− «جۇڭگو شينجياڭ ءوڭىرىنىڭ تاريحىن»، «جۇڭگو شينجياڭ ءوڭىرىنىڭ ءدىن تاريحىن» ويداعىداي ۇيرەنۋ، ويداعىداي پايدالانۋ جونىندە (1)
□ گازەتىمىزدىڭ شولۋشىسى
داڭعىل جولدى بىلگىڭ كەلسە، الدىمەن تاريحتى ءبىل. جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شينجياڭدى باسقارۋ جالپى جوباسى تياناقتانىپ تامىر تارتقان، شينجياڭنىڭ قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىق ءتۇپ نەگىزى ۇزدىكسىز بەكەمدەلگەن، ءار ۇلت حالقى قۇلشىنا سوتسياليستىك وسىزاماندانعان شينجياڭ قۇرىپ جاتقان كەزدە «جۇڭگو شينجياڭ ءوڭىرىنىڭ تاريحى»، «جۇڭگو شينجياڭ ءوڭىرىنىڭ ءدىن تاريحى» رەسمي باسپادان شىعىپ، ”كەشەگى شينجياڭنان“ ”بۇگىنگى شينجياڭعا“ دەيىنگى دامۋ، وزگەرۋ بارىسىن جاندى بايانداپ، ۇلى بىرلىككە يە مەملەكەت باسقارۋ جۇيەسىندە شينجياڭنىڭ گۇلدەنىپ - كوركەيۋى، العا باسۋى سىندى شۇعىلالى تاريحي داستان مەن كوپ ءتۇرلى ءدىن قاتار ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىنىڭ بىرتىندەپ دامۋى سىندى تاريحي كارتينانى جۇيەلى ايگىلەپ، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ شينجياڭدى باسقارۋ شۇعىلالى بارىسىن تەرەڭ بايانداپ، جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شينجياڭدى باسقارۋ جالپى جوباسىنىڭ تابىستى امالياتىن جاپپاي ايگىلەپ، دۇنيە ءجۇزىنىڭ ”قالايشا جۇڭگو“، ”قالايشا شينجياڭ“ سىندى تاريحي لوگيكانى اناعۇرلىم ۇعىنۋىنا جانە تۇسىنۋىنە مۇمكىندىك جاسادى.
باس شۋجي شي جينپيڭ شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم مەن ۇكىمەتتىڭ قىزمەت مالىمەتىن تىڭداعاندا بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: ”جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەپ، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتىپ، ەلىمىزدە ءدىندى جۇڭگوشالاندىرۋدى ىلگەرىلەتىپ، شينجياڭدى مادەنيەتپەن نارلەندىرۋدى كۇشەيتىپ، مادەنيەت ارقىلى ادامعا ىقپال جاساۋعا باسا ءمان بەرىپ، ءار ۇلت كادرلارىن، بۇقاراسىن دۇرىس مەملەكەت كوزقاراسىن، تاريح كوزقاراسىن، ۇلت كوزقاراسىن، مادەنيەت كوزقاراسىن، ءدىن كوزقاراسىن ورناتۋعا جەتەكتەۋ كەرەك“. تەك ماركسيزمدىك ”بەس كوزقاراستى“ بەرىك ورناتقاندا عانا جالپى تۇلعالىق بەتالىستى، تاريحي نەگىزگى تامىردى جانە العا باسۋ بەتالىسىن دۇرىس يگەرۋگە، مەملەكەت تەرريتورياسى بولشەكتەنبەۋ، مەملەكەت بىلىقپاۋ، ۇلت ىدىراماۋ، وركەنيەت ۇزىلمەۋ سىندى ورتاق سەنىمدى بەكەمدەۋگە، جۇڭگو پەيىلىن، جۇڭحۋا رۋحىن بەكەمدەۋگە بولادى.
شينجياڭ ەجەلدەن جۇڭگونىڭ ايرىلماس ءبىر بولىگى. تاريحتاعى ورتالىق بيلىكتەر باستان - اياق ”ۇلى بىرلىك“ ۇستانىمىن قاستەرلەپ، شينجياڭ ءوڭىرىن مەملەكەتتىڭ ۇلى بىرلىگى جاعدايىنا قويىپ باسقاردى. زامانىمىزدان بۇرىنعى 60 - جىلى حان پاتشالىعى باتىس ءوڭىردى بىرلىككە كەلتىرىپ، باتىس ءوڭىر باسقاقتىعىن قۇرىپ، ورتالىق بيلىكتىڭ شينجياڭ ءوڭىرىن ءونىمدى باسقارۋىنىڭ تاريحي باستاماسىن اشتى. چين، حان پاتشالىقتارىنىڭ ايبىنى، گۇلدەنگەن تاڭ ءداۋىرىنىڭ كەلبەتى، كاڭشي، چيانلۇڭ تۇسىنداعى گۇلدەنگەن زامان − ءار ۇلت بىرگە سومداعان نۇر - شۇعىلا. تاريحتا ورتا جازىقتا وتكەن پاتشالىقتار كەيدە كۇشەيىپ، كەيدە السىرەپ، باتىس وڭىرمەن قاتىناسى بىرەسە جيىلەپ، بىرەسە سيرەگەن، ورتالىق بيلىكتەردىڭ شينجياڭ ءوڭىرىن باسقارۋى كەيدە قاتاڭ، كەيدە بوساڭ بولعان، الايدا ءارقانداي ءبىر پاتشالىق باتىس ءوڭىردى ءوز تەرريتورياسى دەپ قاراپ، شينجياڭ وڭىرىنە باسقارۋ ۇقىعىن جۇرگىزىپ وتىرعان. باتىس ءوڭىردىڭ جاعدايى قانشالىقتى كۇردەلى بولسا دا، ەڭ سوڭىندا ورتالىق بيلىكتىڭ ءبىر تۇتاس باسقارۋىنا بەتتەگەن، بۇل شينجياڭ تاريحى دامۋىنىڭ جالپى زاڭدىلىعى. ەلىمىز تاريحتا ەشقاشان شينجياڭدى ”شىعىس تۇركىستان“ دەپ اتاپ كورمەگەن، ايتىلمىس ”شىعىس تۇركىستان مەملەكەتى“ تىپتەن بولعان ەمەس. شينجياڭ ءوڭىرىنىڭ باستان - اياق ەلىمىزدىڭ قۇرامداس بولىگى ەكەندىگى سىندى شىندىققا ءشۇبالانۋعا كەلمەيدى.
جۇڭحۋا وركەنيەتىنىڭ ءبىر تۇتاستىعى مەملەكەتتىڭ ءبىر تۇتاستىعىنىڭ ماڭگى جۇڭگونىڭ وزەكتى مۇددەسىنىڭ وزەگى ەكەندىگىن بەلگىلەگەن، قۇدىرەتتى دە ءبىر تۇتاس مەملەكەتتىڭ ءار ۇلت حالقىنىڭ تاعدىرىمەن بايلانىستى ەكەندىگىن بەلگىلەگەن. تاريحتا تورعاۋىت تايپاسىنىڭ ون مىڭ شاقىرىمدىق جول باسىپ شىعىسقا ورالۋى، سىبە ۇلتىنىڭ باتىسقا كوشىپ شەكارانى كۇزەتۋى ءار ۇلتتىڭ جۇرەگى جۇڭحۋا دەپ سوققان وتانشىلدىق داستاندى جازدى. بۇگىنگى تاڭدا ”1 - شىلدە وردەنىنىڭ“ يەگەرى ۋي دىيوۋ شەكارانى كۇزەتۋدىڭ ءبىرىنشى شەبىندە جارتى عاسىردان استام ۋاقىت تاپجىلماي تۇرىپ، شەكارا لەنياسىنداعى ”ءتىرى شەكارا بەلگىسىنە“ اينالدى؛ ”حالىق ونەگەسى“ بۇرماحان مولدو قالتقىسىز مەملەكەت سۇيىسپەنشىلىگىن ”جۇڭگو تاستارىنا“ ءبىر - بىردەن ايشىقتاپ ويىپ تاڭبالادى؛ ”حالىق قورعاۋشىسى“ بايەكە كەلدىبەك وتباسىنداعى ءۇش ۇرپاق ادام ءبىرىنىڭ ءىزىن ءبىرى باسىپ شەكارانى قورعاپ، ءوز ومىرلەرىمەن وتاننىڭ تاۋ - وزەندەرىنىڭ اماندىعىن قورعادى... ءداۋىر ۇقساماعانىمەن، رۋح ۇرپاقتان - ۇرپاققا جالعاسىپ، شەكارا كۇزەتكەن ادامدار ۇرپاقتار بويى شەكارا وڭىردە تامىر تارتىپ، شەكارا وڭىرگە ءوزىن ارناپ، ومىرلىك تاباندىلىعىمەن وتاننىڭ تۇتاستىعىن قورعاپ، تەرەڭ وتانشىلدىق سۇيىسپەنشىلىكتى ايگىلەۋدە.
شينجياڭنىڭ قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىعى بۇكىل ەلدىڭ رەفورما، دامۋ، ورنىقتىلىق كەلەلى جاعدايىنا سايادى، وتاننىڭ تۇتاستىعىنا، ۇلتتار ىنتىماعىنا، مەملەكەتتىڭ حاۋىپسىزدىگىنە سايادى، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋىنە سايادى. جاڭا داۋىرگە قادام تاستاعاندا، شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتى شينجياڭ قىزمەتىن ستراتەگيالىق تۇرعىدان باعامداۋعا جانە جوسپارلاۋعا تاباندى بولىپ، جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شينجياڭدى باسقارۋ جالپى جوباسىن تۇراقتاندىرىپ، شينجياڭعا مەملەكەتتىڭ جالپى جاعدايىندا ”بەس ۇلكەن ستراتەگيالىق ورىن“ بەلگىلەپ بەرىپ، شينجياڭنىڭ ءتۇرلى ىستەرىندە تاريحي تابىستارعا قول جەتكىزۋدى، تاريحي وزگەرىستەر تۋىلۋىن ىلگەرىلەتتى، شينجياڭ دامۋى ەڭ جاقسى، وزگەرىسى ەڭ زور، ءار ۇلت بۇقاراسى ەڭ كوپ يگىلىككە كەنەلگەن تاريحي داۋىرگە قادام تاستاپ، شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقى اناردىڭ دانىندەي تىعىز ۇيىسىپ، جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋ جولىندا ارشىندى قادام تاستاۋدا. پارتيا مەن مەملەكەتتىڭ ىستىق قۇشاعىندا شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ ۇلى وتانعا سۇيىسپەنشىلىگى ءدال بۇگىنگىدەي وتتاي ىستىق، قالتقىسىز بولىپ كورمەگەن، ولار جۇڭگولىق بولعاندىعىن شىن جۇرەكتەن ماقتانىش ەتەدى.
”مەن جانە مەنىڭ وتانىم، ءبىر ءسات تە بولىنبەيمىز...“ تاريح وتاننىڭ تۇتاستىعى شينجياڭنىڭ ورنىقتىلىعى مەن تىنىشتىعىنىڭ ماڭداي الدى العى شارتى ەكەندىگىن؛ مەملەكەتتىڭ قۇدىرەتتەنۋى شينجياڭنىڭ ورنىقتىلىعىنىڭ، دامۋىنىڭ بەرىك نەگىزى ەكەندىگىن؛ جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باسشىلىعى شينجياڭنىڭ باياندى تىنىشتىعىنىڭ ءتۇبىرلى كەپىلى ەكەندىگىن دالەلدەدى. بۇل مىڭداعان جىلداردان بەرگى جۇڭگو تاريحىن، شينجياڭ ءوڭىرى تاريحىن قورىتىندىلاۋدان كەلگەن داۋ جۇرمەيتىن نەگىزگى تۇجىرىم. جاڭا جورىقتا دۇرىس مەملەكەت كوزقاراسىنان جازباي، وتانشىلدىق رۋحتى اسقاقتاتىپ، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەپ، وتانشىلدىق سۇيىسپەنشىلىكتى، مەملەكەتتى قۇدىرەتتەندىرۋ جىگەرىن جانە وتان ءۇمىتىن اقتاۋ ارەكەتىن بىرلىككە كەلتىرىپ، وتانشىلدىق سۇيىسپەنشىلىكتى سىن - سايىستارعا توتەپ بەرىپ، قيىنشىلىقتاردى ەڭسەرۋدەگى بەرىك سەنىمگە، جوعارى ساپالى دامۋدى ىلگەرىلەتۋدىڭ، قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىقتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءىس جۇزىندىك ارەكەتىنە اينالدىرىپ، مەملەكەتتى قۇدىرەتتەندىرۋ قۇرىلىسىنىڭ، ۇلتتى گۇلدەندىرۋدىڭ ءتىپتى دە تارتىمدى داستانىن بىرگە جازايىق!
