− «جۇڭگو شينجياڭ ءوڭىرىنىڭ تاريحىن»، «جۇڭگو شينجياڭ ءوڭىرىنىڭ ءدىن تاريحىن» ويداعىداي ۇيرەنۋ، ويداعىداي پايدالانۋ جونىندە (2)
□ گازەتىمىزدىڭ شولۋشىسى
”تاريح دەگەنىمىز تاريح، فاكت دەگەنىمىز فاكت، ءارقانداي ادامنىڭ تاريح پەن فاكتتى وزگەرتۋى مۇمكىن ەمەس“. «جۇڭگو شينجياڭ ءوڭىرىنىڭ تاريحى»، «جۇڭگو شينجياڭ ءوڭىرىنىڭ ءدىن تاريحى» قىرۋار ارحەولوگيالىق ناقتى دالەلدەرمەن جانە ەگجەي - تەگجەيلى تاريحي ماتەريالدارمەن شينجياڭ ءوڭىرىنىڭ تاريحى جۇڭگو تاريحىندا كەم بولسا بولمايتىن شۇعىلالى تاراۋ ەكەندىگىن تالاسسىز دالەلدەدى.
باس شۋجي شي جينپيڭ بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: قالىڭ كادرلاردى، بۇقارانى شينجياڭ تاريحىن، اسىرەسە، ۇلتتاردىڭ دامۋ تاريحىن دۇرىس تانۋعا، جۇڭحۋا ۇلتى تاريحى كوزقاراسىن بەرىك ورناتۋعا، جۇڭگو پەيىلىن، جۇڭحۋا رۋحىن بەرىك سومداۋعا تاربيەلەۋ، جەتەكتەۋ كەرەك. شينجياڭ جۇڭگونىڭ باتىس سولتۇستىگىنە ورنالاسقان، ءۇش تاۋ قاسقايا بوي سوزىپ، ەكى ويپات كولبەپ جاتادى، جەرى كەڭ، تاۋ - وزەنى كوركەم، تاريحتا تۇرلىشە ۇلتتار تيانشان الابىندا كوشىپ - قونىپ ءسىڭىسىپ، كوپ نەگىزدى مادەنيەت وسى ارادا قوسىلىپ، توعىسقان. ايبىندى دا زور تاريحي وزگەرىس بارىسىندا شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقى باستان - اياق بۇكىل ەل حالقىمەن ىنتىماقتاسىپ، ۇيىسىپ، قول ۇستاسا كۇرەس جۇرگىزدى.
وتاننىڭ بايتاق دالاسىن بىرگە اشتى. شينجياڭ ءوڭىرى ءار ۇلت بىرگە اشقان، كوركەيتكەن جانە جاساپ كەلگەن جەر، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق مەكەنىنىڭ قۇرامداس بولىگى. چين، حان پاتشالىقتارىنان باستاپ، ءاربىر تاريحي مەزگىلدىڭ بارىندە تۇرلىشە ۇلتتاردان قىرۋار ادام شينجياڭ وڭىرىنە كەلىپ - كەتىپ تۇردى، ولاردىڭ بارلىعى شينجياڭدى بىرگە اشۋشىلار. باتىس ءوڭىر باسقاقتىعى، انشي باسقاقتىعى، بەيتيڭ باسقاقتىعى، ىلە گەنەرالى قاتارلىلاردىڭ مىڭ جىلدان استام ۋاقىت باسقارۋىنان ءاربىر قاراۋىل، ورتەڭ، بەكەت سياقتىلاردىڭ مىڭ شاقىرىمعا سوزىلعان قورعاۋىنا دەيىن، ونان بيڭتۋان رۋحى، توراڭعى رۋحى، قاراقۇرىم رۋحى سياقتىلاردىڭ تىنباي جالعاسۋىنا دەيىن... شەكارا وڭىردەگى ءار ۇلت حالقى بۇگىنگى جۇڭگو تەرريتورياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ماڭىزدى ۇلەستەر قوستى.
ءبىر تۇتاس، كوپ ۇلتتى مەملەكەتتى بىرگە قۇردى. جۇڭگو ءبىر تۇلعا، جۇڭحۋا ءبىر وتباسى تانىمى − شينجياڭ سىندى وسىناۋ توپىراقتىڭ ەڭ تەرەڭ ءتۇپ بوياۋى. قاراحانيلار حانىنىڭ ءوزىن ”تابعاش حان“، ورتا جازىقتاعى پاتشالىقتاردى ”ناعاشى جۇرت“ دەپ اتاعانىنان زو زۇڭتاڭنىڭ ”مەملەكەت جەرىن جانىمىزدى سالا قورعاپ، ءبىر سۇيەم جەردى دە باسقالارعا بەرمەيمىز“ دەگەن سەنىمدى ۇستانىپ، شينجياڭدى باتىلدىقپەن قايتارىپ الۋىنا دەيىن، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس مەزگىلىندە شينجياڭداعى ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ مەملەكەت اۋىرتپالىعىن بىرگە ارقالاپ، ىستىق قاندارىمەن وتان ءۇمىتىن اقتاعاننان جاڭا داۋىردەگى بالالاردان قايسى ۇلت ەكەندىگىن سۇراعاندا، ولاردىڭ سەنىممەن ءارى اسقاق داۋىسپەن ”جۇڭحۋا ۇلتى“ دەپ جاۋاپ بەرۋىنە دەيىن... تاريحتىڭ تەرەڭ قويناۋىنان قاراعاندا، شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقى مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىن قورعاۋدى قان تامىرىنداعى گەندىك ورتاق تانىمعا اينالدىرىپ، مەملەكەت تەرريتورياسى بولشەكتەنبەۋ، مەملەكەت بىلىقپاۋ، ۇلت ىدىراماۋ، وركەنيەت ۇزىلمەۋ سىندى ورتاق سەنىمدى باستان - اياق بەرىك ساقتاپ، وتاننىڭ گۇلدەنىپ - كوركەيۋى، بايىپ - قۇدىرەتتەنۋى ءۇشىن قاجىرلىلىقپەن كۇرەس جۇرگىزدى.
شۇعىلالى جۇڭگو تاريحىن بىرگە جازدى. چين، حان پاتشالىقتارىنىڭ ايبىنى، گۇلدەنگەن تاڭ ءداۋىرىنىڭ كەلبەتى، كاڭشي، چيانلۇڭ تۇسىنداعى گۇلدەنگەن زامان − ءار ۇلت بىرگە سومداعان نۇر - شۇعىلا. الىستان جەتكەن كەرۋەن قوڭىراۋى سان شاقىرىمدى جاڭعىرتاتىن ايبىندى جىبەك جولى جىرىن جازدى، تىڭنان تىرشىلىك قۇرىپ، قۇبا ءتۇز، ءشول دالادا ءبىر توپ مۇناي جاڭا قالاسىن سالدى، باتىس بولىكتى قاۋىرت اشۋ ستراتەگيالىق ورايىن مىقتاپ يگەرىپ، ”شينجياڭدى ورنىقتىرىپ شينجياڭدى گۇلدەندىرۋدى، حالىقتى بايىتىپ شەكارانى بەكەمدەۋدى“ ىلگەرىلەتتى، مەملەكەتتىڭ ەسىك اشۋ كەلەلى جاعدايىمەن توعىسىپ، جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى وزەكتى رايونى قۇرىلىسىن تەرەڭدەتتى... شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقى ۇلى مەملەكەتتىڭ تاريحي اياق الىسىنا ىشكەرىلەي ات سالىسىپ، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ داڭقتى ساتتەرىنە كۋا بولىپ، مەملەكەت قۇرۋ، شەكارا ءوڭىردى اشۋ، جاڭالىق اشا دامۋ بارىسىندا كورنەكتى ۇلەس قوستى. تاريحتىڭ سالقار كوشى وركەشتەنە العا جىلجىپ، شينجياڭ باستان - اياق وتانمەن تەڭ قادامدا ۇندەستىك تاپتى. عاسىرلىق ۇلى ءىستى مۇرات ەتىپ، ادامزاتتىڭ تاعدىرىن كوكەيدە ساقتاعان شىعىستاعى ءىرى ەل ادامزاتتىڭ ۇلى ۋاقىت تاريحىندا جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى تاريحي ۋاقىتىن جاراتۋدا.
شۇعىلالى جۇڭحۋا مادەنيەتىن بىرگە جاراتتى. شينجياڭ كوپ ۇلت ارالاسقان، ىشتەسكەن، توعىسقان جەر، سونداي - اق جۇڭحۋا وركەنيەتى مەن ەۆروپا − ازيا ۇلى قۇرلىعىنداعى باسقا دا وركەنيەتتەردى ۇلاستىرعان ارنا، تۇرلىشە وركەنيەت وسى ارادا قوسىلىپ، ارالاسىپ، شينجياڭنىڭ باي مازمۇندى وڭىرلىك مادەنيەتىن قالىپتاستىردى. شينجياڭداعى ءار ۇلتتىڭ مادەنيەتىنە تۋ باستان - اق جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ كوپ نەگىزدى، ءبىر تۇلعالى تاڭباسى باسىلعان، جۇڭحۋا مادەنيەتى باستان - اياق شينجياڭداعى ءار ۇلتتىڭ سۇيىسپەنشىلىك سۇيەنىشى، كوڭىل تياناعى جانە رۋحاني مەكەنى بولىپ كەلەدى. قالىڭ تاريح كارتيناسىن پاراقتايتىن بولساق، ورتا جازىقتىڭ جول - جوسىن ءتۇزىمى، حانزۋ تىلىندەگى كىتاپتار، مۋزيكا - ءبي سياقتىلار باتىس وڭىردە كەڭىنەن تارالعان، جۇڭحۋا مادەنيەتىندەگى مەيىرباندىقتى قاستەرلەۋ، حالىقتى نەگىز ەتۋگە ءمان بەرۋ، سەنىمگە بەرىك بولۋ، ديالەكتيكانى دارىپتەۋ، تاتۋلىق پەن بىرلىكتى قۇرمەت تۇتۋ، ۇلى بىرلىككە ۇمتىلۋ يدەياسى ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ جان دۇنيەسىن نارلەندىرگەن... ۇزاق تاريحي وزگەرىس بارىسىندا شينجياڭداعى ءار ۇلت مادەنيەتى جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ قۇنارلى توپىراعىندا كوركەيىپ، قاۋلاپ ءوستى.
ۇلى ۇلت رۋحىن بىرگە جەتىلدىردى. شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسىندا ءار ۇلت ۇلى جاسامپازدىق رۋحپەن كارىز قازىپ، ءشول دالادا كورىكتى مەكەن اشتى؛ ۇلى كۇرەسكەرلىك رۋحپەن دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇزىن قۇمدى ءشولدى قورشاعان جاسىل ەكولوگيالىق قالتقى جاساپ، ۇشى - قيىرسىز تاكلاماكان ءشولىن مىقتاپ تىزگىندەدى؛ ۇلى ىنتىماق رۋحىمەن قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىقتى قورعاۋدىڭ قۇرىش قورعانىن تۇرعىزدى؛ ۇلى ارمان رۋحىمەن شەت - شالعاي جەرلەردى ەسىك اشۋدىڭ الدىڭعى شەبىنە اينالدىرىپ، جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتتىلىكتى جۇزەگە اسىرىپ، بىرگە بايۋعا ۇمتىلدى... ءداۋىر قالاي وزگەرسە دە، شينجياڭداعى ءار ۇلت ۇلاندارى باستان - اياق ۇلى ۇلت رۋحىن اسقاقتاتىپ، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋىن جۇزەگە اسىرۋ جورىعىندا العان بەتىنەن قايتپادى.
تاريحتى اينا ەتسەك، گۇلدەنۋ مەن قۇلدىراۋدىڭ سەبەبىن بىلۋگە بولادى. ءبىز جۇڭگو تاريحىنىڭ، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ، جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ جالپى تۇلعالىق بيىگىندە تۇرىپ شينجياڭ ءوڭىرىنىڭ تۇرلىشە مەزگىلدەگى تاريحي شىندىقتارىن جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعاسى تاريحىنىڭ تۇرلىشە كەزەڭىنە قويىپ باعامداپ، شينجياڭداعى ءار ۇلت پەن جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ تاريحي بايلانىسىنا قويىپ تانىپ، شينجياڭداعى ءار ۇلت مادەنيەتى مەن جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ تاريحي توعىسۋى بارىسىنا قويىپ ءتۇسىنىپ، جالپى جاعدايدى، تاريحتىڭ نەگىزگى تامىرىن جانە العا باسۋ بەتالىسىن دۇرىس يگەرىپ، تاريح سەنىمىن، مادەنيەت سەنىمىن بەكەمدەپ، ۇلى وتان قۇشاعىندا، جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ نارلەندىرۋىندە ەرلىكپەن العا باسىپ، ىنتىماقتاسا ەكپىندەي ىلگەرىلەپ، اسقاق جىگەرمەن بولاشاققا بەت الۋىمىز كەرەك.
