□ شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى لي فان
كۇزدەگى كۇننيۋشان تاۋى جاسىل جەلەك جامىلىپ، ءموپ - ءمولدىر سۋ سىلدىراي اعادى. كۇننيۋشان تاۋىنداعى قىزىل ارميانىڭ ەرلىك ىستەرى ەسكەرتكىشىنىڭ الدىندا وسى اراعا كەلىپ ىزەت - قۇرمەتپەن ەسكە العان قىزىل زەرتتەپ ۇيرەنۋ ۇجىمدارىنىڭ اياعى ۇزىلمەدى. تاۋ ەتەگىندەگى كەڭ اسفالت جول قىستاقتىڭ كىرە بەرىسىنە توتە تۇتاسىپ جاتىر، جاڭا سالىنعان ۇيلەر ايقىش - ۇيقىش ورنالاسىپتى.
قازىر الىس - جاقىنعا اتى ايگىلى وسى قىزىل كورىكتى قىستاق 90 نەشە جىلدىڭ الدىنداعى قاسىرەتتى دە ەرلىك كەشىرمەسىمەن بايلانىسىپ جاتىر. 1934 - جىلى 10 - ايدا ۇزاق جورىقتىڭ الدىڭعى قوسىنى بولعان قىزىل ارميا 6 - جۇنتۋانى گۇيجوۋدىڭ شىچيان اۋدانىنا كىرگەندە، جاۋدىڭ قات - قابات قورشاۋىندا قالادى. جۇنتۋان نەگىزگى كۇشىنىڭ قورشاۋدى بۇزىپ شىعۋىن قورعاۋ ءۇشىن، قىزىل ارميا 18 - شىنىڭ شىجاڭى لۇڭ يۇن، 52 - تۋاننىڭ تۋانجاڭى تيان حايچيڭ نەشە ءجۇز قىزىل ارميا جاۋىنگەرىن باستاپ توسقاۋىلداپ، جاۋ ارمياسىن جەر ءتۇزىلىسى قاتەرلى كۇننيۋشان تاۋىندا بوگەپ قالادى.
ۇزاق ۋاقىت شابۋىل جاساپ جەڭە الماعان جاۋ جەرگىلىكتى بۇقارانى تىرىدەي قالقان بولۋعا ماجبۇرلەپ، قىزىل ارميانى جالاما جارتاستىڭ شەتىنە قاراي قىسايدى. وق - ءدارىسى مەن ازىق - تۇلىگى تاۋسىلعان كەزدە قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرى مىلتىقتارىن پارشالاپ شاعىپ تاستايدى دا، جالاما جارتاسقا قاراي بەتتەپ، 3تەن، 5تەن توپتاسىپ جالاما جارتاستان باتىل سەكىرەدى.
وسى ايانىشتى كۇننيۋشان شايقاسى تاريحي ماتەريالداردىڭ ۇزاق ۋاقىت كەمشىل بولۋى سياقتى ءتۇرلى سەبەپتەردەن جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ەسكەرۋسىز قالدى.
”كونە ماتەريالداردان قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرىنىڭ’ توپتىق قۇزدان سەكىرىپ ەرلىكپەن قۇربان بولعان‘ دەرەگى عانا بايقالدى“. 2001 - جىلى شىچيان اۋداندىق پارتكوم پارتيا تاريحىن زەرتتەۋ كەڭسەسىنىڭ ورىنباسار مەڭگەرۋشىسى مىندەتىن وتەگەن ياڭ يوۋجۋ مەن قىزمەتتەستەرى قاتتى قىنجىلىپ: ”ۇزاق جورىقتىڭ جەڭىسكە جەتكەنىنە تالاي جىلدار بولدى، نە ءۇشىن ماردىمسىز عانا ەستەلىكتەر جازىپ قالدىرىلدى؟ بۇل ءبىز پارتيا تاريحى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ولار جونىندەگى قارىزىمىز“، - دەستى.
وسى تاباندىلىق ارقىلى ياڭ يوۋجۋ مەن قىزمەتتەستەرى ماتەريال اقتارىپ، تاۋ اراسىنداعى قىستاققا تامىر تارتىپ، بىتىراپ كەتكەن قىزىل ارميانىڭ ۇرپاقتارىن، كوزىمەن كورگەن، ءمان - جايدى بىلەتىن ادامداردى ىزدەپ بارىپ جاعداي ۇعىسىپ، 20 نەشە جىل ۋاقىت جۇمساپ وسى قاسىرەتتى ەرلىك تاريحتى از - ازدان قالپىنا كەلتىردى.
ارالاپ احۋال ۇعىسۋ بارىسىندا كوپتەگەن جاسى ۇلعايعان كۋاگەرلەر ءومىر بويى ۇمىتىلماس كۇننيۋشان شايقاسىن ەستەرىنە الدى: سول كۇنى ءبىز ”حيتانحى سايىنان تارسىلداعان مىلتىق داۋىسىن“، ”باسشىعا (تۋانجاڭ تيان حايچيڭ) وق ءتيىپ قازا بولعاندىعىن، قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەڭىرەپ جىلاعان داۋىسىن“ ەستىدىك، جالاما جارتاستان سەكىرگەندەر تۇگەلدەي 15 − 16 جاستاعى بالالار ەكەندىگىن كوردىك.
شىچيان اۋدانى كۇننيۋشان تاۋىنداعى قىزىل ارميانىڭ ەرلىك ىستەرى كورمە ورتالىعىندا سول جىلدارداعى 52 - تۋاننىڭ سىرنايشىسى چىن شىرۇڭنىڭ سوعىسقا قاتىناسقان كەزىنەن قالعان اسكەري سىرنايى ساقتاپ قويىلعان، ول كۇننيۋشان شايقاسىنداعى ماڭىزدى ايعاق رەتىندە ادامدارعا ەستەلىك بولىپ قالدى...
سوعىس اياقتاپ، ەسكەرتكىش ماڭگى ساقتالىپ قالدى. كوپ جاقتىڭ جەبەۋىندە، 2022 - جىلى ”كۇننيۋشان تاۋىندا قىزىل ارميا اسكەرلەرىنىڭ جالاما جارتاستان توپتىق سەكىرگەن ماڭگىلىك ەرلىك ارەكەتى“ ارناۋلى تاقىرىپتىق زەرتتەۋ - تالقى ءماجىلىسى شىچيان اۋدانىندا اشىلدى؛ سوڭعى جىلدارى كۇننيۋشان شايقاسى جۇرتى ىلگەرىندى - كەيىندى ۇزاق جورىق مەملەكەتتىك مادەنيەت باقشاسىنىڭ ءتۇيىندى نىسانى، مەملەكەت دارەجەلى قۇربانداردى ەسكە ءتۇسىرۋ قۇرىلعىسى جانە مەملەكەتتىك وتانشىلدىق تاربيەدەن ۇلگى كورسەتۋ بازاسى سياقتىلارعا تاڭدالدى.
بۇگىنگى تاڭدا، وسى قۇتتى مەكەن قىزىل تاريحتىڭ نارلەندىرۋىندە ۇزدىكسىز تىڭ ومىرشەڭ كۇشىن قاۋلاتتى. كەڭ ساباقحانا، شىت جاڭا پلاستماسسا جۇگىرۋ جولى، مول وقىتۋ اسپاپتارى... كۇننيۋشان تاۋىنىڭ سولتۇستىگىنە تاياۋ جەردەن كۇننيۋشان قىزىل ارميا مەكتەبى قۇرىلدى. وسى مەكتەپتىڭ باستىعى ياڭ يۇڭ بىلاي دەپ تانىستىردى: ”مەكتەپ قىزىل تاربيە ساباعىن اشۋ، قىزىل حيكايالاردى باياندايتىن’ كىشكەنتاي قىزىل جۇلدىز تۇسىندىرۋشىلەر‘ قوسىنىن باۋلۋ سياقتى قيمىلداردى ارقاۋ ەتىپ، بالالاردىڭ توڭكەرىس تاريحىن تۇسىنۋىنە كومەكتەسىپ، قىزىل گەندى قان تامىرعا ءسىڭىرىپ، ۇرپاقتان - ۇرپاققا جالعاستىردى“.
شىچيان اۋدانى لۇڭتاڭ قالاشىعى كۇننيۋشان قىستاعىندا تۇراتىن ءبىرىنشى شۋجي ۋاڭ ۋىنجۇن بىلاي دەپ تانىستىردى: سوڭعى جىلدارى كۇننيۋشان قىستاعى قىزىل بايلىقتى قىستاق جوباسى قۇرىلىسىمەن توعىستىرىپ، قىزىل ساياحاتتى گۇلدەندىرىپ، جەرگىلىكتى بال، تايچيۋ قۇرماسى، قىشى مايى سياقتى اۋىل شارۋاشىلىق ەرەكشە ونىمدەرىن دامىتتى، سونىمەن بىرگە 7 شارۋالار شاتتىعى ساياجايىن، 4 حالىقتىق تۇسەلحانا اشتى. ”بىلتىر بۇكىل قىستاق 40 مىڭعا جۋىق (رەت) ساياحاتشى قابىلدادى، قىستاقتىڭ كوللەكتيۆ ەكونوميكالىق كىرىسى 770 مىڭ يۋانعا جەتتى، قىستاق تۇرعىندارىنىڭ جان باسىندىق قولداعى تابىسى 20 مىڭ يۋاننان استى، تۇرمىسىمىز بارعان سايىن جاقسارىپ كەلەدى“، - دەدى ۋاڭ ۋىنجۇن.
90 نەشە جىل ءوتتى، كۇننيۋشان تاۋىنىڭ جوتا - جوندارىن ءار رەت سامال جەل جەلپىپ وتكەندە، بەينە قاندى شايقاس جۇرگىزگەن سول ءبىر قاسىرەتتى ەرلىكتى باسەڭ ۇنمەن ايتىپ تۇرعانداي بولادى. ارداگەر قۇربانداردىڭ قۇزدان باتىل سەكىرۋى وتانىمىزعا امان - ەسەندىك، تۇرمىسىمىزعا تىنىشتىق الا كەلدى. باقىتتى تۇرمىس وسى ارادا ۇزدىكسىز جالعاسىپ جاتىر.
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 9 - ايدىڭ 25 - كۇنى گۇيياڭنان بەرگەن حابارى)
