− «جۇڭگو شينجياڭ ءوڭىرىنىڭ تاريحىن»، «جۇڭگو شينجياڭ ءوڭىرىنىڭ ءدىن تاريحىن» ويداعىداي ۇيرەنۋ، ويداعىداي پايدالانۋ جونىندە (3)
□ گازەتىمىزدىڭ شولۋشىسى
”ءبىر ىسكە باعا بەرۋدە ونىڭ ونىمدىلىگىنە قاراۋ، نازارياعا باعا بەرۋدە ونىڭ نەگىزى بار - جوقتىعىنا قاراۋ كەرەك“. «جۇڭگو شينجياڭ ءوڭىرىنىڭ تاريحى»، «جۇڭگو شينجياڭ ءوڭىرىنىڭ ءدىن تاريحى» شينجياڭداعى ءار ۇلتتىڭ جۇڭحۋا ۇلتى ۇلى شاڭىراعىندا بىرگە ىنتىماقتاسا كۇرەس جۇرگىزۋىنىڭ، بىرگە گۇلدەنىپ - كوركەيىپ، دامۋىنىڭ تاريحي جەلىسىن جۇيەلى ايگىلەپ، ەگجەي - تەگجەيلى، ناقتى تاريحي ماتەريالدار ارقىلى شينجياڭداعى ءار ۇلتتىڭ جۇڭحۋا ۇلتى ۇلى شاڭىراعىنىڭ تامىرلاس، تاعدىرلاس ماڭىزدى مۇشەسى ەكەندىگى سىندى بۇلجىماس شىندىقتى دالەلدەدى.
باس شۋجي شي جينپيڭ: ”ۇلتتاردىڭ تاعدىرى باستان - اياق جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ تۇتاس تۇلعالىق تاعدىرىمەن تىعىز بايلانىسقان، جۇڭحۋا وركەنيەتى شينجياڭداعى ءار ۇلت مادەنيەتىنىڭ ءتۇبىرلى تياناعى“ دەپ باسا دارىپتەدى. شينجياڭ ەجەلدەن كوپ ۇلت شوعىرلى قونىستانعان ءوڭىر. چين، حان پاتشالىقتارىنان باستاپ، ءاربىر تاريحي مەزگىلدىڭ بارىندە تۇرلىشە ۇلتتاردان قىرۋار ادام شينجياڭ وڭىرىنە كەلىپ - كەتىپ تۇردى، ولاردىڭ بارلىعى شينجياڭدى بىرگە اشۋشىلار. ىنتىماقتاسا ۇيىسۋ، بىرگە ەكپىندەي ىلگەرىلەۋ − باستان - اياق شينجياڭ وڭىرىندەگى ۇلت قاتىناسىنىڭ نەگىزگى اعىمى. مىڭداعان جىلداردان بەرى شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقى باستان - اياق بۇكىل ەلدەگى ءار ۇلت حالقىمەن تىزە قوسا قول ۇستاسىپ، كەڭ - بايتاق جەردى بىرگە اشىپ، كورىكتى تاۋ - وزەندەردى گۇلدەندىرىپ، ارىدان باستاۋ العان شۇعىلالى جۇڭحۋا وركەنيەتىن بىرگە جاراتىپ، ءار ۇلتتىڭ ارالاسۋ، ىشتەسۋ، توعىسۋىنىڭ وشپەس داستانىن جازدى.
ءار ۇلتتىڭ قان تامىرىنىڭ توعىسۋى − جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعاسىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ جانە دامۋىنىڭ تاريحي نەگىزى. جۇڭحۋانىڭ بايتاق دالاسىندا ۇزاق ۋاقىت كوشۋ، اعىلۋ، ىشتەسۋ - توعىسۋ ارقىلى قان تامىر جالعاستىعى تەرەڭدەپ، ءار ۇلت مادەنيەتى ءوزارا ۇلگى الىپ توعىسىپ، ءبارىن قامتىپ، كۇشتى ۇيىسۋ قۋاتىنا يە جۇڭحۋا ۇلتى بولىپ قالىپتاستى. چين پاتشالىعىنان بۇرىنعى داۋىردە ءار ۇلت قاۋىمىنىڭ شينجياڭدا ءوسىپ - وركەندەۋىنەن حان داۋىرىندەگى شيجۇن، جيەيوۋ حانىشالاردىڭ ۇيسىنگە ۇزاتىلعانىنا دەيىن؛ ءار ۇلت اسكەرلەرىنەن قۇرالعان انشي باسقاقتىعىنىڭ ”قۇم ءۇيىندى ورتەڭىندەگى“ شەكارا قورعاۋشى اسكەرلەر تىزىمدىگىنەن يۋان داۋىرىندە قىرۋار ۇيعۇرلاردىڭ ورتا جازىققا كوشىپ بارىپ وتىرىقتانۋىنا دەيىن، بارلىعى جۇڭحۋاداعى ءار ۇلتتىڭ شىرما - شىتۋ قانداستىق - تۋىستىق قاتىناسى بار بولىپ، بىرتىندەپ تامىرلاس، ەتەنە جاقىن، ءبىر - بىرىمەن بىتە قايناسقان، كوپ نەگىزدى، ءبىر تۇلعالى، بولىنبەس تاعدىرلاس ورتاق تۇلعا قالىپتاستىرعاندىعىن تولىق ايگىلەدى.
ءار ۇلتتىڭ سەنىمىنىڭ ۇقساس بولۋى − جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ءبىر تۇتاس كوپ ۇلتتى مەملەكەت قۇرۋىنىڭ ىشكى قوزعاۋشى كۇشى. حان داۋىرىندە باتىس ءوڭىر باسقاقتىعى قۇرىلعاننان بەرى، شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقى مەملەكەتتى كوكەيلەرىنە ءتۇيىپ، ۇلى بىرلىكتى ”الەمنىڭ ماڭگىلىك پرينسيبى، ەرتەدەن قازىرگە دەيىنگى ورتاق قيسىن“ دەپ سانادى. ”جيان - ۋ جىلناماسىنان يانگۋاڭ جىلناماسىنا دەيىن، باتىس وڭىرمەن بايلانىس ءۇش رەت ءۇزىلىپ، ءۇش رەت قايتا قالپىنا كەلۋىنەن“ تاياۋ زاماندا شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ يمپەرياليزمنىڭ شاپقىنشىلىعىنا ەرلىكپەن قارسى تۇرۋىنا دەيىن؛ جاڭا جۇڭگو قۇرىلعاننان كەيىن، ەسەككە ءمىنىپ بەيجيڭگە بارىپ ءتوراعا ماۋ زىدۇڭعا امانداسپاقشى بولعان قۇربان اتايدان جاڭا داۋىردە شەكارا جەلىسىندە ءجۇز مىڭنان استام ”جۇڭگو تاسىن“ تاڭبالاعان ءبۇرماحان مولدوعا دەيىن، ءبارى دە شينجياڭداعى ءار ۇلتتا ەجەلدەن مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى مەن ۇلتتار ىنتىماعىن قورعاۋ داڭقتى ءداستۇرى بار ەكەندىگىن، مەملەكەت تەرريتورياسىنىڭ بولشەكتەنبەۋى، مەملەكەتتىڭ بىلىقپاۋى، ۇلتتىڭ ىدىراماۋى، وركەنيەتتىڭ ۇزىلمەۋى سىندى ورتاق سەنىمگە باستان - اياق تاباندى بولعاندىعىن دالەلدەدى.
ءار ۇلت مادەنيەتىنىڭ ءوزارا توعىسۋى − جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ كوپ نەگىزدى، ءبىر تۇلعالى وركەنيەت جاعدايىن قالىپتاستىرۋىنىڭ مادەنيەت گەنى. شينجياڭداعى ءار ۇلتتىڭ مادەنيەتى ەجەلدەن جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى، باستان - اياق جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ انا تۇلعاسىنان تۋىنداپ دامىعان. بايىرعى جىبەك جولى شىعىس پەن باتىستى تۇتاستىرىپ، كۇسان مۋزيكالى ءبيى، كەريانىڭ سىزبا سۋرەتى ورتا جازىقتىڭ ادەپ - يباسى جانە مۋزيكاسىمەن، ولەڭ ونەرىمەن قوس باعىتتا توعىسىپ، ءوزارا ۇلگى الىپ بىرگە ءومىر ءسۇرىپ، اشىق، سيىسىمدى، كوپ نەگىزدى، بىرگە ءومىر سۇرەتىن وركەنيەت كورىنىسىن قالىپتاستىردى. ون ەكى مۇقامنىڭ ۇرپاقتان - ۇرپاققا شىرقالۋىنان «بۇمبانىڭ» ماۋدۇن ادەبيەت سيلىعىن الۋىنا دەيىن، ۇزاق ۋاقىتتان بەرى، شينجياڭداعى ءار ۇلتتىڭ ءتىل - جازۋى، حالىقتىق سالت - سانا ونەرى، كوركەمونەر فورماسى باستان - اياق جۇڭحۋا مادەنيەتىنەن ءنار الىپ كەلدى، سونىمەن بىرگە جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ اسىل قامباسىن بايىتتى. وسىنداي تەرەڭ توعىسقان مادەنيەت گەنى كوپ نەگىزدى، ءبىر تۇلعالى جۇڭحۋا وركەنيەتىنىڭ ۇرپاقتار بويى جالعاسۋىنا مۇمكىندىك جاسادى.
ءار ۇلتتىڭ ەكونوميكادا ءبىر - بىرىنە ارقا سۇيەۋى − جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ءبىر تۇتاس ەكونوميكالىق تۇلعا قۇرۋىنىڭ قۋاتتى كۇشى. جاڭ چيان باتىس وڭىرگە جول اشىپ، باتىس ءوڭىردىڭ ءتۇرلى زاتتارى ورتا جازىققا اعىلىپ كىرىپ، ورتا جازىقتىڭ اقشاسى سياقتىلار باتىس وڭىرگە كىرىپ، جۇڭگونىڭ ءار ءوڭىرى ءبىرىنىڭ جوعىنا ءبىرى قارايلاساتىن، ءوزارا تولىقتاپ، ءوزارا تيىمدىلىك جاسايتىن ەكونوميكا جاعدايىن قالىپتاستىردى. جىبەك جولىنىڭ گۇلدەنىپ - كوركەيۋى جۇڭحۋانىڭ بايتاق دالاسىنداعى ءار ۇلتتىڭ تىعىز بايلانىسقان ەكونوميكالىق ورتاق تۇلعا قالىپتاستىرۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. اۆتونوميالى رايون قۇرىلعان 71 جىلدان بەرى، وتە - موتە، جاڭا داۋىردەن بەرى، باتىس ءوڭىردى قاۋىرت اشۋ، شينجياڭعا باعىتتامالى كومەكتەسۋ، جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى وزەكتى رايون قۇرىلىسى سياقتى مەملەكەتتىڭ كەلەلى ستراتەگيالارى ىشكەرىلەي اتقارىلىپ، شينجياڭ دامۋى ەڭ جاقسى، وزگەرىسى ەڭ زور، ءار ۇلت بۇقاراسى ەڭ كوپ يگىلىككە كەنەلگەن تاريحي داۋىرگە قادام تاستاپ، شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقى جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدىڭ نۇرلى جولىندا قاسقايا ارشىندى قادام تاستادى.
ءار ۇلتتىڭ ءبىر - بىرىنە ەتەنە سۇيىسپەنشىلىكتە بولۋى − جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ءبىر ءۇيلى جانداي ەتەنە بولۋىنىڭ بەرىك دانەكەرى. جاراسىمدى قاتار تۇرۋ، ەتەنە ارالاسۋ، ءوزارا قارايلاسۋ باستان - اياق ەلىمىز ۇلت قاتىناسىنىڭ نەگىزگى اعىمى بولىپ، ۇلتتاردىڭ بىتە قايناسقان باۋىرلاستىق سۇيىسپەنشىلىگى كوپتەگەن تاريحي تارتىمدى حيكايالار قالدىردى. اسىرەسە، سىرتقى جاۋدىڭ قورلاۋىنا قارسى تۇرۋ، بولشەكتەۋدىڭ الدىن الۋ، تۇتاستىقتى قورعاۋ ۇردىسىندە ءار ۇلت حالقى بۇرىن بولماعان دارەجەدە ىنتىماقتاسىپ، جاۋعا قارسى بىرگە اتتانىپ، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ توتەنشە قاجىرلىلىق، اسقاق ايبىن تانىتقان ۇلى ەپوسىن جازدى. جاڭا جۇڭگو قۇرىلعاننان بەرى، تىڭ يگەرۋشى جاۋىنگەرلەر، شينجياڭعا باعىتتامالى كومەكتەسۋشى كادر - دارىندىلار سياقتى قۇرىلىسشىلار توپ - توبىمەن تيانشان الابىندا تامىر تارتىپ، شينجياڭداعى ءار ۇلت بۇقاراسىمەن تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىك ورناتتى. بۇگىن شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ بۇكىل ەل حالقىمەن ءوزارا قارايلاسىپ، قيىن وتكەلدەن بىرگە وتكەن، تەرەڭدەي توعىسىپ، بولىنبەستەي بولعان اڭگىمەلەرى ايتىپ تاۋىسقىسىز، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ بەينەت پەن زەينەتتى بىرگە وتكەرەتىن، داڭق پەن نامىستا بىرگە بولاتىن، اششى - تۇششىنى بىرگە تاتاتىن، تاعدىرلاس بولاتىن تەرەڭ سەزىمدىك بايلانىسى ءار ۇلت حالقىنىڭ قان تامىرىنا ءسىڭىپ كەتكەن.
”جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەۋ − جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ ۇلت قىزمەتىنىڭ نەگىزگى جەلىسى ءارى ۇلتتار وڭىرىندەگى ءتۇرلى قىزمەتتەردىڭ نەگىزگى جەلىسى“. ءبىز تاريحي شىندىقتى تياناق ەتىپ، دۇرىس ۇلت كوزقاراسىن ورناتىپ، ۇلتتىق بولشەكتەۋشىلىككە قارسى تۇرۋدىڭ قۇرىش قامالىن تۇرعىزىپ، ءار ۇلتتىڭ اناردىڭ دانىندەي تىعىز ۇيىسىپ، سوتسياليستىك وسىزاماندانعان شينجياڭدى بىرگە قۇرىپ، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋىنىڭ شينجياڭ تاراۋىن قۇلشىنا جازۋىنا مۇمكىندىك جاساۋىمىز كەرەك.
