىمەن جانە اكەسىنىڭ اعا - ىنىلەرىمەن بىرگە قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرىنە ازا بىلدىرگەن ەكەن.
”مەن كىشكەنتايىمنان ۇلكەندەردىڭ قىزىل ارميا تۋرالى اڭگىمەلەرىن ۇنەمى تىڭداۋشى ەدىم، كۇندەردىڭ بىرىندە ءوزىم دە اسكەر بولۋدى ءۇمىت ەتىپ ءجۇردىم“. دۋان پىڭچىڭ بىلاي دەدى: داشۋەنىڭ 2 - جىلدىعىندا اسكەرگە قابىلدانىپ، اسكەري بولىمدە 2 جىل شىنىققاننان كەيىن مەكتەپكە قايتا ورالدىم ءارى اسپيرانتتىققا ءساتتى قابىلداندىم، وقۋ بىتىرگەن سوڭ ورتا مەكتەپتىڭ ءتىل - ادەبيەت وقىتۋشىسى بولدىم.
دۋان پىڭچىڭ ۇنەمى وقۋشىلارعا ۇزاق جورىقتاعى كلاسسيكالىق اڭگىمەلەردى ايتىپ بەرەدى، سونداي - اق ءوزىنىڭ ارمياداعى باستان كەشكەندەرىمەن جانە كورىپ - بىلگەندەرىمەن توعىستىرىپ، وقۋشىلارعا ءتىپتى دە تىكە اسەر قالدىرادى. ءبىراق ول ءوز ءۇيىنىڭ اڭگىمەسىن كوپ اۋىزعا المايدى، ويتكەنى ”ارميا مەن حالىقتىڭ ءوزارا كومەكتەسۋى اسىلىندە - اق شىن جۇرەكتەن شىققان ءىس، قۇربان بەرۋگە جانە ۇلەس قوسۋعا باتىلدىق ەتكەن سول ادامدارعا بارلىق ادامنىڭ كومەكتەسۋى كەرەك“.
بيىل ول وقىتقان تۇڭعىش كەزەكتى وقۋشىلار وقۋ ءبىتىردى. كوپتەگەن وقۋشى جوعارى مەكتەپ ەمتيحانىنداعى ماقالا جازۋ سۇراۋىنداعى «ءسوزدىڭ وزگەرۋى» دەگەن تاقىرىپتا وزدەرىنىڭ ”ۇزاق جورىق“ دەگەن ءسوزدى تاڭداپ، ۇزاق جورىق جونىندەگى تۇسىنىكتەرىن بايانداعاندىقتارىن ايتتى.
”كوپتەگەن وقۋشى بىلاي دەپ جازدى: ءوز بورىشىمىز كەزىندەگى قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرىنەن وزگەشە بولعانىمەن، جاڭا داۋىردەگى جاستار رەتىندە، ءبىزدىڭ وسى داۋىرگە ءتان ارمانىمىز بار، بولاشاقتا قانداي ادام بولۋىمىز كەرەكتىگىن بىلەمىز، مىنە بۇل ءبىز وسى ۇرپاقتىڭ ۇزاق جورىعى“، - دەدى دۋان پىڭچىڭ.
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 9 - ايدىڭ 18 - كۇنى چاڭشادان بەرگەن حابارى)
